§§ 16–17. Еуропадағы орталықтанған мемлекеттердің құрылуы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VI тарау: XIV–XVI ғасырдың бірінші жартысындағы еуропалық қоғам. 79–86-беттер.

Нені үйренесің

• Сословиелік-өкілділік органдарды — «Парламент», «Бас штаттар», «Кортес» ұғымдарын анықтауды.
• Еуропада орталықтанған мемлекеттердің қалай қалыптасқанын түсіндіруді.
• Француз, ағылшын және испан корольдерінің билікті күшейту жолдарын салыстыруды.
• Англияның Парламенті мен Францияның Бас штаттарының айырмашылығын айтып беруді.

Ой қозғау

• Феодалдар кімдер? Жерді иеленген ірі шонжарлар (герцогтер, графтар, барондар). Олардың өз жасақтары болды, олар көбіне корольмен таласатын.
• Бытыраңқылық дегеніміз не? Ел біртұтас емес: оның ішінде көптеген дербес иеліктер бар, ал король оларды тек атымен билейді.
• Қала тұрғындарына не қажет еді? Сауда жасау үшін тыныштық, бірыңғай заңдар мен жолдардың қауіпсіздігі.
• Король үшін ең маңызды нәрсе не? Күшті әскер мен қазына, яғни ақша. Оларды алу үшін көмекшілер керек болды.

Тақырыпты талдаймыз

Қажетті сұрақ: «жамау-жасқау» қалай ел болды

Көрпеше жамауды елестетші. Әр жамау — өз бароны мен герцогының иелігі. Ал король — барлығын әрең тіктіріп тұрған жіп. XI ғасырға дейін Еуропа осындай болды.

Кейін корольдер «жамауларды» бір бүтінге жинай бастады. Бірыңғай билігі мен бірыңғай заңы бар елді орталықтанған мемлекет дейді. Оқулық бойынша (79-бет) XIV–XV ғасырлардағы Еуропа феодалдық бытыраңқылықтан ұлттық мемлекеттер құрыла бастауымен ерекшеленеді. Алғашқы ұлттық мемлекеттер — Франция, Англия және Испания.

📌 Негізгі ұғымдар: король билігінің күшеюі, өкілдер жиналысы, Парламент, Бас штаттар, Кортес.

Корольге қала не үшін қажет болды

XI ғасырдың екінші жартысынан бастап қалалар мен тауар-ақша қатынасы дами түсті. Батыс Еуропа елдерінде саяси бірігу құбылыстары байқала бастады. Бөлшектенген мемлекеттер біріктіріліп, король өкіметі күшейді.

Орталықтандырылған билік Англия мен Францияда тез қарқынмен жүзеге асты (80-бет). Бұл екі елде өнеркәсіп, сауда, қалалар мен ішкі рыноктың қалыптасуы елдің бірігуін жеделдетті. Бұрын пайда болған ірі қалалар Париж бен Лондон елдегі барлық аймақтармен қатынасын нығайтып, елдің саяси бірігуіне жағдай жасады.

Сауда-ақша нарығының дамуы үшінші әлеуметтік топты — қала тұрғындарын қалыптастырды. Қалалықтар бытыраңқы феодалдық монархияның орнына күшті, орталықтанған король өкіметі билігін қалады. Өйткені бір заң мен бір ақша — саудаға пайда. Ал король қалалықтарға сүйеніп, феодалдарға қарсы тұрды.

Франция: король қалалықтарға сүйенеді

Францияда король билігі XII ғасырдың екінші жартысынан бастап күшейе түсті. Король өкіметі қалалықтардың жергілікті феодалдарға қарсы күресіне қолдау көрсетті. 1259 жылы Англиямен бітімшарт жасалып, Англия Францияның солтүстігі және солтүстік-батыс провинциялары мен Нормандиядан бас тартты.

IV Көркем Филипп (1285–1314) Рим папасына қарсы күресте қолдау табу үшін Бас штаттарды шақырды. Елді басқару жүйесінде 1302 жылы жаңа жүйе — Бас штаттар құрылды.

Бас штаттың құрамы үш әлеуметтік топ өкілдерінен тұрды:

• діни шонжарлар (дінбасылар);
• дворяндар;
• ауқатты қала тұрғындары.

Бұл ұйымның құрылуы Франция үшін алға жылжушылық еді. Осы ұйым арқылы король қаланың бай өкілдеріне арқа сүйеп, қазынаны толтыруға және феодалдарды бағындыруға мүмкіндік алды. Алайда Бас штаттар Англиядағы Парламент сияқты тұрақты орган болмады: король оларды өзіне қажет кезде ғана шақыратын. Францияның толық бірігуі Жүзжылдық соғыстан кейін ғана аяқталды.

💡 Францияның бірігуі туралы әрі қарай «Франциядағы абсолютизмнің қалыптасуы» сабағында (86-бет) оқисың: XI Людовиктің (1461–1483) тұсында ел біріктіру аяқталды.

Англия: жаулап алудан Парламентке дейін

XI ғасырдағы Англия тарихындағы ірі оқиға — Англияны Нормандия герцогі Вильгельм басқарған француз-норман феодалдарының жаулап алуы. Вильгельм 1066 жылы Ла-Манш арқылы 15 мыңға жуық рыцарьлардан жасақталған әскермен Англияға басып кірді. Гастингс маңындағы шайқаста ағылшын королі Гарольд өлтірілді. Вильгельм Лондонға басып кіріп, өзін Англия королі деп жариялады. Ол «Жаулап алушы» деген атаққа ие болды.

Вильгельм ағылшын-саксондық ақсүйектердің жер иеліктерінің біраз бөлігін тартып алып, өзімен бірге келген рыцарьларына таратып берді. Барлық ағылшын-саксондық феодалдар Вильгельмге адалдық жөнінде ант берді. Бүкіл елде нормандық дәстүрмен төртбұрышты қамалдар салынды. Темза жағалауына жақын жерден король қамалы Тауэр тұрғызылды. Бұл қамал күні бүгінге дейін бар.

1086 жылы Вильгельм жер, халық және мүлік санағын жүргізді. Ол санақтың барысы жазылған кітап «Қаһарлы сот кітабы» деп аталды. Англия халқының саны 1,5 млн болды, оның 95%-ы ауылдық жерде тұрды. Бұрынғы ерікті шаруалардың көпшілігі тәуелді, басыбайлы шаруаларға айналды. Олар феодалдардың помесьесінде барщиналық міндеткерлік атқарды. Шаруалар феодалдарға қарсы күреске шығып отырды. XIV ғасырдағы балладаларда езілгендердің адал досы Робин Гудтың ерлігі туралы айтылады.

Англияда бір орталыққа бағындырылған мемлекеттің күшеюі

Жаулап алушы Вильгельм тұсында Англия қуатты державаға айналды. Вильгельмнің шөбересі II Генрих Плантагенет (1154–1189) тұсында одан сайын қанат жайды. II Генрих Англиямен қатар, Француз жерінің 2/3 бөлігін иемденді.

II Генрих сот реформасын енгізді. Бұрынғы феодалдардың «Тәңір сотының» орнына король соты орнады. Оған халықтың бәрі бірдей шағымдануға құқылы болды.

II Генрих әскери реформа да жүргізді. Енді феодалдар әскери қызмет атқарғысы келмесе, «қалқандық ақша» төлеуге тиіс болды. Король сол ақшаға рыцарьларды жалдады. Осылайша король шонжарлардың феодалдық жасағына тәуелді болуын азайтты.

Осындай реформалар король билігін нығайтып, бір орталыққа бағынған мемлекеттің құрылуына көмектесті.

💡 Парламент II Генрих тұсында емес, одан бір ғасырдан астам уақыттан кейін — 1265 жылы құрылды. Тауэр мен «Қаһарлы сот кітабы» — Вильгельмнің ісі.

Парламенттің құрылуы

II Генрихтен кейін оның мұрагерлері Франциядағы иеліктерінен айырылды. Оның үстіне елде феодалдар бүлігі күшейді. 1215 жылы корольге қарсы көтеріліс болды. Көтерілісшілер корольді «Еркіндіктің ұлы хартиясы» деген құжатқа қол қоюға мәжбүр етті. Ол құжат бойынша король халыққа біраз жеңілдіктер берді. Шетел көпестерінің Англияға емін-еркін келіп-кетулеріне рұқсат берілді.

1216–1272 жылдары Англияда III Генрих билік құрды. Ол Италияға қарсы соғыс ашып, барондардан барлық табыстарының 1/3-ін өзіне беруді талап етті. Бұл талапқа барондар наразылық білдірді.

Барондар өкімет билігін бақылайтын Кеңес құрды. Кеңестің келісімінсіз король ешқандай шешім қабылдай алмайтын болды. 1263 жылы Англияда король мен барондардың арасында басталған соғыс нәтижесінде барондар жеңіске жетті.

📌 1265 жылы олар халық өкілдерінің жиналысын шақырды. Ол жиналыс ағылшын парламентінің (французша «парле» — «сөйлеу» деген сөзден шыққан) бастамасы болды. Парламент қос палатадан тұрды.

• Лордтар палатасы: оған ірі жер иелерінің өкілдері — герцогтер, маркиздер, графтар, виконттар мен барондар, епископтар сайланды.
• Қауымдар палатасы: оған рыцарьлар мен халық бұқарасының өкілдері сайланатын.

Ағылшын парламентінің мемлекеттік басқару жүйесіндегі ықпалы күшті болды. Алым-салық салу үшін король парламентпен келісіп отырды. Еуропаның басқа аймағында да өкілетті органдар құрылды. Польша корольдігінде Сейм XIV ғасырда пайда болды.

📌 Негізгі ұғымдар: Еркіндіктің ұлы хартиясы (1215), Парламент (1265), лордтар палатасы, қауымдар палатасы.

Испанияның бірігуі

VIII ғасырдан Пиреней түбегінде араб үстемдігі орнаған еді. Алайда арабтар арасындағы алауыздық пен бытыраңқылық олардың испандық-христиандық мемлекеттерден жеңілуіне әсер етті. Арабтарға қарсы күрес реконкиста деп аталды. Ол «қайтарып алу» дегенді білдіретін сөз.

Кастилия аймағында 1137 жылы Кортес пайда болды. 1188 жылы қала тұрғындарының өкілдерінен Кортес өкілетті органы құрылды. Жаңа дәуірдегі парламент міндетін атқарған Кортестер XIII–XIV ғасырларда қалалардың ықпалын арттырып, феодалдардың билігін шектеді.

1479 жылы Арагонның королі Фердинанд Кастилия патшайымы Изабеллаға үйленді. Екі корольдік бірігіп, Испан корольдігі деп аталып бастады. 1492 жылы Фердинанд пен Изабелланың біріккен әскері Гранаданы қосып алды. Пиреней түбегі арабтардан қайтарып алынды. 1512 жылы Наварра қосылды. Сөйтіп, Португалиядан басқа Испания жері бірікті.

XVI ғасырдағы Испания

Фердинанд пен оның жұбайы Изабелла Испанияны таза христиандар еліне айналдыруды көздеді. Ол үшін король билігін нығайту қажет еді. Бұл мақсатқа жету жолында Испания корольдері католик шіркеуіне арқа сүйеді. Дінбасылардың байлыққа ұмтылуын сынап, христиандыққа қарсы пікір айтушылар «күпірлер» деп жарияланды. Олармен күресу үшін инквизиция құрылды. Елді қатыгездік пен қара түнек жайлады.

1516 жылы арагондық Фердинанд қайтыс болды. Таққа V Карл (1516–1556) отырды. Ол Испания үлгісіндегі дүниежүзілік католиктік империя құру ісін онан әрі жалғастырды. Алдымен ол әскерді күшейтті, соғыс кемелерін көбейтті, корольді қолдаушы кеңес құрды. Соның көмегімен абсолюттік тәртіп орнатты.

Еуропадағы католиктік күштер Испанияның дүниежүзілік империя құру құралына айналды. Король II Филипп католиктік реакцияны бүкіл Еуропа елдеріне таратуға тырысты. Осы мақсатпен ол епископтар санын 4–5 есе көбейтті. XVI ғасырда Испания корольдігі Еуропаның ең күшті державаларының бірі саналды.

Алайда бұл қуаттылық ұзаққа созылмады. 1588 жылы испан королі 130 желкенді кемеден тұратын флотын Англия жағалауына аттандырды. Жеңетіндігіне күмән келтірмеген король ол флотты «Жеңілмейтін армада» деп атады. Бірақ испан флоты тас-талқаны шығып, жеңіліп қалды. Сөйтіп, XVI ғасырдың аяғында Испания теңіздегі үстемдігінен айырыла бастады. Осылайша, испандық корольдердің дүниежүзілік «христиан империясын» құрмақшы болған әрекеттері сәтсіздікке ұшырады.

XVI ғасырдың ортасына қарай Испания саяси-экономикалық дағдарысқа ұшырады. Ол 1618–1648 жылдары Австрия мен Германия жағында Франция, Голландия, Швецияға қарсы соғысқа қатысып, жеңіліп қалды. XVII ғасырдың басында Испанияда елдің ұзаққа созылған тоқырау кезеңі басталды.

💡 Ойталқы. XVI ғасырдың ортасында Испания мемлекеті неге әлсіреуге ұшырады?

Ойлан: әскери шығындар, соғыстағы жеңіліс («Жеңілмейтін армада», 1588; Отыз жылдық соғыс), инквизиция мен діни қатаңдық, елдің экономикалық тоқырауы.

🌟 «Еркіндіктің ұлы хартиясы» қабылданған 1215 жылы Қазақстан жерінде қыпшақтар мекендеді, ал көп ұзамай, ХІІІ ғасырдың басында, моңғолдар келді. Ағылшындар салық үшін таласып жатқанда, дала кеңістігінде алып Моңғол империясы құрылып жатты.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Біздің үйде демалыс күні не істейтінімізді кім шешеді? Егер әкесі жалғыз шешіп, қалғандары үндемесе, мұны қалай атаған болар едік? Ал бәріміз бірге дауыс берсек ше?» Осылай бір адамның билігі мен өкілдердің қатысуымен басқарылатын билік арасындағы айырмашылықты түсіндіруге болады.

Өзіңді тексер

• Бас штаттар қашан және кімнің тұсында құрылды? 1302 жылы IV Көркем Филипп (1285–1314) тұсында. Құрамы: дінбасылар, дворяндар және ауқатты қала тұрғындары.
• Ағылшын парламенті қашан құрылды және қандай палаталардан тұрды? 1265 жылы; лордтар палатасы және қауымдар палатасы.
• Реконкиста деген не? Пиреней түбегін арабтардан қайтарып алу үшін күрес.
• Испания қай жылдары бірікті? 1479 жылы Арагон мен Кастилия бірікті, 1492 жылы Гранада, 1512 жылы Наварра қосылды.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Батыс Еуропа елдерінің бірігуін тездеткен жағдайларды анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Сауда мен қала, король мен феодалдар, жаулап алу және ортақ дұшпанмен күрес — осыны еске түсір.

Шешуі.

1. Сауда мен өнеркәсіптің, ішкі рыноктың дамуы. Қалалар (Париж, Лондон) елдің барлық аймағымен байланысты күшейтті.
2. Үшінші әлеуметтік топтың — қалалықтардың өсуі. Олар бытыраңқылықтың орнына күшті король билігін қалады және корольге сүйенді.
3. Король билігін нығайтатын реформалар: Англияда сот және әскери реформалар (II Генрих), Францияда Бас штаттар арқылы феодалдарды бағындыру.
4. Сословиелік-өкілділік органдардың (Парламент, Бас штаттар, Кортес) құрылуы: король қалалықтармен келісіп, қазынаны толтырды.
5. Жаулап алу және ортақ дұшпанмен күрес: Англияда Вильгельмнің жаулап алуы нәтижесінде король билігі күшейді, Испанияда арабтарға қарсы реконкиста елді біріктірді.

Жауабы: сауда мен қалалардың дамуы, қала тұрғындарының король билігін қолдауы, корольдердің реформалары, өкілді органдар, жаулап алу мен реконкиста.

№ 2

Картамен жұмыс. XI–XIII ғасырлардағы саудасының дамуында маңызды рөл атқарған қалаларды картадан көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Сабақтағы екі ірі қаланы алдымен тап, содан кейін карта қосымшасына қара.

Шешуі. Сабақта (80-бет) Англия мен Франция бірігуінде ірі қалалар — Париж (Франция) және Лондон (Англия) аталған. Картада оларды тауып, көрсет. Содан кейін картадағы ірі сауда орталықтарын да (мысалы, Брюгге, Генуя, Венеция, Гамбург) көрсетуге болады.

Жауабы: Париж, Лондон және картадағы басқа ірі сауда қалалары.

№ 3

Францияның бірігуіне үлес қосқан корольдерге сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі король есімдері мен олардың істерін жина.

Жауап үлгісі.

• IV Көркем Филипп (1285–1314). Рим папасына қарсы күресте қолдау табу үшін 1302 жылы Бас штаттарды шақырды. Қаланың бай өкілдеріне сүйеніп, қазынаны толтырды және феодалдарды бағындырды.
• XI Людовик (1461–1483). Оның тұсында Францияны біріктіру аяқталды (86-бет).
• Жалпы алғанда, Франция корольдері қалалықтарға сүйеніп, жергілікті феодалдарға қарсы күресті; 1259 жылы Англиямен бітімшарт жасалып, Англия Францияның солтүстігі мен Нормандиядан бас тартты.

Жауабы: Францияның бірігуіне IV Көркем Филипп (Бас штаттар, 1302) және XI Людовик (бірігудің аяқталуы) үлес қосты; олар қалалықтарға сүйеніп, феодалдарды бағындырды.

№ 4

Салыстыру кестесін толтырыңдар: «II Генрих Плантагенеттің саясаты» және «III Генрихтің саясаты».

Қалай ойлаймыз. Әр корольдің не істегенін және оның нәтижесі қандай болғанын жеке жаз.

Шешуі.

Жауабы: II Генрих реформалар арқылы король билігін күшейтті, ал III Генрих талаптары барондарды наразы етіп, король билігінің шектелуіне және Парламенттің құрылуына апарды.

№ 5

Салыстыру кестесін толтырыңдар: Парламент, Бас штаттар, Кортес.

Қалай ойлаймыз. Алдымен үшеуінің ортақ белгілерін тап, содан кейін әрқайсысының өзгешелігін жаз.

Шешуі.

Жауабы: үшеуі де сословиелік-өкілділік органдар; айырмашылығы — елі, құрылған уақыты, құрамы және корольге қатынасы.

№ 6

Мемлекеттік билік жүйелерін сәйкестендіріңдер: I. Англия, II. Франция; а) Бас штаттар, ә) Парламент.

Қалай ойлаймыз. «Парле» — французша «сөйлеу», бірақ Парламент — ағылшындардың органы. Бас штаттар — IV Көркем Филипп шақырған Францияның органы.

Жауабы: I — ә (Англия — Парламент); II — а (Франция — Бас штаттар).

№ 7

(тапсырма жұлдызшамен «2» оқулықта) Мерзімі мен оқиғаларды сәйкестендіріңдер: I. 1086 жыл; II. 1492 жыл; III. 1588 жыл. а) «Қаһарлы сот» кітабы жазылды; ә) Гранада Испанияға қосылды; б) Испанияның «Жеңілмейтін армада» флоты ағылшындардан жеңілді.*

Қалай ойлаймыз. Әр жылды оқиғаға байлап, сабақтағы уақыт таспасына қара.

Шешуі. 1086 — Вильгельм жер санағын жүргізді, «Қаһарлы сот кітабы» жазылды. 1492 — Фердинанд пен Изабелланың әскері Гранаданы қосып алды. 1588 — испан флоты Англия жағалауында жеңілді.

Жауабы: I — а, II — ә, III — б.

№ 8

Еуропа елдерінің бірігуіне әсер еткен тарихи жағдайлардың жағымды және жағымсыз жақтары туралы БӘСЭ кестесін толтырыңдар (Б — басқару, Ә — әлеуметтік, С — саяси, Е — экономикалық).

Қалай ойлаймыз. Әр бағыт бойынша бірігудің не бергенін және қандай қиыншылық әкелгенін жаз.

Жауап үлгісі.

Жауабы: бірігу басқаруды, саясатты, саудаға қолайлы жағдайды жақсартты, бірақ салық ауыртпалығын, соғыстарды және қатаң билікті де әкелді.

№ 9

(хрестоматия бойынша тапсырма, 82-бет) Хрестоматияның 94–95-беттеріндегі «Еркіндіктің ұлы хартиясынан» атты құжатпен танысыңдар. Хартияда келтірілген 39-баптағы адамзаттың бостандығы жайлы бапты бүгінгі күнгі демократиялық заң талаптарымен салыстырып, өз пікірлеріңді білдіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Хрестоматияның мәтінін оқы. Негізгі ой: ешкімді заңсыз тұтқындауға, жазалауға болмайды, оны тек сот қана шеше алады.

Жауап үлгісі.

• 39-бапта ерікті адамды заңды сотсыз қамауға алуға, жазалауға немесе мүлкінен айыруға болмайтыны айтылады. Бүгінгі демократиялық заңдарда да дәл осылай: кінәсіздік презумпциясы, әділ сот, адам құқығын қорғау.
• Ұқсастығы: екеуінде де билік адамды өз қалауымен жаза алмайды; сот — заң арқылы.
• Айырмашылығы: 1215 жылы бұл құқық тек ерікті адамдарға, көбіне барондарға берілді, ал бүгін заң — барлық адамға бірдей.
• Менің пікірім: хартия — заң корольден жоғары деген идеяның алғашқы қадамы, сондықтан ол тарихта маңызды.

Жауабы: 39-бап — сотсыз жазалауға тыйым салу; бүгінгі заң да осыны талап етеді, бірақ қазір ол барлық адамға қатысты.

Жадынама

• Даталар: 1066, 1086, 1137, 1188, 1215, 1259, 1265, 1302, 1479, 1492, 1512, 1588.
• Елдер: Англия, Франция, Испания; Нормандия, Гранада, Наварра.
• Адамдар: Вильгельм Жаулап алушы, II Генрих Плантагенет, III Генрих, IV Көркем Филипп, Фердинанд, Изабелла, V Карл, II Филипп.
• Терминдер: орталықтанған мемлекет, Парламент, Бас штаттар, Кортес, реконкиста, инквизиция.

Шағын тест