§ 18. Франциядағы абсолютизмнің қалыптасуы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VII тарау: Батыс пен Шығыстағы абсолютизм. 86–89-беттер.

Нені үйренесің

• Француз абсолютизмінің қалыптасу ерекшеліктерін айтып беруді.
• Батыс елдеріне тән монархиялық билік жүйесін анықтауды.
• Абсолюттік монархияның негізгі белгілерін атауды.
• I Франциск, II Генрих және кардинал Ришельенің саясатын салыстыруды.

Ой қозғау

• Абсолютизм дегеніміз не? Жоғары өкімет билігінің толықтай жеке-дара бір адамның қолына шоғырлануы (86-бет).
• Орталықтанған мемлекет дегеніміз не? Бүкіл елде бірыңғай билік пен бірыңғай заң болатын ел (§ 16-17).
• Бас штаттар деген кімдер? Үш әлеуметтік топтың — дінбасылардың, дворяндардың және ауқатты қала тұрғындарының — өкілдер жиналысы.
• Салық дегеніміз не? Халық мемлекетке міндетті түрде беретін ақша.

Тақырыпты талдаймыз

Абсолютизм дегеніміз не

Бір сыныпты елестет: бәрін бір адам шешеді — кім не істейді, ақшаны кім жинайды, кімді кім соттайды. Осындай жағдай абсолюттік монархия деп аталады. Абсолютизм — жоғары өкімет билігінің толықтай жеке-дара бір адамның қолына шоғырлануы.

Батыс пен Шығыста абсолютизм XVI–XVIII ғасырлар аралығында орнықты. Францияны біріктіру XI Людовиктің тұсында (1461–1483) аяқталды. XVI ғасырда Франция өзінің аумағын қалыптастырып, Батыс Еуропадағы орталықтандырылған аграрлы ірі мемлекетке айналды.

📌 Негізгі ұғымдар: француз абсолютизмі, абсолюттік монархия, нотаблилер, мануфактура.

Француз абсолютизмінің тірегі кім болды

XVI ғасырдағы саяси-әлеуметтік өзгерістер Францияда абсолюттік монархияны қалыптастырды. Басқа Еуропа елдеріндегі абсолютизммен салыстырғанда француз абсолютизмі күшті дамыған классикалық түрде орнықты.

Абсолютизмге кімдер арқа сүйеді?

• Феодалдық дворяндар. Олар елдегі артықшылық жағдайдағы абсолютизмнің арқа сүйер негізгі тірегіне айналды.
• Католик шіркеуі. Француз королін католиктік шіркеу де қолдады.
• Буржуазия өкілдері. Жаңадан дамып келе жатқан буржуазия тобының өкілдері де абсолютизмді қолдап отырды. Себебі, қаржысы жетерлік буржуазия өкілдерінен мемлекеттік шығын көбейген сайын өкімет қарыз алып отырды. Ал өкімет өз тарапынан қарыз бергендерге жанама алым-салықтарды жинауға рұқсат етті. Олар алым-салық жинайтын компаниялар құрып, халықтан түсетін салықтан үлкен көлемде қаржы жинап алып отырды. Мұндай жолмен жиналған қаржы капиталдың алғашқы қорлануындағы француздық ерекшелікке айналды. Сонымен бірге француз буржуазиясының ірі тобы абсолютизмді қолдауының нәтижесінде күйзелген дворяндардың жерін сатып алды.

I Франциск, II Генрих және король кеңесі

Француз абсолюттік монархиясының негіздері I Францисктің тұсында (1515–1547) одан әрі күшейді. I Франциск шіркеуді толық өзіне бағындырды.

I Францисктің уақытында Бас штаттың шақырылуы тоқтатылды. Олардың орнына нотаблилер, яғни корольдің өзі тағайындаған адамдар тобының жиналыстары өткізіліп тұрды. Елді басқару билігі Корольдік кеңестің қолына шоғырланды.

Король әскері мен жыл сайынғы өсіп отыратын мемлекеттік аппаратты ұстауға және ақсүйектер мен дворяндарға артықшылық беруге көп қаражат қажет еді. Сондықтан да елдің қазынасы алым-салықтарды көбейту мен тонаушылық соғыстар жүргізу арқылы толықтырылып отырды. Мысалы, XV ғасырдың аяғында салықтар 3 млн болса, XVI ғасырдың ортасында 9 млн ливрге жеткен.

I Франциск қайтыс болғаннан кейін оның орнына отырған II Генрих (1547–1559) тұсында Франция мемлекеті қазіргі кездегі шегаралық аумағына сәйкес өз жерлерін біріктіруді толық аяқтады.

📕 Оқулықта (87-бет) осы король «III Генрих (1547–1559)» деп аталған, ал 89-беттегі тапсырма кестесінде де «III Генрих» деп жазылған. Дұрысы — II Генрих: Францияда 1547–1559 жылдары билік құрған король — Валуа әулетінің II Генрихі. III Генрих (1574–1589) кейінірек билік құрды.

Француз тілі мен мануфактуралар

XVI ғасырдың басында Францияның саяси-экономикалық күш-қуаты артып, бүкіл ел бір орталық өкіметке — король билігіне бағындырылды. 1539 жылы Франция королі I Франциск мемлекеттік тіл ретінде француз тілін енгізді. Осыдан бастап мемлекеттегі ресми құжаттар латын тілінде емес, француз тілінде жүргізіле бастады.

XVI ғасырда Франция алғашқы қор жинау кезеңіне аяқ басты. Алғашқы қор дегеніміз — өндірісті қамтамасыз етуге жұмсалатын ақшалай қаражат, кіріс көздері. XVI ғасырдың басында мануфактуралық өндіріс өмірге келді. Мануфактура дегеніміз — еңбек бөлінісіне және қолөнері техникасына негізделген ірі кәсіпорындар. Шыны, жібек, шұға, қағаз т.б. өндіретін мануфактуралар кең өріс алды.

Франция Англиямен, Германия, Скандинавия елдерімен, Испания және Америкамен сауда жасады. Әсіресе Жерорта теңізі жағасындағы елдермен сауданың маңызы зор болды.

XVII ғасырдың басында сыртқы саудаларды дамыта түсу мақсатымен Франция Америка құрлығынан отар басып алуға кірісті. 1608 жылы Канадада француз отарының орталығы болған Квебек қаласының негізі қаланды. Францияның XVII ғасырдың бірінші жартысындағы саяси-экономикалық жағдайы жақсара түсті.

Кардинал Ришелье

Бұл жетістіктерде корольдің бірінші министрі кардинал Ришельенің үлесі зор болды. Ришелье Францияны 1624 жылдан 1642 жылға дейін биледі. Ол барлық күш-жігерін орталық үкімет билігін нығайтуға, экономиканы дамытуға, Францияның басқа елдер арасындағы беделін арттыруға жұмсады. Ришелье феодал-ақсүйектердің қарсылығын тойтарып, бір орталыққа бағынған өкімет билігін нығайтты.

📌 XVII ғасырдың екінші жартысында Францияда шексіз абсолюттік монархия түпкілікті орнады, ел билігі түгелдей корольдің қолына жинақталды.

Абсолюттік монархияның негізгі белгілері

📌 Абсолюттік монархияның негізгі белгілері:

• корольдің сөзі бүкіл ел үшін заң болды;
• король қазынаны өзі басқарды;
• соттарды өзі тағайындап отырды;
• армияны өзі басқарды;
• салық мөлшерін өзі белгіледі;
• салық жинаушыларды өзі тағайындап отырды;
• елдің барлық халқы корольдің боданы деп саналды;
• ағылшын корольдері сияқты француз корольдері де шіркеуді өздеріне бағындырып алды.

💡 Ойталқы (88-бет). XIV Людовиктің «Мемлекет дегеніміз — мен» деген сөзін қалай түсінесіңдер?

Мұнда ел билігі толықтай бір адамның қолында екені айтылады: король — елдің өзі, оның еркі — заң. Бұл сөзді тарихшылар XIV Людовикке жатқызады, бірақ оның шын айтқан-айтпағаны сенімді емес. Алайда ол абсолюттік монархияның мәнін жақсы көрсетеді.

XIV Людовик және «Ұлы ғасыр»

Мұндай биліктің кемшіліктеріне қарамастан, XVI–XVII ғасырдың бірінші жартысында Франция Еуропа елдерінің арасындағы ең қуатты мемлекеттің біріне айналды.

Француз абсолютизмінің толық қалыптасуы XIV Людовиктің 1643–1715 жылдары билік еткен тұсында аяқталды. 1661 жылы XIV Людовик Корольдік кеңесті Үлкен кеңес етіп қайта құрды. Оның құрамына король (кеңес төрағасы), герцогтар, министрлер, мемлекеттік хатшылар және канцлер (король жоқ кезде төрағалық етті) кірді.

XIV Людовик Франция аумағының тұтастығын нығайтты. Ол Еуропадағы саны көп, қуатты және жоғары деңгейде ұйымдастырылған әскер құрды. Оның тұсында Францияда мәдениет пен өнер, ғылым дамыды. Король өзіне сән-салтанатты Версаль сарайын салғызды. XIV Людовик билік еткен жылдар Франция тарихында «Ұлы ғасыр» деп аталады.

Король мен оның төңірегіндегілердің шектен тыс сән-салтанаты, әскери жорықтар халыққа салынатын салықтарды көбейтті. XIV Людовик салық жүйесін реформалады. Тұз және басқа көптеген заттарға салықтар енгізді. Ол шексіз билікті өз қолына алды. Оның кезінде корольдік соттың біртұтас жүйесі қалыптасты. Мұның бәрі XIV Людовик билігінің соңына қарай халықтың жағдайын нашарлатты. Король католик дінін ұстанып, оны мойындамағандарды қатаң жазалады.

🌟 Қазақ даласында да хандар шешім қабылдағанда билер мен батырлармен кеңескен. Ал француз королі кеңес құрса да, шешімді соңында өзі қабылдады: бұл абсолютизмнің басты айырмашылығы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Бір адам бәрін шешкені жақсы ма? Ал бәріміз бірге шешкенде ше? XIV Людовиктің тұсында халық неге салықтан қиналды?» Билік заңмен шектелген мемлекеттердің айырмашылығын талқылаңыз.

Өзіңді тексер

• Абсолюттік монархияның қандай белгілері бар? Корольдің сөзі заң; қазынаны, соттарды, армияны өзі басқарады; салық мөлшерін және салық жинаушыларды өзі белгілейді; халық — корольдің боданы; шіркеуді өзіне бағындырады.
• Ришелье кім? Корольдің бірінші министрі, кардинал; 1624–1642 жылдары Францияны басқарып, орталық үкімет билігін нығайтты.
• Мануфактура деген не? Еңбек бөлінісіне және қолөнер техникасына негізделген ірі кәсіпорын.
• Француз абсолютизмі қайда толық қалыптасты? XIV Людовиктің билік еткен жылдарында (1643–1715).

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Картамен жұмыс. Францияның провинцияларын картадан көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Картадағы Франция аумағына қара: шекараны, ірі қалаларды (Париж) тап, содан кейін провинциялардың атауларын оқы.

Шешуі. Картадағы Франция аумағын тауып, оның провинцияларын атап көрсет. Мәтінде Нормандия (оны 1259 жылы Англия ысырды), Франция аумағының XVI ғасырдағы біріктірілуі туралы айтылған; соларды картадан тап.

Жауабы: картада Франция провинцияларын (мысалы, Нормандияны) көрсет.

№ 2

Француз абсолютизмінің ерекшелігі неде болды?

Қалай ойлаймыз. Классикалық түрі, тірегі, шіркеумен қарым-қатынасы туралы мәтінге қайта қара.

Шешуі.

1. Басқа Еуропа елдеріндегі абсолютизммен салыстырғанда француз абсолютизмі күшті дамыған классикалық түрде орнықты.
2. Абсолютизмнің басты тірегі — феодалдық дворяндар; оны католик шіркеуі де, буржуазия да қолдады.
3. Бас штаттың орнына нотаблилер мен Корольдік кеңес қолданылды; билік корольдің қолына шоғырланды.
4. Буржуазия король өкіметіне қарыз берді, ал оның орнына салық жинау құқығын алды; осыдан капиталдың алғашқы қорлануындағы француздық ерекшелік туды.
5. Мемлекеттік тіл — француз тілі (1539 ж.); мануфактуралар мен отарлар (Квебек, 1608 ж.) дамыды.

Жауабы: күшті, классикалық абсолютизм: дворяндарға, шіркеуге және буржуазияға сүйеніп, король билікті түгелдей өз қолына жинады.

№ 3

Француз билеушілерінің саясатындағы ерекшеліктерді салыстырыңдар: I Франциск, III Генрих (дұрысы — II Генрих), кардинал Ришелье.

📕 Оқулықтағы кестеде «III Генрих» деп жазылған, бірақ 1547–1559 жылдары билік құрған король — II Генрих.

Қалай ойлаймыз. Әр билеушіге екі-үш нақты іс жаз: кімнің тұсында не өзгерді?

Шешуі.

Жауабы: I Франциск шіркеуді бағындырып, Бас штатты тоқтатты; II Генрих жерлерді біріктіруді аяқтады; Ришелье ақсүйектердің қарсылығын тойтарып, орталық билікті нығайтты.

№ 4

Абсолюттік монархияның негізгі белгілерін анықтаңдар: қазынаны министр биледі; соттарды халық сайлады; корольдің сөзі бүкіл ел үшін заң болды; салық мөлшерін халық белгіледі; әскерді қолбасшылар басқарды; шіркеуді король өзіне бағындырды.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі (88-бет) белгілермен салыстыр: абсолюттік монархияда барлығын король өзі шешеді.

Шешуі.

• Қазынаны министр емес, король өзі басқарды: белгі емес.
• Соттарды халық емес, король тағайындады: белгі емес.
• Корольдің сөзі бүкіл ел үшін заң болды: белгі.
• Салық мөлшерін халық емес, король белгіледі: белгі емес.
• Әскерді қолбасшылар емес, король өзі басқарды: белгі емес.
• Шіркеуді король өзіне бағындырды: белгі.

Жауабы: екі белгі — «корольдің сөзі бүкіл ел үшін заң болды» және «шіркеуді король өзіне бағындырды».

№ 5

Корольдердің билік құрған мерзімін сәйкестендіріңдер: I. VIII Карл; II. XII Людовик; III. I Франциск; а) 1483–1498 ж.; ә) 1498–1515 ж.; б) 1515–1547 ж.

Қалай ойлаймыз. Мерзімдер қатарынан келеді: бір король кеткен жылы екіншісі келеді.

Шешуі. XI Людовиктен (1461–1483) кейін VIII Карл (1483–1498), одан кейін XII Людовик (1498–1515), содан кейін I Франциск (1515–1547) таққа отырды.

Жауабы: I — а, II — ә, III — б.

💡 Ойталқы (89-бет). Француз абсолютизмі елдің қуаттылығын арттыруға ықпал еткенін дәлелдеңдер.

Жауап үлгісі. Абсолютизм кезінде ел бір орталыққа бағынды: корольдің жалғыз билігі бытыраңқылықты жойды. Ришелье ақсүйектердің қарсылығын тойтарып, Францияның беделін арттырды. Мануфактуралар мен сауда дамып, Квебек сияқты отарлар пайда болды. XIV Людовик тұсында Еуропадағы ең қуатты әскер құрылды, мәдениет пен ғылым дамыды. Сондықтан Франция Еуропадағы ең қуатты мемлекеттің біріне айналды.

Жадынама

• Даталар: 1461–1483, 1515–1547, 1539, 1547–1559, 1608, 1624–1642, 1643–1715, 1661.
• Орындар: Франция, Квебек, Версаль.
• Адамдар: XI Людовик, I Франциск, II Генрих, кардинал Ришелье, XIV Людовик.
• Терминдер: абсолютизм, абсолюттік монархия, нотаблилер, мануфактура, Корольдік кеңес.

Шағын тест