§ 20. Қытай мен Жапония абсолютизм кезеңінде

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VII тарау: Батыс пен Шығыстағы абсолютизм. 95–100-беттер.

Нені үйренесің

• Жапон халқының қалай қалыптасқанын айтуды және Жапонияның орнын картадан көрсетуді.
• Микадо, сегун, даймё, самурай кімдер екенін түсіндіруді.
• Жапонияның біріктірілуін және Токугава билігінің ерекшелігін баяндауды.
• Мин әулеті мен император Юнлэ кезіндегі Қытайдың жетістіктерін айтуды.
• Юнлэ мен Токугава билігін Батыс билеушілерінің билігімен салыстыруды.

Ой қозғау

• Жапония қай жерде орналасқан? Азияның шығысында, Тынық мұхитындағы аралдарда.
• Абсолюттік монархия деген не? Барлық билік монархтың қолында болатын басқару түрі (§ 18, § 19).
• Феодал кім? Жер иесі, өзіне бағынышты шаруалары бар ірі жер иеленуші.
• Қытай немен әйгілі? Жібек, фарфор, қағаз, Ұлы Қытай қорғаны. Қытай арқылы Ұлы Жібек жолы өтті.

Тақырыпты талдаймыз

Жапон аралдарын мекендеген тайпалар

Жапон аралдарының ең ежелгі тұрғындары қазіргі айындар болып есептеледі. Жапон халқының қалыптасуында Индонезия мен Үндіқытай түбегін мекендеген тайпалар маңызды рөл атқарды. Жапон аралдарына жан-жақтан қоныс аударушылар арасында бәсеке болып тұрды. Бара-бара олар бір-бірімен араласып кетті.

Осылардың арасында әсіресе Ямото тайпасы күшейіп, III ғасырдың аяғы мен IV ғасырдың ортасында барлық тайпаларды өздеріне бағындырды. Хонсю аралының орталық аймағында Ямото тайпалық одағын құрды. Осы тайпалық одақтың атымен қазіргі «Жапония» деген атау VI–VII ғасырларда қалыптасқан. «Нихон» немесе «Ниппон» деген сөз «Күншығатын ел» дегенді білдіреді.

💡 Картаға қара (96-бет): Жапония — төрт үлкен арал: Хонсю (ең үлкені, онда Киото мен Эдо — қазіргі Токио), Кюсю, Сикоку және солтүстікте Эдзо (қазіргі Хоккайдо). Олардың батысында — Азия материгі.

Жапонияда феодалдық қоғамның қалыптасуы

XI–XIII ғасырлар аралығында Жапонияда феодалдық қоғамның қалыптасуы аяқталды. Бұл кезеңде Жапонияда мұрагерлік жер иелігі қалыптасты. Жер иеліктері сёэн деп аталды. Мұрагерлік жер иелері салықтан босатылды.

Мұнда шаруалардың екі түрі жұмыс істеді:

• біріншісі — бас бостандығы жоқ, төуелді шаруалар; олар феодалдар жерінде қызмет атқарды, жер иелеріне толық бағынышты болды;
• екіншісі — мемлекеттік шаруалар; олар император сарайына тиісті жерде жұмыс істеді. Қызмет жасаумен қатар, император қазынасына салық та төлеп отырды.

Жапон қоғамында феодалдардың да бірнеше әлеуметтік тобы қалыптасты. Ең ірі феодалды даймё деп атады. Даймё қарауында кішігірім жер иеленушілер болды. Ірі және орташа феодалдардың жер иеліктерінде оларға бағынышты әскери адамдар — самурайлар қызмет атқарды. Самурай жапон феодалдық қоғамындағы негізгі кәсіби, әскери топ болды. Самурайлар да кейіннен ұсақ жер иелеріне айналды. Олар жерді өздерінің бастықтарынан сыйлыққа алу негізінде иеленді.

📌 Самурай — жапон тілінде «қызмет етуші»: феодалға қызмет еткен әскери адам, жапон феодалдық қоғамындағы негізгі әскери топ.

Саяси құрылысы: микадо мен сегун

Жапонияда VII ғасырдан бастап орталық императорлық әкімет билігі орнады. Ең жоғарғы билік және барлық жер иелігі микадо (император) қолында болды. XI–XIII ғасырлар аралығында Жапонияда императорлық билік біртіндеп әлсіреп, жаңа әлеуметтік топ — сегундар билігі күшейді.

Сегун микадоның бірінші министрі немесе оның уәзірі қызметін атқарды. 1192 жылдан бастап сегундардың саяси билігі күшейіп, император елдегі діни басшы ретінде ғана сақтатылып қалды.

Солтүстік Жапон феодалы Минамото самурайлардың күшімен император әскерін жеңіп шығады. Ел астанасы Киото қаласын басып алып, сегундардың үстемдігін орнатады. Жапонияда көп уақытқа дейін Минамото әулетінен шыққан сегундар билік құрды. Минамото жасақшылары қарсыластардан тартып алған жерлерді өзара бөліске салып, кейін олардың көбі ірі феодалдар даймёларға айналды. Үстемдік етуші феодалдар «әскери-поместьелік» жер иелері (буси, самурай) елдің негізгі жер бөлігін қолында ұстап, өздерінің мемлекеттік басқару әкімшілігін құрды.

Сөйтіп, XI–XIII ғасырлар аралығында Жапонияда мұрагерлік биліктің екі түрі болды: бірі — императорлық, екіншісі — сегундық. Мемлекеттің басында сегун тұрды. Ол әскери өкімет басшысы әрі самурайлардың қолбасшысы болды. 1199 жылы Минамото өлген соң, үкімет билігін Ходзе Токимаса иеленді. Жапонияда әскери-феодалдық мемлекет құрылды.

Біртұтас мемлекеттің құрылуы

Жапонияның бір орталыққа бағынатын күшті мемлекетке айналуына, феодалдық құрылысты нығайтуға феодалдар мүдделі болды. Олар мұндай үкімет өзара қырқысты, шаруалар көтерілістерін тоқтатады, өсімқор буржуазияның өсіп бара жатқан беделін шектейді деп үміттенді. XVI ғасырдың соңы Жапонияда капитализмнің белгісі — сауда буржуазиясы қалыптаса бастаған кез болатын.

• Ода Нобунага (1568–1582). Елді біріктіру ісін феодал Ода Нобунага басқарды. Азғана уақыттың ішінде ол орталық Хонсю аралы жерін өзіне бағындырды. 1573 жылы Асикага әулетінің ең соңғы сегунын биліктен кетіреді. 1580 жылы Жапонияның жартысын біріктірді. Жапонияның ең бай қаласы Сакаиды бағындырды.
• Тоётоми Хидэёси (1583–1598). Нобунаганың жолын ұстанған Хидэёси елді біріктіру ісін жалғастырды. Ол елде қатаң тәртіп орнатты. Шаруаларды жерге бекітетін, басы ауған жаққа кетуіне тыйым салатын заңдар шығарды. Сыртқы елдермен басқыншылық саясат жүргізіп, 1592 жылы Корея еліне екі рет жорық ұйымдастырды. Оңтүстік Корея жерін уақытша бағындырды.
• Токугава (1598–1616). 1598 жылы Хидэёси өлгеннен кейін Жапонияны біріктірумен Токугава айналысты. 1603 жылы ол елді біріктіруді аяқтап, сегун деген атақ алды. Токугава әулетінің сегундары Жапонияны 1867–1869 жылдардағы буржуазиялық революцияға дейін 265 жыл биледі.

📕 Оқулықта «Токугава 1598–1616 жылдары билік етті» деп жазылған. Шын мәнінде 1598 жылы Тоётоми Хидэёси қайтыс болды, ал Токугава Иэясу 1600 жылы шешуші шайқаста жеңіп, сегун атағын 1603 жылы алды, 1616 жылы қайтыс болды.

💡 Ойталқы. Токугава әулетінің Жапонияда ұзақ уақыт билік етуінің себептерін анықта. (Көмек: ел біріктірілді; шаруалар жерге бекітілді; сыртқы байланыс қатаң бақыланды; феодалдық қоғам сақталды.)

Жапонияда бір орталыққа бағынатын мемлекет орнағаннан кейін, елге шетелдіктердің келуіне тыйым салынды. Еуропалықтардың Жапониядағы тарихына үзілді-кесілді шек қойылды. Жапонияның басқа елдермен қатынасын осылай жасанды түрде үзіп тастауы екі жарым ғасыр бойы сақталды. Бұл — феодалдық монархияның өсіп келе жатқан буржуазияға саяси шектеу қойып, феодалдық қоғамды сақтап қалуы үшін жасаған шаралары еді. Жапонияның өзін-өзі оқшаулау саясаты халқының ұлттық ерекшелігінің дамуына жол ашты.

💡 Нақтырақ айтқанда, оқшаулау толық болған жоқ: Нагасакидегі кішкентай сауда орны арқылы голландтар мен қытайлармен сауда жалғасты. Бірақ елге бөтен адамның кіруі мен жапондықтардың шетке шығуы қатаң тыйым салынған болатын.

Қытайдың XVI және XVII ғасырлардағы экономикалық-саяси дамуы

Қытай жерінде құлдық қоғам ыдырағаннан кейін феодалдық қатынас дами бастады. 581 жылы Қытайда біртұтас феодалдық мемлекет құрылды. Қытайды 581–616 жылдары Суй, 618–907 жылдары Тан, 960–1279 жылдары Сун әулеттері басқарды. XIII ғасырдың екінші жартысында монғол феодалдары Қытайды толықтай басып алды.

Монғол басқыншыларына қарсы ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі Чжу Юань Чжан 1368 жылы қытай халқын монғол басқыншылығынан толық азат етіп, Қытайдың император тағына ие болды. Ол құрған әулет Мин әулеті деп аталды. Бұл әулет Қытайда 1368 жылдан 1644 жылға дейін билік жүргізді. Ескі дәстүр бойынша императорды «көктің баласы», Құдайдың жердегі әміршісі деп түсінген. Қытай жері әкімшілік жағынан аймаққа, әрбір аймақ округке, әр округ уезге бөлінді.

Император Юнлэ. Император Юнлэнің 1403 жылдан бастап 22 жыл билік еткен тұсында Мин әулетінің күш-қуаты артты. Елде императордың шексіз билігі орнады. Император елдің экономикасын көтеру үшін әскерге ауылшаруашылығымен айналысып, өздерін азық-түлікпен қамтамасыз етуге рұқсат берді. Юнлэ Ұлы Қытай каналын қайта салғызды. Оның кезінде елде конфуцийлік ілім кең таралып, ғылым мен өнер гүлденді. Ол тарихтағы ең үлкен «Юнлэ энциклопедиясын» жаздырды.

Император Юнлэ елдің аумағын ұлғайтып, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Шығыс Африкаға 6 рет теңіз экспедициясын жіберді. Оның кезінде Қытай Азия және Африка елдерімен экономикалық-мәдени байланыстар орнатты.

📕 Оқулықта Юнлэ 6 теңіз экспедициясын жіберді деп жазылған. Көптеген тарихшылар Чжэн Хэ бастаған жүзулерді жеті деп санайды, ал соңғысы Юнлэ қайтыс болғаннан кейін, 1430-жылдары жасалды.

💡 Ойталқы. Мин әулеті кезіндегі Қытайдың дамуындағы жеткен жетістіктерін анықта: қандай салалар өркендеді (төмендегі тізімнен тап).

Қалалар мен аймақтар мамандануы. XVI ғасырда Қытайдың қалалары мен аудан, аймақтары белгілі бір тауарды ғана өндіретін мамандандырылған өлкелерге айналды:

• Гуандун провинциясы — темір өндірді;
• Цзянси — фарфор мен керамикадан жасалған ыдыстар;
• Шанхай мен Сунцзян аудандары — мақта-мата бұйымдары;
• Уху қаласы — бояулар;
• Тайвань аралы — қант шығару.

XVI–XVII ғасырларда Қытайда қағаз, әйнек, фарфор, лак, металл өңдеу; алтын, күміс, мыс, темір, тұз өндірістері дамыды. Қазба байлық өндіру мемлекет тарапынан қатаң бақылауға алынды. Құрылыс өндірісі де жедел қарқынмен дамыды: Пекин, Нанкин және т.б. қалаларда көптеген сарайлар мен храмдар, көпір, арықтар, ірі қамалдар салынды. Қытай кеме жасаумен дүниежүзіне белгілі болды.

Мин әулеті тұсында өнеркәсіптер цехтық қолөнер түрінде дамыды. Кейбір өнеркәсіп салаларында әсіресе қайта өңдеу өнеркәсіптерінде орталықтандырылған мануфактуралар пайда бола бастады. Мата тоқу өндірісі кең етек алды. Фарфор өндірісі жедел өркендеді. Қытай фарфоры күні бүгінге дейін дүниежүзіне әйгілі. Сонымен қатар кітап басу ісі тез дами бастады. Қағаз өндіріліп, баспаханалар салынды. Кітапты көптеп шығару қолға алынды. Ішкі және сыртқы сауда жедел дамыды. Теңіз арқылы үнді, парсы, араб т.б. елдермен сауда жасасты. Сауда кеме өндірісінің өсуіне әкелді. Ірі сауда кемелері 600–700 адамға дейін алып жүре алатын дәрежеге жетті.

💡 Ойталқы. Жапония мен Қытайдың саяси билігінде ұқсастықтар бар ма? (Көмек: екеуінде де күшті орталық билік, әскер мен жерге сүйену, сыртқы байланысты бақылау. Айырмашылық: Қытайда император шексіз билеуші, ал Жапонияда сегун император есімен билік құрды.)

Уақыт таспасы

🌟 Қытай фарфоры қазір де дүниежүзіне әйгілі. Қытайдан Еуропаға апарылған жібек пен фарфор Ұлы Жібек жолымен — біздің жеріміз арқылы да өтті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге глобуста немесе телефонда Пекинді, Токионы және Алматыны табыңыз. Сұраңыз: «Неліктен Жапония ұзақ уақыт есігін жапты? Бұл оған пайда әкелді ме, әлде зиян ба?» Басқа елдермен қатынас елге не береді, соны бірге талқылаңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жапонияның ең ежелгі тұрғындары кімдер? Қазіргі айындар; кейін Индонезия мен Үндіқытайдан келген тайпалар араласты, Ямото тайпасы бәрін біріктірді.
• Даймё мен самурайдың айырмашылығы неде? Даймё — ірі феодал, ал самурай — даймёға қызмет еткен әскери адам.
• Мин әулетін кім құрды? Чжу Юань Чжан, 1368 жылы монғол билігін құлатқаннан кейін.
• Юнлэ нендей істер атқарды? Ұлы Қытай каналын қайта салғызды, «Юнлэ энциклопедиясын» жаздырды, теңіз экспедицияларын жіберді, ғылым мен өнерді дамытты.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Жапон халқының қалай қалыптасқанын айтып, орналасуын картадан көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен ең ежелгі тұрғындарды ата, содан кейін қоныс аударушылар мен Ямото тайпасының рөлін айт. Картада төрт үлкен аралды тап.

Шешуі.

1. Жапон аралдарының ең ежелгі тұрғындары — қазіргі айындар.
2. Қалыптасуына Индонезия мен Үндіқытай түбегінен келген тайпалар да ықпал етті; қоныс аударушылар арасында бәсеке болып, бара-бара араласып кетті.
3. Ямото тайпасы күшейіп, III ғасырдың аяғы мен IV ғасырдың ортасында барлық тайпаны бағындырды және Хонсю аралының орталығында тайпалық одақ құрды.
4. Осы одақтың атымен «Жапония» атауы VI–VII ғасырларда қалыптасты.
5. Картада: Азия материгінің шығысында төрт үлкен арал — Хонсю, Кюсю, Сикоку және Эдзо (Хоккайдо). Хонсюда — Киото, Нара, Осака (Нанива), Эдо (Токио).

Жауабы: айындар, Индонезия мен Үндіқытайдан келген тайпалар араласып, Ямото тайпалық одағы құрылды; Жапония — Азия материгінің шығысындағы аралдар мемлекеті.

№ 2

Жапониядағы жер иелену мен самурай дәстүрінің ерекшеліктерін анықтаңдар. «Самурай» деген сөз нені білдіреді?

Қалай ойлаймыз. Жер кімге тиесілі болды, оны кімдер өңдеді және самурай кім екенін мәтіннен тап.

Шешуі.

• Жапонияда мұрагерлік жер иелігі (сёэн) қалыптасты; жер иелері салықтан босатылды.
• Жерді екі түрлі шаруа өңдеді: төуелді (феодал жерінде, жер иесіне толық бағынышты) және мемлекеттік (император сарайына салық төлеген).
• Ең ірі феодалды даймё деп атады. Оның қарауында кіші жер иелері мен самурайлар болды.
• Самурай — феодалға бағынған кәсіби әскери адам. Кейін самурайлар жерді бастықтарынан сыйлыққа алып, ұсақ жер иелеріне айналды.
• «Самурай» — «қызмет етуші»: ол феодалға қызмет еткен жауынгер.

Жауабы: ерекшелігі — мұрагерлік жер иелігі, жерді тәуелді және мемлекеттік шаруалардың өңдеуі, жерді қызметке сыйлыққа беру; самурай — қызмет етуші жауынгер.

№ 3

Жапонияның құрылымын кесте түрінде беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдан төмен қарай жүр: император, сегун, даймё, самурай, шаруалар.

Шешуі.

Жауабы: микадо → сегун → даймё → самурайлар → шаруалар; император діни басшы, нақты билік сегунда.

№ 4

Жапониядағы шаруалар көтерілісінің себептерін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Оқулықта көтеріліс себептері бөлек жазылмаған. Шаруалардың жағдайына қара: олар кімге бағынды, нені төледі, нені істей алмады.

Шешуі.

1. Төуелді шаруалардың бас бостандығы болмады, олар феодалдарға толық бағынды.
2. Мемлекеттік шаруалар императорға салық төледі.
3. Хидэёси заңдарымен шаруалар жерге бекітілді, басы ауған жаққа кетуге тыйым салынды.
4. Феодалдардың өзара қырқысы мен әскери жорықтар да халыққа ауыр тиді.

Жауабы: бас бостандығының болмауы, салықтың ауырлығы, шаруаларды жерге бекіту және феодалдардың өзара соғыстары; сондықтан феодалдар «біртұтас үкімет көтерілістерді тоқтатады» деп үміттенді.

№ 5

Тарихи ұғымдар мен олардың мазмұнын сәйкестендіріңдер: 1. Даймё, 2. Микадо, 3. Сегун — а) ірі феодалдар, ә) жоғарғы билік иесі, б) микадоның уәзірі.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен: сегун — микадоның бірінші министрі; микадо — император; даймё — ең ірі феодал.

Жауабы: 1 — а (даймё — ірі феодалдар); 2 — ә (микадо — жоғарғы билік иесі); 3 — б (сегун — микадоның уәзірі).

№ 6

XIV–XVI ғасырлардағы Қытай әулеттерінің тізімін жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бұл ғасырларға қай әулет сәйкес келетінін анықта, оның алдындағы әулеттерді де есте сақта.

Шешуі.

• XIII ғасырдың екінші жартысынан 1368 жылға дейін Қытайды монғол феодалдары (Юань әулеті) басқарды.
• 1368–1644 жылдар — Мин әулеті: XIV–XVI ғасырларда (және XVII ғасырдың ортасына дейін) билік құрды.
• Алдыңғы әулеттер: Суй (581–616), Тан (618–907), Сун (960–1279).

Жауабы: XIV–XVI ғасырларда: монғол (Юань) әулеті — 1368 жылға дейін, содан кейін Мин әулеті (1368–1644). Одан бұрын: Суй, Тан, Сун.

№ 7

Юнлэ мен Токугава билігі Батыс билеушілерінің үстемдігіндей шексіз болды ма?

Қалай ойлаймыз. Екі шығыс билеушісін Еуропа корольдерімен (XIV Людовик, I Петр, Тюдорлар) салыстыр: билік кімнің қолында, оған кім кедергі болды.

Жауап үлгісі.

• Юнлэ: елде императордың шексіз билігі орнады. Ол «көктің баласы» саналды, әскерді, құрылысты, теңіз экспедицияларын, энциклопедия жазуды өзі бастады. Оның билігі Батыс абсолютизміне өте жақын.
• Токугава: ол император емес, сегун. Император Киотода діни басшы ретінде қалды, ал нақты билік сегунның қолында болды. Токугава елді жерге, самурайлар мен даймёға сүйеніп басқарды, шетелдіктермен байланыс жасауға тыйым салды. Бірақ оның билігі даймёлармен бөлісіліп, императордың атынан жүргізілді.
• Қорытынды: екеуі де өте күшті билеуші болды. Юнлэнің билігі Батыс монархтарының абсолютизміне ұқсас, Токугава билігі нақты жағынан шексіз болғанымен, формасы басқаша — император сақталып, даймёлар жергілікті билік иесі болды. Басқа пікірді де дәлелдеуге болады.

Жауабы: Юнлэнің билігі Батыс абсолютизміне жақын болды; Токугава билігі де күшті болды, бірақ ол император атынан жүріп, даймёлармен бөлісілді.

Жадынама

• Даталар: 1192, 1199, 1368, 1403, 1568–1582, 1583–1598, 1592, 1603, 1644, 1867–1869.
• Орындар: Хонсю, Кюсю, Сикоку, Эдзо, Киото, Эдо, Пекин, Нанкин, Корея.
• Адамдар: Минамото, Ходзе Токимаса, Ода Нобунага, Тоётоми Хидэёси, Токугава, Чжу Юань Чжан, Юнлэ.
• Терминдер: сёэн, даймё, самурай, микадо, сегун, Мин әулеті, Ұлы Қытай каналы, мануфактура, цехтық қолөнер.

Шағын тест