§ 19. Англия мен Ресейдегі абсолютизм

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VII тарау: Батыс пен Шығыстағы абсолютизм. 89–95-беттер.

Нені үйренесің

• Англиядағы абсолюттік билік қалай қалыптасқанын және Тюдорлар мен Стюарттар тұсында қалай өзгергенін айтуды.
• «Парламент», «Боярлар думасы», «опричнина» ұғымдарын түсіндіруді.
• Мәскеу князьдығының күшеюі мен Ресейдегі орталықтанған мемлекеттің құрылуын баяндауды.
• Англия мен Ресейдегі абсолюттік биліктің ерекшеліктерін салыстыруды.

Ой қозғау

• Абсолюттік монархия деген не? Барлық билік бір монархтың қолында болатын басқару түрі (§ 18).
• Парламент деген не? Мемлекетті басқаруға қатысатын, заң шығаратын өкілдер жиналысы.
• Орталықтанған мемлекет деген не? Бір орталықтан басқарылатын, ортақ заңы бар біртұтас мемлекет.
• Салық деген не? Халық мемлекетке міндетті түрде беретін ақша.

Тақырыпты талдаймыз

Парламент: король мен елдің арасындағы «көпір»

Сыныпта ереженің бәрін бір оқушы ғана шығарса, не болар еді? Ал бүкіл сынып жиналып, ортақ ереже келісіп алса ше? Англияда да осындай «жиналыс» болды. Ол Парламент деп аталды.

Англиядағы абсолютизмнің қалыптасуы. 1343 жылдан бастап Парламент екі палатадан тұратын болды:

• лордтар палатасы (жоғарғы палата) — архиепископтар, епископтар, ірі барондар;
• қауымдар палатасы (төменгі палата) — рыцарьлар мен қала өкілдері.

XIV ғасырда Парламент заңдар шығарып отыру құқына да ие болды. Ол орталықтанған мемлекеттің жетістігін бейнелейтін басқару ұйымына айналды. Парламент феодалдық мемлекеттің одан әрі нығая түсуіне жағдай жасады.

📌 Парламент — Англиядағы сословие өкілдерінің жиналысы: лордтар палатасы мен қауымдар палатасынан тұрады, заң шығару құқына ие.

Қой жерді «жеп қойды»: капитализмнің алғашқы қадамдары

Кейінгі орта ғасырларда Англияда капиталдың алғашқы қорлануы қызу қарқынмен жүрді. Оның негізі — қауымдық жерлерді қоршап алу. Ол жерлер жекеменшік қой жайылымдарына айналдырылды. Бұрын сыртқа қойдың жүні шығарылса, XVI ғасырға қарай шетелдерге шұға шығарыла бастады.

Шұға тоқу ісінің өркендеуі мануфактураның дамуымен байланысты болды. Ол мата, жібек, тау-кен өндірісінде, металл өңдеуде кеңінен қолданылды. Қоғамдық еңбек бөлінісі дамып, ұлттық нарық қалыптасты.

Капиталистік қатынастардың тез дамуына сыртқы сауданың өсе түсуі, отар басып алу да үлес қосты. Теңіз саудасында үстемдікке жету үшін флот ұлғайды, Испаниямен соғыс жүргізілді. 1588 жылы Англия флоты Испанияның «Жеңілмейтін армадасын» талқандады.

💡 Ойталқы. Ағылшындар Испанияның қуатты «Жеңілмейтін армадасын» қалай талқандады? Бұл жеңістің себебіне өз ойыңды айт. (Көмек: ағылшындарда флот сауда мен соғыс үшін арнайы өсірілген болатын.)

Тюдорлар: билік күшейеді

1485 жылдан 1603 жылға дейін Англияны Тюдорлар әулетінен шыққан корольдер басқарды. Олардың кезінде король билігі күшейіп, тежеусіз сипатқа ие болды.

• VIII Генрих 1534 жылы Англияның шіркеуін Римге бағынудан азат етті. Шіркеудің басшысы король деп жарияланды. Генрих алым-салық жинайтын арнаулы палата құрды.
• Мария Тюдор (1553–1558) — VIII Генрихтің қызы. Реформация қайраткерлерін қуғынға салғаны үшін оған жұрт «Қанішер» деген жанама ат берді.
• I Елизавета (1558–1603) — VIII Генрихтің екінші қызы. Оның тұсында ағылшын абсолютизмі ерекше нығайды. Шіркеу ұлттық деп танылып, абсолютизмнің басты тірегіне айналды.

Ағылшын абсолютизмінің ерекшелігі — жергілікті билік орындарында ұсақ дворяндар мен қала буржуазиясы өкілдерінің қызмет етуі. Олар қоғамды реформалауға мүдделі болды. Мемлекет аралда орналасқандықтан, король парламентпен бірлесе отырып, күшті теңіз флотын құрды. Бұл — ағылшын абсолютизмінің өзіндік белгісі.

Тюдорлар саяси жағынан бүкіл елді өзінің қол астына біріктірді. Олардың тұсында ағылшындардың отарлық басқыншылығы күшейді. 1607 жылы Виргинияда (Солтүстік Америка) ағылшын отарының негізі қаланды. Тюдорлар әулетінің ішкі және сыртқы саясаты XVII ғасырдың басында Англияның экономикалық дамуы жағынан Еуропада ең алдыңғы қатарға шығуын қамтамасыз етті.

📕 Оқулықта «1607 жылы Англияның мемлекеттік гимні қабылданып, алғаш рет орындалды» деп жазылған. Бұл дәл емес: Англияның «Құдай корольді сақта» әнұраны XVIII ғасырда ғана кеңінен таралды, ал оның 1607 жылы ресми түрде қабылданғаны туралы дерек жоқ.

Стюарттар: билікті шектеусіз ету әрекеті

1603 жылы I Елизавета қайтыс болғаннан кейін тақ Стюарттар әулетіне көшті. I Яков пен I Карл билік құрған тұста абсолютизм дағдарысқа ұшырады.

I Карл билік еткен жылдары салықтардың көлемін ұлғайтып, парламент жетекшілерін қуғындады. Парламентті екі рет таратып, 11 жыл елді жеке басқарды. Парламенттің келісімінсіз шамадан тыс салықтар жинап, айыппұлдарды көбейтті. Шотланд феодалдарының жер иеліктеріне қысым жасады.

Оның шексіз билігі елдің наразылығын туғызып, ағылшын буржуазиялық революциясына жеткізді. Феодалдық қатынас ыдырап, елде ірі кәсіпорындар пайда бола бастады. Кедейленген шаруалар бірте-бірте жалдамалы жұмысшыларға айналды. Буржуазиялық революцияның экономикалық, саяси және идеологиялық алғышарттары қалыптасты.

Мәскеу князьдығының күшеюі

XIV ғасырдың басынан бастап ежелгі орыс жерінің шет аймақтары әлсіреді. Мәскеу, Тверь князьдықтарының орманды және өзендермен қоршалған жері жау шапқыншылығына аз ұшырады. Орталықта, қолайлы жерге орналасқан Мәскеу князьдығында шаруашылық, сауда тез дамып, халқы да көбейе берді. Шет аймақтағы орыс жерінен қашқандар осында келіп паналады. Мәскеу князьдығы орыс халқын біріктіріп, монғол-татар езгісінен азат ету жолындағы күреске бастаушы болды.

• Даниил — Александр Невскийдің баласы. Ол Коломнаны, Смоленск жерін және Можайск князьдығын Мәскеу князьдығына қосып алды. Князьдіктің жері екі еседен астам ұлғайды.
• Иван Калита ұлы князь атағын алды. Жиналған салықтың көп бөлігін өзінде қалдырып отырғандықтан, оны халық «Қалталы Иван» деп атаған.

Мәскеу князьдығының күшеюі орыс жерінің бірігуіне, Алтын Орда өктемдігінен құтылуға қолайлы алғышарт қалыптастырды.

Ресейде орталықтанған мемлекеттің құрылуы

Орыс жерін біріктіру 1380 жылы орыстардың жеңісімен аяқталған Куликово шайқасынан кейін де жалғасты. III Василий Иванович князьдық еткен тұста орыс жерлерінің Мәскеуге бірігуі жедел қарқынмен жүрді. Мәскеу князьдығына Тверь, Псков жерлері біріктірілді (оқулықта 1485 жыл көрсетілген). Рязань жері қосылды, Еділ бойындағы мари, мордва, коми, карел халықтары бағындырылды. Ресей көпұлтты мемлекетке айналды.

📕 Оқулықта Тверь мен Псков 1485 жылы біріктірілді делінген. Шын мәнінде Тверь 1485 жылы қосылды, ал Псков 1510 жылы.

IV Иван Грозный (1533–1584) тақ мұрагері ретінде үш жасар кезінде патша болды. Ол есейгенше мемлекетті анасы Елена Глинская мен кеңесшілері басқарды. 1547 жылдан IV Иван орыс мемлекетінің патшасы атанды.

IV Иван:

• самодержавиені (дара билікті) нығайту үшін жаңадан заңдар жинағын шығарды;
• бұрынғы Боярлар думасының қасына Зем соборын құрды: боярлардың саяси билігі төмендетіліп, дворяндардың билігі күшейтілді;
• әскери реформа жүргізіп, Ресейде тұрақты армия құрды;
• ел басқару ісіне приказдар жүйесін енгізді. Ресей бір орталықтан бағындырылған мемлекетке айналды.

Абсолюттік монархия елді орыс дворяндарына сүйеніп басқарды. Зем жиналысы мен Боярлар думасының беделі әлсіреп, абсолютті монархия шексіз билікке ұласты. Патша шіркеу билігін де өз қолына алды.

📕 Оқулықта «Боярлар думасының орнына Зем соборын құрды» деп жазылған. Шын мәнінде Боярлар думасы жұмысын жалғастырды, ал Зем соборы (1549 жылдан) патша кеңес алу үшін шақыратын тағы бір орган болды. Боярлар думасын Петр I тұсында Сенат ауыстырды (1711 жыл).

Опричнина: қорқыныш пен үрей саясаты

IV Иван кезінде халық наразылығымен қатар, боярлардың қарсылығы күшейді. IV Иванды халық «Грозный» деп атайды. Ол елде опричнина саясатын енгізді. Осыған сәйкес мемлекеттік жерлерге патшаны қолдаған сенімді адамдар орналастырылды. Патшаға қарсы шыққан боярлардың жерлері тартып алынып, олар шет аймақтарға көшірілді.

📌 Опричнина — патшаның сенімді адамдарынан тұратын әскер жүргізілген саясат. Сөздің «опричь» деген түбірі «басқа, айрықша» дегенді білдіреді. Ауыспалы мағынасы — «жүгенсіз кеткен орда».

Халықты қорқыту үшін опричнина әскерлері қанжығаларына ит басы мен сыпырғыш байлап жүрді. Бұл олардың патшаға иттің иесіне берілгендей берілгендігін, опасыздарды мемлекеттен сыпырып тастайтындығын білдірді. Опричнина әскерлері тек қана патшаға бағынды. IV Иван Боярлар думасын таратып, боярларсыз жеке билік орнатып, қарсы шыққандарды жазалап отырды. Опричнина елде үрей туғызып, қатал жазалау саясатына айналды.

IV Иван опричниналарға қарсы шыққан Клин, Торжок, Тверь қалаларын тонап, адамдарды аяусыз жазалады. Оның қатал билігі кезінде шаруашылық күлдырап, елде тыныштық бұзылды. Патшаға қарсы халық наразылығы күшейді. 1572 жылы IV Иван опричнинаға тыйым салды. Елде тыныштық орнады.

I Петр: абсолютизмнің шарықтау шегі

Ресейде абсолюттік биліктің шарықтау шегі I Петрдің (1682–1725 жылдары) патшалық өткен кезінде орнықты. Мемлекеттің заң шығару және атқару билігі император I Петрдің қолында болды. Сондай-ақ сот істерінде шешім қабылдайтын соңғы және жоғарғы сатыда да I Петр тұрды. Ол әскерлердің бас қолбасшысы және орыс шіркеуінің басшысы саналды.

Реформалары:

• Боярлар Думасы таратылып, 1711 жылы заң шығарушы, нұсқау беруші және атқарушы орган — Сенат құрылды;
• бұрынғы үкіметтік мекемелер — приказдар жүйесі біржолата таратылды. Олардың орнына коллегияларды ұйымдастырды. Коллегиялар мемлекеттік басқару ісінің белгілі бір қызметімен айналысты;
• елде бұрынғы уездер орнына губерниялар құрылды. Губерниялар провинцияға бөлінді;
• тұрақты орыс армиясы мен әскери-теңіз флотын құрды, әскери өнеркәсіпті дамытуға зор көңіл бөлді;
• 1703 жылы Петербургтің негізін қалады, 1719 жылы оны астана етті;
• 1721 жылы Ресей империя деп жарияланды.

📕 Оқулықта Петербург 1719 жылы астана болды деп жазылған. Шын мәнінде астана 1712 жылы Мәскеуден Петербургке көшірілді.

💡 Ойталқы. Ресейдің империялық мемлекет болып қалыптасуындағы I Петрдің қызметіне баға бер. Оның қандай реформалары елді күшейтті, ал қайсысы тек билікті бір қолға жинады? XVI ғасырдағы Ресейдің халықаралық деңгейіне де баға беруге тырыс.

Уақыт таспасы

🌟 Бір ғасырдың ішінде екі ел екі түрлі жолмен жүрді: Англияда король парламентпен санаспаса, елдің наразылығы революцияға жеткізді, ал Ресейде патша биліктің барлығын өз қолына жинады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Билікті бір адам шешсе жақсы ма, әлде көпшілік бірге шешсе ме? Неліктен Парламент қажет болды? Опричнина халыққа не әкелді?» Билік заңмен шектелген мемлекеттердің айырмашылығын бірге талқылаңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Парламент қандай палаталардан тұрды? Лордтар палатасынан (архиепископтар, епископтар, ірі барондар) және қауымдар палатасынан (рыцарьлар мен қала өкілдері).
• Англия Испаниямен не үшін соғысты? Теңіз саудасында үстемдікке жету үшін; 1588 жылы ағылшындар «Жеңілмейтін армадаға» жеңіс тапты.
• Мәскеу князьдығы неге күшейді? Қолайлы жерде орналасты, шаруашылық пен сауда дамыды, халық көбейді, орыс жерін біріктіруші болды.
• I Петр қандай реформалар жүргізді? Сенат, коллегиялар, губерниялар құрды, тұрақты армия мен флот құрды, 1721 жылы Ресейді империя деп жариялады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Англияда капиталистік қатынастар қалай дамыды? Англияның экономикалық жағынан алға басуына абсолюттік монархияның ықпалы болды деп ойлайсыңдар ма? Ойларыңды түжырымдаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен капитализмнің өсу жолдарын сана: жер, жүн, мануфактура, сауда. Содан кейін король мен Парламенттің рөлін тап.

Шешуі.

1. Қауымдық жерлерді қоршап алып, қой жайылымына айналдырды; шаруалар жерсіз қалды.
2. Жүннен шұға тоқу өсіп, мануфактуралар (мата, жібек, тау-кен, металл өңдеу) дамыды; қоғамдық еңбек бөлінісі күшейіп, ұлттық нарық қалыптасты.
3. Сыртқы сауда өсті, отар басып алынды, сауда флоты ұлғайды.
4. Кедейленген шаруалар жалдамалы жұмысшыларға айналды.

Жауап үлгісі (ой түжырымы). Иә, Тюдорлар тұсында абсолюттік монархия экономикаға көмектесті: король күшті флот құрды, елді біріктірді, шіркеу мен жергілікті басқаруды реттеді, Парламентпен бірлесіп жұмыс істеді. Соның арқасында XVII ғасырдың басында Англия экономикасы Еуропада алдыңғы қатарға шықты. Ал Стюарттар тұсында шектен тыс салықтар мен парламентсіз билік экономикаға да, елдің тыныштығына да кедергі болды.

Жауабы: капитализм қой жайылымы, шұға мануфактурасы, сыртқы сауда мен отарлау арқылы дамыды; Тюдорлар тұсында абсолютизм оған көмектесті.

№ 2

XVI ғасырда Англия Испаниямен не үшін соғысты?

Қалай ойлаймыз. Мәтінде соғыстың себебі теңіз саудасымен байланыстырылған.

Шешуі. Теңіз саудасында үстемдікке жету үшін Англия флотын ұлғайтты және Испаниямен соғыс жүргізді. Испанияның қуатты «Жеңілмейтін армадасы» 1588 жылы талқандалды.

Жауабы: теңіз саудасы мен теңіздегі үстемдік үшін.

№ 3

Англия корольдерінің ретін анықтаңдар: VIII Генрих, I Яков, I Елизавета, Мария Тюдор.

Қалай ойлаймыз. Билік құрған жылдарына қарап ретке қой.

Шешуі.

Жауабы: VIII Генрих → Мария Тюдор → I Елизавета → I Яков.

№ 4

Тюдорлар әулетінің жүргізген саясаты (кесте: тиімді жағы / тиімсіз жағы).

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен пайдасы бар және зиян әкелген істерді бөлек жаз.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда. Басты нәтиже — елдің қуаттануы мен экономикалық өрлеуі.

№ 5

Стюарттар әулетінің тұсындағы абсолютизмнің сипаты қандай болды?

Қалай ойлаймыз. I Яков пен I Карлдың билік жүргізу тәсілін есіңе түсір.

Шешуі. Стюарттар тұсында абсолютизм дағдарысқа ұшырады. I Карл салықтарды ұлғайтты, парламент жетекшілерін қуғындады, Парламентті екі рет таратып, 11 жыл елді жеке басқарды. Ол Парламенттің келісімінсіз салық жинап, айыппұлдарды көбейтті, Шотланд феодалдарына қысым жасады.

Жауабы: абсолютизм шектен тыс, парламентке қарсы және салықтарға негізделген болды; ол елдің наразылығын туғызып, буржуазиялық революцияға әкелді.

№ 6

Неліктен I Карл шексіз монарх бола алмады?

Қалай ойлаймыз. Елдің қандай күштері королеге қарсы шыққанын тап.

Шешуі.

1. Парламентсіз жинаған салықтар мен айыппұлдар елдің наразылығын туғызды.
2. Шотланд феодалдары мен жергілікті халық қысымға қарсы шықты.
3. Феодалдық қатынас ыдырап, елде буржуазия мен жалдамалы жұмысшылар күшейді.
4. Революцияның экономикалық, саяси және идеологиялық алғышарттары қалыптасты.

Жауабы: оның шексіз билігі елдің наразылығын туғызды, ал қоғамда буржуазия мен парламент күшейіп, революцияға жол ашылды.

№ 7

Ресейде орталықтанған мемлекеттің құрылуына III Иван мен IV Ивандың жүргізген саясаты ықпал еткенін дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Екі билеушінің істерін бөлек жаз: біріншісі жерді біріктірді, екіншісі билікті нығайтты.

Шешуі.

• III Иван тұсында: орыс жерін біріктіру Куликово шайқасынан (1380) кейін жалғасты; Мәскеу князьдығына Тверь, Псков, Рязань жерлері қосылды, Еділ бойындағы халықтар бағындырылды. Ресей көпұлтты мемлекетке айналды.
• IV Иван тұсында: 1547 жылы патша атанды; жаңа заңдар жинағы шықты; Зем соборы құрылды; боярлардың билігі төмендеп, дворяндардың билігі күшейді; тұрақты армия құрылды; приказдар жүйесі енгізілді.

Жауабы: III Иван орыс жерлерін біріктірді, IV Иван билікті бір орталыққа жинап, тұрақты армия мен приказдар жүйесін құрды; осылай Ресей орталықтанған мемлекетке айналды.

№ 8

Опричнина саясаты кімнің мүддесін көздеді?

Қалай ойлаймыз. Кімге жер берілді, ал кімнің жері тартып алынды, соған қара.

Шешуі. Опричнина кезінде сенімді адамдар мемлекеттік жерлерге орналастырылды, ал патшаға қарсы шыққан боярлардың жерлері тартып алынды. Опричнина әскерлері тек патшаға бағынды.

Жауабы: патшаның (IV Ивандың) және оған сенімді дворяндардың мүддесін; ол патшаның дара билігін нығайтуға, боярлардың қарсылығын жоюға бағытталды.

№ 9

XIV Людовик және I Петр: кімнің билігі айтарлықтай шексіз болды?

Қалай ойлаймыз. Екеуінің билігін салыстыр: заң шығару, сот, шіркеу, әскер, шенеуніктер.

Жауап үлгісі.

• XIV Людовик «Мемлекет — менмін!» деген сөзді айтқан деп есептеледі; 1661 жылдан өзі билік жүргізді, бірінші министр қызметін жойды. Бірақ Францияда дворяндар мен парламенттер әлі де өз артықшылықтарын сақтады.
• I Петр заң шығару мен атқару билігін, соттың жоғарғы сатысын өз қолына жинады, әскердің бас қолбасшысы және орыс шіркеуінің басшысы болды. Ескі Боярлар думасын таратып, Сенат пен коллегиялар құрды.
• Менің ойымша, I Петрдің билігі шексіздеу болды: шіркеу мен сот та оған бағынды. Бірақ XIV Людовиктің билігі де өте үлкен еді, сондықтан басқа пікірді де дәлелдеуге болады.

Жауабы: I Петрдің билігін шексіздеу деп санауға болады (заң, сот, әскер, шіркеу — бәрі оның қолында), алайда екі билеуші де абсолютті монарх болды.

Жадынама

• Даталар: 1343, 1380, 1485, 1534, 1547, 1553–1558, 1558–1603, 1572, 1588, 1603, 1607, 1682–1725, 1703, 1711, 1721.
• Орындар: Лондон, Мәскеу, Тверь, Псков, Виргиния, Петербург.
• Адамдар: VIII Генрих, Мария Тюдор, I Елизавета, I Яков, I Карл, Иван Калита, IV Иван, I Петр.
• Терминдер: Парламент, лордтар палатасы, қауымдар палатасы, мануфактура, Зем соборы, Боярлар думасы, опричнина, приказ, коллегия, губерния, империя.

Шағын тест