§ 21. Осман империясының дамуы
Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VII тарау: Батыс пен Шығыстағы абсолютизм. 100–105-беттер.
Нені үйренесің
- Осман империясының қалай құрылғанын және қалай өскенін айтуды.
- Түрік жаулап алулары мен Константинопольдің құлауының маңызын түсіндіруді.
- Империяның құрылымын: уәлаяттар, санжақтар, лен, сипахилер, вакуфтар, сот жүйесін сипаттауды.
- ІІ Осман неліктен шексіз билеуші бола алмағанын түсіндіруді.
Ой қозғау
- Салжұқтар кім? Оғыз тайпаларынан шыққан түріктер: олар XI ғасырда Иран мен Кіші Азияның көп бөлігін жаулап алды.
- Византия империясының астанасы қай қала болды? Константинополь.
- Феодал дегеніміз кім? Жері мен шаруалары бар ірі жер иесі (§ 5–6).
- Сұлтан кім? Мұсылман мемлекетінің билеушісі.
Тақырыпты талдаймыз
Салжұқтардан османдарға дейін
XI ғасырдың аяғына қарай Кіші Азияда қуатты Салжұқ мемлекеті құрыла бастады. Оның негізін XI ғасырдың басында Сырдария алқабынан қоныс аударған оғыз (түрікмен) тайпасының қайы руы қалаған. XI ғасырдың 30-жылдарында ағайынды Тоғрыл-бек пен Чағрыл-бек бастаған салжұқтар Иранға қоныс аударды.
Тоғрыл-бек (993–1063) сұлтан атанып, 1040–1050 жылдар аралығында Хорезмді, бүкіл Иранды, Әзірбайжанды, Күрдістан мен Ирактың бір бөлігін басып алып, өз билігін орнатты. 1055 жылы Бағдад қаласы да салжұқтар қол астына көшті. Алып Арыслан (1063–1072) кезінде 1064 жылы Арменияны басып алды. 1071–1081 жылдар аралығында салжұқтар Кіші Азияны т.б. жерлерді жаулап алды.
🌟 Салжұқтар мен османдар — оғыз түріктері, яғни біздің жерімізбен, Сырдария бойымен байланысты халықтың ұрпақтары. Тарих оларды Қазақстан даласынан Кіші Азияға дейінгі ұзақ жолмен жалғастырады.
Монғол шапқыншылығынан кейін ыдырап кеткен Салжұқ мемлекетінің орнына 1299 жылы Осман түріктерінің мемлекеті келді. Оның негізін 1220 жылы Сырдария маңынан қоныс аударған түріктердің басшысы Ертоғрұлдың баласы Осман сұлтан (1258–1326) қалаған еді. Мемлекет атауы сол Османның есімінен шыққан.
📕 Оқулықта Османның әкесі Ертоғрұлдың тайпасы 1220 жылы Сырдария маңынан көшкен деп жазылған. Бұл — көне аңыздардағы мәлімет, нақты дерек емес. Сенімді дәлелденгені: Осман мемлекеті шамамен XIII ғасырдың соңында Кіші Азияда пайда болды.
Балқанға жорықтар
XIV ғасырдың екінші жартысында Осман империясы көрші елдерге жорықтар ұйымдастыра бастайды. 1352–1354 жылдары түріктер Дарданелл жағалауын, Галлиполь және бірқатар қалаларды басып алады. Содан кейін Балқан түбегінде тұрып жатқан оңтүстік славян тайпаларынан құрылған Болгар патшалығы мен Серб мемлекетіне қарсы соғыс бастайды.
1363 жылы сұлтан І Мұрад Андрионопольды алады да, өз астанасын сонда көшіреді. Бұл қала Балқан түбегіндегі славян мемлекеттерін бағындырудың негізгі базасына айналады. Ол кезде Болгар және Серб феодалдық мемлекеттері өзара қырғиқабақ болып, бытыраңқылықты бастан кешіріп жатқан еді.
Косово шайқасы (1389). 1389 жылы түріктер Сербияға шабуыл жасайды. Шешуші ұрыс 15 маусымда Косово даласында болады. Серб королі Лазарь мен түрік сұлтаны І Мұрадтың арасында болған шайқаста түрік әскерлері ірі жеңіске жетеді. Серб сарбазы Милош Обилич І Мұрад отырған шатырға кіріп келіп, оның тұсынан қанжар салады. Соғыста Лазарь тұтқынға түсіп, өлтіріледі.
Балқан түбегін бағындыру І Мұрадтың баласы Йылдырым Баязит (1360–1403) кезінде жалғасты. Соғыс майданында көрсеткен ерлігі үшін оған Йылдырым («Найзағай») деген ат берілген. Түрік әскері Баязит сұлтанның басшылығымен бөлшектеніп кеткен болгардың Тырнова патшалығын бағындырады.
1402 жылы Әмір Темірдің Баязит сұлтан әскерін Анкара түбінде талқандауы түріктердің Балқан елдеріне одан әрі жорық жасауына тоқтау салды. Қайта күшейген түріктер Византия мемлекетінің астанасы Константинопольге шабуылға шығады.
📌 Қазақстан мен Орталық Азия үшін қызық дерек. Әмір Темір — Орталық Азиядан шыққан қолбасшы. Оның Анкара түбіндегі жеңісі Осман империясының Константинопольді алуын шамамен 50 жылға кешіктірді.
Константинопольдің құлауы (1453)
1453 жылы сәуірдің басында ІІ Мехмед сұлтан 200 мың түрік әскерімен Константинополь қаласын қоршайды. 1453 жылы 29 мамырда түрік әскерлері Константинополь қаласын жаулап алады. Византия мемлекетінің соңғы императоры Константин XI Палеолог (1444–1453) шайқас үстінде қаза табады.
📕 Оқулықта қоршауға 200 мың түрік әскері қатысты делінген. Тарихшылар мұндай үлкен санды күмәнді деп санайды: көпшілігі шамамен 80–100 мың сарбаз туралы жазады. Сонымен қатар Константин XI Палеолог 1449 жылы таққа отырған, ал 1444 жыл оның билігінің басы емес.
Константинопольдің құлауы Византия империясының өмір сүруін тоқтатты. Константинополь Стамбұл (Истанбул) атымен Осман империясының астанасына айналдырылды. Түркия Осман империясы болып жарияланады. Осман түріктері XIV–XVII ғасырлардың бірінші жартысында ұлы империя құрды.
XVII ғасырдың басында Түркия Иранмен соғыстарда бірнеше рет жеңіліске ұшырады. Иран шахы І Аббас Осман империясынан Әзірбайжанды, Армения мен Шығыс Грузияны, Мосул мен Бағдадпен бірге Месопотамияны тартып алды. XV ғасырдың аяғы — XVI ғасырдың басында Иранда елдің саяси бірігуі жүзеге асырылды. Иранның экономикасы өркендеп, І Аббас (1587–1629) билік құрған кезде мемлекеттің қуаттылығы артты. Сөйтіп, Иран Түркияның мықты қарсыласына айналды.
Балқан халықтары түрік билігінде
Түріктер Балқан түбегіндегі жаулап алған жерлерін әкімшілік-басқару жағынан санжаққа (облыстарға) бөлді. Санжақтарды түрік сұлтаны тағайындаған бейлер басқарды. Балқан түбегіндегі жер түрік сұлтанының иелігіне көшті. Мешіт иелігіндегі жерлер вакуф (вақф) деп аталды.
Балқан түбегіндегі халықтарға өте ауыр мемлекеттік салықтар салынды. Жер салығы харадж енгізілді. 5–7 жастағы ер балаларды Түркияда тәрбиелеп, әскери янычар құрамдарына алып отырды.
Ұшыр (үшір) салығы өнімнің түсімінен алынатын салық (оннан бірі) түріне жатады. Шаруалар жергілікті әкімнің рұқсатынсыз өз үлесін тастап ешқайда кете алмады.
Дін жағдайы өте ауыр болды. Болгар, серб жеріндегі христиан шіркеуіне тыйым салынды. Ислам дінін қабылдағандарға жеңілдіктер жасалды. Ежелгі славян тайпаларынан бері сақталып келген мәдениет орындары жабылды. Балқан түбегінде Осман империясы мұсылмандандыру саясатын жүргізді. Болгар, серб халықтары түрік үстемдігіне қарсы күреске шығып отырды.
Осман империясының құрылымы
Осман империясы орта ғасырлардағы әскери-феодалдық құрылымдағы мемлекет болды. Империя уәлаяттарға (облыстарға) бөлінді. І Сүлеймен (1520–1566) кезінде Осман империясы 21 уәлаяттан құрылды. Уәлаяттар санжақтарға бөлінді. Уәлаяттарды бейлер басқарды. Олар санжақтарға да билік жүргізді. Ол азаматтық және әскери басқару түрінде жүргізілді. Бұлар сонымен бірге өз аймақтарындағы ірі жер иелері болды. Феодалдық иерархиялық жүйеге кірді.
Сот жүйесі. Осман империясында сот жүйесі де болды. Сот жұмысын мұсылман қазы (кадилар) жүргізді. Сот ісін жүргізу орталықтандырылып, жоғары сот уәзірдің қолында болды. Діни бағыттағы сот істерін шейх-уль-ислам жүргізді.
Әлеуметтік топтар. Осман империясы 4 әлеуметтік топтан тұрды:
- рухани феодалдар;
- әскери феодалдар;
- көпестер мен қала тұрғындары;
- шаруалар.
Қала тұрғындары мен шаруалардың құқықтары шектеулі болды.
Жер иелігі. Барлық жер мемлекет меншігі саналды. Жердің едәуір бөлігі феодалдарға уақытша меншікке берілді. Бұл уақытша берілген жер лен деп аталды. Леннің иелері сипахилер болды. Олар сұлтанның атты әскерінде қызмет атқарып, өздерінің лендерінің мөлшеріне сәйкес жорыққа белгілі бір әскер шығаруға міндетті еді.
💡 Қалай ойлаймыз. Лен — жалақыға ұқсас: сипахи жерді «сатып алмайды», тек пайдаланады, ал сол үшін сұлтанға әскер шығарады. Ал вакуф — мешітке тиесілі жер.
Бағынған халықтардың күресі
Империяның қол астында қалған халықтар түрік езгісіне қарсы күресін тоқтатпады. Болгар және серб партизандары өздерін «гайдуктер» деп атады. Олар мұсылман мекендерін өртеді, тонады, түрік әскерлеріне шабуыл жасап отырды.
Ресей славян халықтары болгар, сербтерді қолдап отырды. Алғаш рет ұйымдасқан көтеріліс 1598 жылы Тырнова қаласында болды.
XVI ғасырдың соңында, 1594 жылы серб халқы Австрия мемлекетінің көмегіне арқа сүйеп, түріктерге қарсы көтеріліске шықты. Болгар және серб халықтарының көтерілісшілері арасында бірлік болған жоқ. Осыны пайдаланған түрік сұлтандығы Косово жеріне албан мұсылмандарын жер аударып, ондағы мұсылмандардың санын көбейтті. Түрік билігінен қашқан сербтер Воеводин жеріне орналасты. Түрік үстемдігі Балқан түбегінде 1389–1878 жылдарға дейін созылды.
ІІ Осман (1618–1622)
ІІ Осман билік еткен жылдары империя дағдарысының алғашқы белгілері байқала бастады. 1618 жылы түріктер Иранмен соғыста жеңіліс тауып, келісімге келуге мәжбүр болады. ІІ Осман Польшаға қарсы соғыс ашып, тағы да жеңіліске ұшырайды. Сұлтан өзінің жеңілістерін янычарлардан көріп, әскери реформа жасауға тырысты. ІІ Осман інісі Мехмедті өлтіртіп, ел арасында беделінен айырылады. ІІ Осман янычарлар бүлігі кезінде қаза табады.
💡 Ойлан. ІІ Османды «шексіз билеуші» деп атауға бола ма? Жоқ: оның тағдыры янычарлардың қолында болды. Мықты армиясыз немесе армияға сүйенбей билік ұстау мүмкін емес еді.
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен бірге картадан Қазақстан мен Түркияны табыңыз: Сырдариядан Стамбұлға дейін қанша жол? Ертоғрұл мен Османның ата-бабалары осы жолмен көшкен деп айтылады. Бұл ұзақ жол тарихты тереңірек сезінуге көмектеседі.
Өзіңді тексер
- Осман империясы қай жылы құрылды және неліктен солай аталды? 1299 жылы; негізін қалаған Осман сұлтанның (1258–1326) есімімен.
- 1453 жылы не болды? Түрік әскері Константинопольді алды, Византия империясы құлады, қала Стамбұл атымен Осман империясының астанасына айналды.
- Империя қалай бөлінді? Уәлаяттарға (облыстарға), ал уәлаяттар санжақтарға бөлінді.
- Қандай әлеуметтік топтар болды? Рухани феодалдар, әскери феодалдар, көпестер мен қала тұрғындары, шаруалар.
- ІІ Османның қайғылы соңына не себеп болды? Иран мен Польшадан жеңілістер, янычарлармен текетірес және оның янычарлар бүлігі кезінде қаза табуы.
Жаттығуларды шығарамыз
Сұрақтар мен тапсырмалар
№ 1
Осман империясы деп неге аталды?
Қалай ойлаймыз. Мемлекет атауын оны құрған адамның есімімен байланыстыр.
Шешуі. 1299 жылы Салжұқ мемлекетінің орнына түріктердің жаңа мемлекеті құрылды. Оның негізін қалаған — Ертоғрұлдың баласы Осман сұлтан (1258–1326). Мемлекет оның есімімен аталды, ал түріктер осман түріктері деп аталды.
Жауабы: негізін қалаған Осман сұлтанның есімімен.
№ 2
Осман империясы жаулап алған елдерді картадан көрсетіңдер.
Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі атауларды ретімен тап: алдымен Кіші Азия мен Дарданелл, сосын Балқан, соңында Константинополь.
Жауап үлгісі. Картада көрсетілетін аймақтар:
- Кіші Азия — Осман мемлекетінің ошағы;
- Дарданелл жағалауы, Галлиполь (1352–1354);
- Андрионополь (1363) — Балқандағы алғашқы астана;
- Болгария (Тырнова патшалығы), Сербия (Косово, 1389);
- Константинополь (1453) — Византия астанасы, Стамбұл.
Иран жағына қарай түріктер жеңіліс те тапты: XVII ғасырдың басында Әзірбайжан, Армения, Шығыс Грузия, Месопотамия шахтың қолына өтті.
Жауабы: Кіші Азия, Дарданелл, Балқан түбегі (Болгария, Сербия), Константинополь (Византия).
№ 3
Осман империясында сот ісі қалай жүргізілді?
Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі «сот жүйесі» бөлімін оқы: кім жүргізді, кім басқарды, діни істерді кім қарады.
Шешуі.
- Сот жұмысын мұсылман қазылары (кадилар) жүргізді.
- Сот ісін жүргізу орталықтандырылды; жоғары сот уәзірдің қолында болды.
- Діни бағыттағы істерді шейх-уль-ислам қарады.
Жауабы: сот ісін кадилар жүргізді, ол орталықтандырылған еді, жоғары сот уәзірдің қолында болды, діни істерді шейх-уль-ислам қарады.
№ 4
Осман империясында қандай әлеуметтік топтар болды?
Қалай ойлаймыз. Мәтінде төрт топ аталған; олардың құқықтарын салыстыр.
Шешуі.
- Рухани феодалдар.
- Әскери феодалдар.
- Көпестер мен қала тұрғындары.
- Шаруалар.
Қала тұрғындары мен шаруалардың құқықтары шектеулі болды.
Жауабы: рухани феодалдар, әскери феодалдар, көпестер мен қала тұрғындары, шаруалар.
№ 5
Неліктен ІІ Осман шексіз монарх бола алмады?
Қалай ойлаймыз. Билеушіге не мүмкіндік бермегенін ойлан: сыртқы жеңілістер, әскер, ел арасындағы бедел.
Шешуі.
- 1618 жылы Иранмен соғыста жеңіліс тауып, келісімге келуге мәжбүр болды.
- Польшаға қарсы соғыс ашып, тағы да жеңіліске ұшырады.
- Жеңілістерді янычарлардан көріп, әскери реформа жасауға тырысты, бірақ янычарлар күшті болды.
- Інісі Мехмедті өлтіртіп, ел арасында беделінен айырылды.
- Соңында янычарлар бүлігі кезінде қаза тапты.
Жауабы: соғыстардағы жеңілістер, күшті янычарлар мен ел арасындағы беделінің түсуі оған шексіз билік орнатуға мүмкіндік бермеді.
№ 6
Осман империясындағы салық түрлері: а) харадж; ә) оброк; б) ұшыр; в) лен; г) барщина.
Қалай ойлаймыз. Мәтінде аталған салықтарды ұста: жер салығы және өнімнен оннан бір.
Шешуі.
- Харадж — жер салығы.
- Ұшыр — өнімнің түсімінен алынатын салық (оннан бірі).
- Оброк пен барщина — еуропалық және орыс феодализмінің міндеттері; Осман империясының салықтары ретінде аталмайды.
- Лен — салық емес, уақытша берілген жер.
Жауабы: Осман империясындағы салық түрлері — а) харадж және б) ұшыр.
№ 7
Оқиғалар мен мерзімін сәйкестендіріңдер. 1. Түріктер Сербияға шабуыл жасады. 2. Түрік әскері Константинополь қаласын қоршады. 3. Осман мемлекеті құрылды. а) 1389 жылы; ә) 1453 жылы; б) 1299 жылы.
Қалай ойлаймыз. Оқиғаларды хронологиялық ретпен қой: алдымен мемлекеттің құрылуы, сосын Сербия, соңында Константинополь.
Шешуі.
- Осман мемлекеті құрылды — 1299 жыл.
- Түріктер Сербияға шабуыл жасады — 1389 жыл.
- Түрік әскері Константинополь қаласын қоршады — 1453 жыл.
Жауабы: 1 — а, 2 — ә, 3 — б.
№ 8
Тарихи ұғымдар мен мазмұнын сәйкестендіріңдер. 1. Санжақ. 2. Сипахи. 3. Вакф. а) облыс; ә) феодалдық жер иелігі; б) мешіт иелігіндегі жерлер.
Қалай ойлаймыз. Әр терминнің мағынасын мәтіннен еске түсір: санжақ — әкімшілік бөлік, сипахи — ленмен байланысты, вакуф — мешіт жері.
Шешуі.
- Санжақ — облыс.
- Сипахи — феодалдық жер иелігімен (леннің иесі, яғни феодал) байланысты.
- Вакф — мешіт иелігіндегі жерлер.
Жауабы: 1 — а, 2 — ә, 3 — б.
Ойталқы. Түрік империясында халық көтерілістері неге жиі болды?
Жауап үлгісі. Балқан халықтарына өте ауыр салықтар (харадж, ұшыр) салынды; 5–7 жастағы ер балаларды янычар құрамына алып кетті; христиан шіркеуіне тыйым салынды, мәдениет орындары жабылды; ислам қабылдағандарға жеңілдіктер беріліп, мұсылмандандыру саясаты жүргізілді. Сондықтан халық түрік үстемдігіне қарсы жиі көтерілді.
Ойлан. І Сүлейменнің кезіндегі Осман империясы күш-қуатының артқан себебін анықтаңдар.
Жауап үлгісі. Империя орталықтандырылған әскери-феодалдық мемлекет болды: уәлаяттар мен санжақтар бейлердің қолында; жердің басым бөлігі сипахилерге берілді, олар сұлтанға атты әскер шығарды; янычарлар тұрақты әскер болды; сот пен салық жүйесі реттелген болды. Осы жүйе империяға ұрыста үлкен артықшылық берді.
Жадынама
- Даталар: 1299, 1352–1354, 1363, 1389, 1402, 1453, 1520–1566, 1618–1622.
- Тұлғалар: Осман, І Мұрад, Йылдырым Баязит, Әмір Темір, ІІ Мехмед, Константин XI Палеолог, І Сүлеймен, ІІ Осман.
- Терминдер: санжақ, уәлаят, лен, сипахи, вакуф, харадж, ұшыр, янычарлар, кадилар, шейх-уль-ислам.