§§ 22–23. Халықаралық саяхаттар. Ұлы географиялық ашылулардың қажеттілігі

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). VIII тарау: Сауда, қолөнер және әлемді игеру. 105–111-беттер.

Нені үйренесің

• Ұлы Жібек жолы Шығыс пен Батысты қалай байланыстырғанын айтуды.
• Қытайлық және еуропалық теңіз саяхаттарының айырмашылығын түсіндіруді.
• Ұлы географиялық ашылулардың алғышарттарын атауды.
• Халықаралық сауда мен саяхаттың маңызын түсінуді.
• Майя, ацтектер және инктер туралы айтып, олардың мәдениетін салыстыруды.

Ой қозғау

• Ұлы Жібек жолы дегеніміз не? Шығыс пен Батысты байланыстырған көне сауда жолдарының жүйесі; оның бір бөлігі Қазақстан жері арқылы өтті.
• Компас не үшін керек? Бағытты (солтүстік, оңтүстікті) анықтау үшін.
• Колумбты білесің бе? Ол Үндістанға батыс жолмен жетпек болып, Американы тапқан теңізші.
• Адамдар неге жаңа елдерді іздейді? Байлық, сауда, жаңа жерлер, білім үшін.

Тақырыпты талдаймыз

Ұлы Жібек жолы. Чжэн Хэ саяхаты

Шығыс пен Батысты байланыстыратын Ұлы Жібек жолы негізгі екі тармақтан тұрады. Оңтүстік тармақ Солтүстік Қытайдан Орталық Азия арқылы Таяу Шығысқа және Солтүстік Үндістанға бағытталды. Ал солтүстік тармақ Солтүстік Қытайдан Памир және Арал бойы арқылы төменгі Еділге, одан әрі Қара теңізге дейін созылды. Бұған қоса бірнеше қосымша тармақтары да болды.

Жібек жолы арқылы Қытайдың жібек матасы батысқа жеткізілді. Рим империясында жібек және шығыстың басқа тауарларына деген сұраныс жоғары еді. Дамыған орта ғасырлардан бастап, Батыс Еуропада да шығыс тауарларын тұтыну артты.

Ұлы Жібек жолы арқылы Қытайдың жібек матасы, фарфоры және шайы, жүн және мақтадан тоқылған маталар, тамаққа қосатын дәмдеуіштер тасылды.

🌟 Ұлы Жібек жолының тармақтары Қазақстан жері арқылы өтті. Сауда керуендері Отырар, Тараз, Түркістан, Сауран секілді қалаларда тоқтап, тауарларын сатып, жаңа жүк алып, жолын жалғастыратын.

Қытайда Мин әулеті кезінде Чжэн Хэ басқарған жеті саяхат Үндіқытай, Үндістан, Араб түбектеріне және Шығыс Африкаға бағытталды. Бұл сауда мақсатындағы әрі әскери саяхаттар еді. Оның барысында теңізшілер көргендерін қағазға түсіріп, картаға сызып отырды. Олардың жазбаларында жүзуге шыққан уақыттары тіркеліп, тоқтаған мемлекеттер мен қалаларына сипаттама берілген. Чжэн Хенің саяхаты Африка және Азия елдерінің Қытаймен мәдени, сауда байланыстарын орнатуына мүмкіндік берді.

1405–1407 жылғы бірінші саяхаттың бағыты Сучжоудан шығып, Шри-Ланкаға дейін барған. Екінші және үшінші саяхаттар да осы бағытты ұстанған. Ал кейінгі саяхаттар қазіргі Сомали, Қызыл теңізге дейін жеткен. Чжэн Хенің теңіз флоты Тынық, Үнді мұхиттарында жүзді. Бұл әлемдік теңіз саяхатының негізін қалады.

💡 Бұл 100-беттегі мәліметпен үйлеседі: Қытайда кеме жасау мен сауда ерте дамыды. Ірі сауда кемелері 600–700 адамға дейін алып жүре алатын дәрежеге жетті.

Ұлы географиялық ашылулардың алғышарттары

Ұлы географиялық ашылулар тауар-ақша қатынастары үнемі өсуінің нәтижесі болып табылады. Тауар-ақша қатынастарының ұдайы өсе түсуіне байланысты ақша орасан зор маңызға ие болды. Ақша қажеттілікті қанағаттандырудың бірден-бір құралына және байлықтың ең басты түріне айнала бастады. Сонымен бірге ақшаның көбі Шығыстан әкелінетін тауарларға төлеуге жұмсалып жатты.

Еуропа Шығысқа ағаш, қола, қалайы, кенеп шығарғанымен, арзан сатылды. Шығынын өтемеді. Ал Шығыс тауарларын Еуропаға тасу үнемі ұлғая берді. Осының нәтижесінде Еуропада асыл металдардың (алтын, күміс) жетіспеушілігі сезіле бастады. Еуропада алтынға деген мұқтаждықты қанағаттандыратын мүмкіндік болмады. Сонымен бірге ортадағы делдалдардың көбеюі (арабтар, византиялықтар, итальяндықтар) шығыс тауарларының бағасын қымбаттатып жіберді.

Батыс және Солтүстік-Батыс елдерінің саудагерлері үшін алыс шығыс базарына шығу өте қиын еді. Түріктердің Таяу Шығысты басып алуы да саудагерлердің жағдайын нашарлатып жіберді. Сауда кемелері мен базарларда, әртүрлі салықтардың күшейтілуі Жерорта теңізінің шығыс бөлігімен сауда қатынасын жасауды қиындатты және тиімсіз болды. Үндістанға баратын жолдың біреуі ғана түріктерге қарамайтын. Ол Мысыр мен Қызыл теңіз жолы еді. Бірақ бұл жолда арабтар ғана үстемдік жүргізді. Еуропа саудагерлері осы жолмен Александрияға ғана жете алатын. Алайда онда араб саудагерлерімен жасалатын сауда қатынасы шыққан шығынды өтемейтін. Сондықтан Еуропа теңізшілері мен саудагерлері арабтар мен түріктерді айналып өтіп, Үндістанға жететін теңіз жолын іздей бастады.

Үндістанға баратын жолды іздеуге италиялық саудагерлер мүдделілік танытқан жоқ. Себебі Жерорта теңізінде үстемдік жүргізгендіктен ол Италияға бұрынғысынша пайда әкеліп отырған еді. Сондықтан да Батыс Еуропа әсіресе Атлант мұхитымен шектесіп жатқан Португалия мен Испания саудагерлері Үндістанға баратын теңіз жолын іздеуге белсене кірісті.

💡 Ойлан. Қытайлықтардың еуропалықтардан бұрын әлемдік саяхаттарға шығуының себептері жөнінде өз пікірлеріңді білдіріңдер. Қытайда кеме жасау мен ішкі және сыртқы сауда ерте дамыды, ал Еуропа тек шығыс тауарларына мұқтаж болып, соңынан жол іздеді.

Теңізге шығуға не көмектесті

Еуропалықтардың ашық теңізге шығып, алысқа жүзуге ұзақ уақыт бойы батылы бармады. Қолдарында дұрыс карталары мен теңіз құралдары болмаған саяхатшылар Еуропаны қоршаған теңіздерде ғана жүзді. Теңізшілер кеменің қай жерде жүргенін күн ашық кезде, жұлдыздардың орналасуы бойынша толқыны жоқ жағаға түсіп қана білетін болды. Теңізшілерде құбыланама (компас) ойлап табылғаннан кейін ашық теңізге шығу қауіпсіз бола бастады. Кеменің жүрген жерін анықтайтын аспап — астролябия шықты.

XV ғасырда тез жүретін жеңіл, желкенді кеме — каравелла жасалды. Мұндай кемелер жүрдек әрі сыйымды еді. Олардың түзу және көлбеу орнатылған желкендері бар үш мачтасы болды және өзіне керекті бағытқа қарай ыққа да, желге де қарсы жүзе алды. Каравелламен алыс саяхаттарға шығуға болатын еді.

📕 Оқулықта компасты теңізшілер ойлап тапты деп жазылған. Шындығында компасты Қытайда Еуропадан әлдеқайда бұрын ойлап тапқан (шамамен XI ғасырда), Еуропада ол XII–XIII ғасырларда белгілі болды. XV ғасырда оны жетілдірді. Астролябия да ежелгі дәуірден белгілі, XV ғасырда оның теңізге арналған түрі жетілдірілді.

Португалия мен Испанияға теңіздің арғы бетіндегі жерлерді іздестіріп, басып алуға олардың ішкі жағдайлары да әсер етті. Бұл кезеңде ол елдердегі реконкисталық жаугершіліктің заманы аяқталған еді. Тегін олжа мен әскери қақтығыстарды аңсаған соғысқұмарлар мен кедей дворяндардың басым бөлігінің айналысар ісі болмай қалды. Сондықтан олар Африкаға қарсы соғыс қимылдарын жүргізу үшін арнайы жорықтар ұйымдастырды. Өндіріс заттарын көп өндіру үшін арзан шикізат керек еді. Сауданың дамуы да еуропалықтарды жаңа жерлер іздеуге итермеледі. Осындай қажеттіліктер XV–XVI ғасырларда ұлы географиялық ашылуларға себеп болды.

XV ғасырдағы Америка халықтары

Қазіргі американдық үндістердің бабалары осыдан 25–30 мың жылдай бұрын Беринг бұғазы арқылы Азиядан Америка құрлығына келген. Өткен ғасырда басталған Америка халықтарының тарихын зерттеу үндістердің таңғажайып әлемін, олардың ежелгі мемлекеттерін және өздеріне тән мәдениетін ашты.

Американы көптеген тайпалар мен халықтар мекендеді. Халқының көпшілік бөлігі аң және балық аулаумен шығылданды. Солтүстік Американың оңтүстігінде, Орталық және Оңтүстік Американың қыраттарында егіншілік дамыды. Егіншілер жерді егіске дайындар алдында орманды тас балтамен шауып, ағаштарды өртеді. Жерді ағаш кетпенмен өңдеді. Мұнда еуропалықтарға әлі белгісіз жүгері, картоп, күнбағыс, қызанақ, какао, темекі өсірілді.

Американың көп бөлігінің тұрғындары жануарларды қолға үйретуді білмеді, жылқы болмады. Солтүстікте ғана итті, ал оңтүстікте түйе тәрізді ламаны қолға үйретті. Құстан күркетауық, үйрек өсірді. Басқа құрлықтардағы белгілі бірқатар жетістіктерді — темір, тісағаш пен дөңгелек, мылтықты үндістер білген жоқ. Олар еңбек құралдары мен қаруды ағаш, тас, қоладан жасады.

📌 Бытыран жатқан үндіс тайпалары алғашқы қауымдық құрылыста өмір сүрді. Шаруашылығы мен мәдениетінің дамуы жағынан майя, ацтектер, инктер басқа халықтардан жоғары тұрды.

Майя. Майя халқы Орталық Америкадағы қалың джунгли орманы басқан Юкатан түбегін мекендеді. Жер қауымға қарады. Қауым әр отбасына орманнан тазартылған жер үлесін бөліп беріп отырды. Қатардағы қауымдастарға шонжарлар мен абыздар үстемдік етті. Олар қауымдастардың егін өнімінің бір бөлігін алатын еді. Тұтқындар мен борыштылардан құралған құлдарды да қанады.

Біздің заманымыздың 1 мыңжылдығында өмір сүрген майяларда қала-мемлекеттер пайда болды. Әр қаланы «ұлы адам» деп аталатын билеуші басқарды. Билік мұрагерлікпен ауысып отырды. Ол өлкенің халқынан салық жинады.

Шонжарлар қала орталығындағы тастан салған сарайларда, ал «төменгі адамдар» — шаруалар мен қолөнершілер қала шетіндегі төбесін қамыс құрағымен жапқан лашықтарда, едені жер үйлерде тұрды. Біздің заманымыздың бас кезінде Майяда жазу пайда болды. Олар иероглифтерді қышқаламмен қағазға түсірді, қолжазбаларды суреттермен безендірді. Храмдардың қабырғаларына да, биік тас бағаналарға да ойып жазу жазды. Абыздар дұғаларды, аңыздар мен тарихи оқиғаларды жазып отырды. Абыздар қауымдастықтағы егіншілік жұмыстарын жүргізу мерзімдерін белгіледі. Егіншілік күнтізбе жасауды қажет етті. Ол ертедегі халықтар күнтізбелері ішіндегі ең дәл күнтізбе болды. Күнтізбе жасау математика жетістіктерімен байланысты еді. Майя қалаларының орнынан астрономиялық обсерваториялар табылған. Абыздар ғаламшардың Күнді айналып шығуын есептеп шығарды. Күннің және Айдың тұтылуын алдын ала болжай білді. Сәулет өнерінде де майялардың жетістіктері зор болды. Олар биік тұғырларға және жасанды төбелерге сарайлар мен текшелі пирамида түрінде храмдар салды. Құрылыстарды бедер өрнекпен, құдайлардың мүсіндерімен және фрескалармен безендірді.

Ацтектер. Ацтектер Мексикадағы теңіз деңгейінен 2000 м биіктіктегі қыратта, тау шыңдарының етегінде, ауа райы жұмсақ және топырағы құнарлы, табиғаты сұлу алқапта орналасты. XIV ғасырда солтүстіктен келген ацтектер үлкен көлдің ортасындағы аралдарға Теночтитлан қаласын салды. Аралдарды бөгеттермен жалғастырды. Қаланы түзу көшелер мен каналдар бөліп жатты, оларды жағалай храмдар мен сарайлар бой көтерді.

Алғашқы кезде ацтектерде жер жетіспеді. Сондықтан олар енсіз түбектерге көл түбінен шығарылған балдыр мен құнарлы қайыр топырақты бірге төгіп отырды. Жауынсыз кездерде егінді каналдан суарды. Бұл «көшпелі егістік» жылына бірнеше рет өнім берді. Ацтектер көрші тайпаларды жаулап алып, өзіне бағыныштты етті. Олар бағынышты тайпалардан қыруар төлем мен құлдар алып отырды. Тайпаларды бұрынғысынша жергілікті көсемдер билегенімен, басты қалаларды ацтек әкімдері мен алым жинаушылар басқарып тұрды. Мемлекетті мұрагер билеуші басқарды. Шонжарлар лауазымды қызметтерге қойылып, атқарған жұмысы үшін оларға жалақы төленді. Олар керегінің бәрін қарауындағы бағыныштыларынан алды.

📌 Соғыс кезінде саны 150 мың адамға дейін баратын қуатты әскер жасақтау мүмкіндігі болды. Ацтектер қолөнерде үлкен жетістіктерге жетті. Алтын мен күмістен нақышты әшекейлер соқты, зергерлер қымбат тастарды шебер қырлады, нәзік өрнек салу жұмыстарын орындады. Қолөнершілер өрнектелген ыдыстар жасады, мата тоқыды, матаның астына құс қауырсындарын салып кестеледі. Ол түрлі түсті болып құбылып тұрды.

Қалада қарапайым ацтектер мен шонжарларға арналған мектептер болды. Әдеттегі мектептерде егіншілікке, қолөнерге және соғыс ісіне үйретті. Шонжарлардың балаларына жазуды, тарих пен дінді, мәнерлеп оқуды, есептеуді, астрономияны, поэзияны, шешендік өнерін оқытты. Әнші-ақындар гимндер, дастандар жазды, табиғат жөнінде өлеңдер шығарды.

Инктер. Оңтүстік Американың батысында инктер елі — Перу орналасқан. Инктер көрші тайпаларды бағындырып, олардың еңбегін пайдаланды. Каналдар қазып, егін екті, аспалы көпірлер салды. Қоладан балта, орақ, пышақ, түйреуіш, ине, қоңыраушалар, найзаның ұшы сияқты заттарды құйып, алтын мен күмістен әшекей бұйымдар жасады. Инктерде 4 жылдық мектеп болған, онда бірінші жылы кечуа тілін үйретіп, екінші жылы дінге оқытып, үшінші және төртінші жылдары өмірге қажетті білім берген. Сөйтіп, еуропалықтар келгенге дейін-ақ Америка халықтары өздерінің бай мәдениетін жасаған. Алайда еуропалықтардың басып алуы бұл елдердің табиғи дамуына кедергі жасады. Франсиско Писсаро 1532–1541 жылдар аралығында Инктер мемлекетін жаулап алып, Лима қаласының негізін қалады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге картадан Ұлы Жібек жолын, Қытайдан Қара теңізге дейінгі жолды іздеңіз: керуен қай қалалардан өтті, ал теңізші қай мұхитпен жүзді? Бала қай жол ұзағырақ болғанын өз сөзімен түсіндірсін.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ұлы Жібек жолы дегеніміз не? Қытайдан Таяу Шығыс, Үндістан және Еуропаға баратын сауда жолдарының жүйесі; ол арқылы жібек, фарфор, шай, дәмдеуіштер тасылды.
• Чжэн Хэ кім? Қытайда Мин әулеті кезінде жеті саяхатты басқарған теңізші; ол Үндістан, Араб түбектері мен Шығыс Африкаға бағыт алған.
• Еуропаны жаңа теңіз жолын іздеуге не мәжбүр етті? Асыл металдардың жетіспеуі, делдалдарға байланысты қымбат тауарлар және түріктердің Таяу Шығысты алуы.
• Теңізге шығуға не көмектесті? Құбыланама (компас), астролябия, каравелла.
• Қандай үнді халықтары жоғары мәдениет жасады? Майя, ацтектер және инктер.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Географиялық ашылулардың алғышарттарын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі себептерді екі топқа бөл: сауда мен ақша, сондай-ақ теңізшілік ісі мен ішкі жағдайлар.

Шешуі.

1. Тауар-ақша қатынастары өсті, ақша басты байлыққа айналды.
2. Шығыс тауарларына алтын мен күміс көп кетті, Еуропада асыл металдар жетіспеді.
3. Арабтар, византиялықтар, итальяндықтар делдал болып, шығыс тауарларының бағасын қымбаттатты.
4. Түріктер Таяу Шығысты басып алды; Жерорта теңізімен сауда тиімсіз болды.
5. Компас, астролябия, каравелла пайда болды — ашық теңізге шығуға болатын болды.
6. Португалия мен Испанияда реконкиста аяқталып, соғысқұмар дворяндарға іс қалмады; арзан шикізат керек болды.

Жауабы: тауар-ақша қатынастарының өсуі, алтынның жетіспеуі, делдалдар мен түріктер кесірінен сауданың тиімсіз болуы, жаңа теңіз құралдары мен кемелер, Португалия мен Испанияның ішкі жағдайлары.

№ 2

Майя, ацтек, инктер Америка құрлығының қай бөліктерін мекендеген?

Қалай ойлаймыз. Әр халықтың аты мен жерін байланыстыр: Юкатан, Мексика қыраты, Перу.

Шешуі.

• Майя — Орталық Америка, қалың джунгли басқан Юкатан түбегі.
• Ацтектер — Мексика қыраты (теңіз деңгейінен шамамен 2000 м), үлкен көлдегі аралдарда Теночтитлан қаласы.
• Инктер — Оңтүстік Американың батысы, Перу.

Жауабы: майя — Орталық Америка (Юкатан), ацтектер — Мексика, инктер — Оңтүстік Американың батысы (Перу).

№ 3

Қытай мен еуропалықтар теңіз саяхатының бір-бірінен айырмашылығы неде?

Қалай ойлаймыз. Салыстыруды мақсаты, уақыты, бағыты бойынша жүргіз.

Шешуі.

Жауабы: қытайлықтар бар сауда байланыстарын кеңейтті, ал еуропалықтар түріктер мен арабтарды айналып өтетін жаңа жол іздеді.

№ 4

Чжэн Хэ саяхатының еуропалықтардан бұрын жасалуының себебін анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Қытайдағы 100-беттегі мәліметті еске түсір: кеме жасау, сауда, қағаз бен кітап басу.

Жауап үлгісі.

• Қытайда ішкі және сыртқы сауда жедел дамыды; теңіз арқылы Үндістан, Парсы, араб елдерімен сауда жасалды.
• Сауда кемесін жасау өсті: ірі кемелер 600–700 адамға дейін алып жүре алатын еді.
• Мин әулеті күшті, орталықтанған мемлекет болды; саяхатты мемлекет жасады.
• Қытай жібек, фарфор, шай өндіріп, теңіз арқылы да сатқысы келді.
• Еуропаға Шығысқа жол іздеу кейінірек, түріктер Таяу Шығысты алғаннан кейін қажет болды.

Жауабы: Қытайда кеме жасау, теңіз сауда дамыған күшті мемлекет болды; Еуропаға теңіз жолы тек кейінірек, сауда қиындай бастағанда қажет болды.

№ 5

Үндістер қолға үйреткен жануарлар: а) түйе мен қой; ә) жылқы мен сиыр; б) лама мен ит; в) қой мен жылқы.

Қалай ойлаймыз. Мәтінде жануарлар туралы абзацты еске түсір: солтүстікте ит, оңтүстікте лама.

Шешуі. Американың көп бөлігінің тұрғындары жануарларды қолға үйретуді білмеді, жылқы болмады. Солтүстікте ғана итті, ал оңтүстікте түйе тәрізді ламаны қолға үйретті.

Жауабы: б) лама мен ит.

№ 6

Мыналардың қайсысы Америка халықтары: а) немістер; ә) ацтектер; б) арабтар; в) майялар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі үнді халықтарының аттарын еске түсір: майя, ацтектер, инктер.

Шешуі. Немістер мен арабтар — Еуропа мен Азияның халықтары. Ацтектер мен майялар — Орталық Америка мен Мексиканың үнді халықтары.

Жауабы: ә) ацтектер және в) майялар.

№ 7

Салыстыру кестесі. Халықтар: 1. Майя. 2. Ацтектер. 3. Инктер. Бағандар: қоғамдық құрылысы, шаруашылығы, мәдени жетістіктері.

Қалай ойлаймыз. Әр халық бойынша мәтіннен үш белгіні тап.

Шешуі.

Жауабы: кесте толтырылды; ортақ белгі — үшеуі де еуропалықтар келгенге дейін-ақ бай мәдениет жасаған; Писсаро 1532–1541 жылдары Инктер мемлекетін жаулап алып, Лима қаласының негізін қалады.

Ойталқы. Американың байырғы халықтары адамзат өркениетіне қандай үлес қосты? Американың байырғы халықтары даму деңгейінің еуропалықтардан ерекшелігі неде деп ойлайсыңдар?

Жауап үлгісі. Олар еуропалықтарға белгісіз жүгері, картоп, күнбағыс, қызанақ, какао, темекіні өсірді; дәл күнтізбе, иероглиф жазуы, астрономия мен математика жетістіктерін жасады; керемет қалалар мен храмдар салды. Ерекшелігі — үндістер темірді, дөңгелекті, мылтықты, жылқыны білмеді, еңбек құралдары мен қаруды тас, ағаш, қоладан жасады; еуропалықтардың жетістіктері басқаша болды.

Жадынама

• Еуропаға Шығыс тауарлары қымбат болды: алтын кетті, делдалдар бағаны өсірді, түріктер жолды қиындатты.
• Португалия мен Испания — Атлант мұхитына шығатын елдер, олар теңіз жолын іздеді.
• Америка халықтары темір, дөңгелек, мылтықты білмеді, бірақ бай мәдениет жасады.

Шағын тест

Келесі тақырыпқа дайындаламыз

• Христофор Колумб кім және ол қай жолмен Үндістанға жетпек болды? Генуялық теңізші; ол Үндістанға Африканы айналмай, батысқа қарай Атлант мұхиты арқылы жетуге тырысты (§ 24).
• «Отаршылдық саясат» дегеніміз не? Күшті елдің басқа елдер мен халықтарды жаулап алып, олардың байлығын пайдалану саясаты (§ 24).