§ 28. Реформацияның себептері. Мартин Лютер мен Томас Мюнцер

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). X тарау: Реформация. 133–137-беттер.

Нені үйренесің

• Реформацияның не екенін және ол неге Германияда басталғанын түсіндіруді.
• Мартин Лютер не істегенін және оның көзқарасы Мюнцердің көзқарасынан немен ерекшеленетінін айтуды.
• Шаруалар көтерілісінің неге жеңілгенін және одан кейін Германияда не өзгергенін түсіндіруді.
• «Реформация», «индульгенция», «бытыраңқылық» ұғымдарын дұрыс қолдануды.

Ой қозғау

• Католик шіркеуі дегеніміз не? Христиан дінінің бір бағыты. Орта ғасырда Батыс Еуропада оны Рим папасы басқарды.
• Рим папасы кім? Католик шіркеуінің басшысы, Римдегі Ватикан деген шағын мемлекетте тұрады.
• Бытыраңқылық дегеніміз не? Мемлекеттің бірнеше дербес бөлікке бөлініп, орталық билігінің әлсіреуі.
• Адам Құдаймен қалай байланысады: шіркеу арқылы ма, әлде тікелей ме? Осы сабақта дәл осы сұрақ үшін Еуропа екіге бөлінгенін көресің.

Тақырыпты талдаймыз

Реформация деген не

Реформация — латынның «қайта құру», «жаңарту» деген сөзінен шыққан. Бұл — христиан дінінің үшінші үлкен бағыты протестанттықты дүниеге әкелген қозғалыс. Протестантизм сөзі латынның protestatio («қарсылық, келіспеушілік») сөзінен шыққан.

Реформациялық қозғалыс — XVI ғасырдағы Еуропаның қоғамдық өміріндегі ірі оқиға. Сондықтан Еуропа елдерінің мәдени-тарихи дамуындағы осы кезеңді реформация дәуірі деп атайды.

Неге дәл Германияда басталды

Бұл — өзіндік себептері бар. Оларды тізбектеп қарайық.

1. Сауда жолдары ауысты. XV ғасырдың екінші жартысы мен XVI ғасырдағы географиялық ашылулар дүниежүзілік сауда жолдарының бағытын өзгертті. Еуропа елдері үшін басты сауда жолы — Жерорта теңізінің маңызы төмендеп, орнына Атлант мен Солтүстік теңіздің маңызы күшейді. Осыған байланысты Германияда экономикалық құлдырау басталды: капиталистік өндірістің дамуы тежелді, ішкі сауда қатынасы баяулады, ауылшаруашылық өнімдерінің тек сыртқы саудаға шығатындары ғана дамыды.
2. Ел бытыраңқы болды. Ірі елдерде сауда мен өнеркәсіптің дамуы елдің саяси бірігуіне әкелді. Ал Германияда жергілікті орталықтардың (князьдықтар, графтықтар) төңірегіндегі мүдделер бытыраңқылықты күшейтті. XII ғасырдан бастап ішкі ыдырау жолына түскен Германия империясы XVI ғасырдың қарсаңында дербес өзара байланыстары жоқ бытыраңқы аймақ күйінде қалды. Билеуші князьдар билігін күшейтіп, өз ақшаларын шығарды, алым-салықты өздеріне қалдырып, сот істерін де өздері шешіп отырды. Нәтижесінде неміс көпестері мен кәсіпкерлері мемлекеттің көмегі мен қолдауынан айырылды.
3. Католик шіркеуінің ықпалы күшейді. XV ғасырдың аяғы — XVI ғасырдың бас кезінде Германияда католик шіркеуінің ықпалы күшейді. Оның ұлан-байтақ жер иелігі болды. Жерлерден түсетін табыстар Рим папасының қазынасына жөнелтілді. Шіркеу индульгенциялар (күнәні кешіру туралы грамоталар) сату арқылы да көп табыс тауып тұрды. Католик шіркеуі өзіне қарсы пікір айтқандарды Құдайдан безген деп жариялап, қатаң жазалады.

💡 Индульгенция — шіркеу беретін «күнәні кешіру» туралы грамота. Адам оны ақшаға сатып алатын. Көпшілікке бұл әділетсіз көрінді: Құдайдың кешірімін ақшаға сатып алуға бола ма?

4. Әкімет әлсіз болды. Германиядағы феодалдық бытыраңқылықты және әкімет билігінің әлсіздігін пайдаланып, католик шіркеуінің басшылары қоғамдық қатынастарда да өз үстемдігін орнатты. Дінбасылары князьдарды бағынышты ұстауға тырысты. Шіркеу орталықтарының қыруар жерді иемденуі неміс рыцарьларының да наразылығын тудырды.
5. Халық наразы болды. Шіркеу табыстарының ауыртпалығы қарапайым еңбекші халыққа, яғни шаруаларға, қолөнершілер мен саудагерлерге түсетін. Католик шіркеуінің әкімет билігіне ұмтылуы неміс князьдарының наразылығын туғызды.

Сөйтіп, XVI ғасырдың басында Германияда барлық әлеуметтік топтардың Рим папасына, шіркеу орталықтарына қарсы наразылықтары шегіне жетті.

💡 Ойланып көр. Германия, Испания, Италия сияқты елдерде католик шіркеуінің ықпалы неге күшті болды? Германия мен Италияда ел бытыраңқы болды, орталық билік әлсіз еді, сондықтан папа мен шіркеу орталықтары күшейе түсті. Испанияда да шіркеу мемлекетпен тығыз байланыста болды.

📕 Оқулықта бір бетте Реформацияны «XVI ғасырдағы», ал келесі бетте «XV ғасырдағы Батыс және Орталық Еуропадағы» қозғалыс деп атаған. Реформация XVI ғасырда басталды (1517 жыл), сондықтан бұл жерде «XVI» деп оқы.

Мартин Лютер және «95 тезис»

Католик шіркеуінің озбырлығы халық наразылығын туғызды. Осы озбырлыққа қарсы қозғалыс Германия тарихында реформация деген атпен енді. Реформация — батыс және орталық еуропалық елдердегі католик шіркеуіне қарсы қуатты қоғамдық-саяси және діни қозғалыс. Ол шіркеудің әлеуметтік-саяси құрылымына өзгерістер енгізуді талап етті.

Қозғалысты дін саласының білімдары, университет профессоры Мартин Лютер (1483–1546) бастады. Ол: «Шіркеу мен дінбасылар адам мен Құдай арасындағы дәнекер емес және құпия күш арқылы олар адамның күнәсін кешіріп, жанын тазарта алмайды», — деп мәлімдеді.

Лютер сол кездегі ең ірі мыс өнеркәсібі орталықтарының бірі Эйслебен қаласында (Саксония) дүниеге келген. Лютердің жастық шағы өзінің жағдайына наразы бюргерлердің арасында және католик дін иелеріне қарсылық үдей түскен кезеңге тура келді. Лютер он сегіз жасында Эрфурт университетіне түсіп, гуманистер үйірмесінің мүшелерімен жақын танысады. Ол біраз уақыт солардың ықпалында болды. Университетті бітірген соң Августин монастырына орналасады, оның дүниеге көзқарасы осы жерде біржолата қалыптасты. Ол: «адамдар күнәдан шіркеу қаулыларының, папа үкімдері мен нұсқауларының күшімен құтылмайды, күнәдан құтылудың басты жолы — Киелі кітапты оқу, оған толық сену», — деді. Лютердің пікірінше, шіркеу мен дін иелерінің міндеттері тек Киелі кітаптың мазмұнын түсіндіру, христиандарды сол арқылы «сенімге» жетелеу еді.

📌 1517 жылы Лютер шіркеу озбырлығы мен папа индульгенциясына қарсы көзқарасын білдіретін үндеуін — «95 тезисін» таратты. 1520 жылы Лютер папа зорлығына қарсы күресті бүкіл неміс ұлтының ісі деп жариялады.

Лютер әділетсіздікке қарсы күш қолдануды жақтамады. Әділеттілікке тек үгіт-насихат, түсіндіру, өзін жеткізу сияқты заңды жолдармен жету керек екенін айтты. Шыдамдылық танытуға үгіттеді.

Томас Мюнцер және шаруалар көтерілісі

Мартин Лютердің бұл пікіріне дін уағызшысы Томас Мюнцер (1490–1525) қарсы көзқарас ұстанды. Ол барлық езгіге, зорлық-зомбылыққа шыдағандарға Құдайдың мейірім-шапағат жасайтыны туралы түсінікті жоққа шығарды. Мюнцердің пікірінше, адамдардың өзінен тыс, олардың өміріндегі тіршілігінен басқа ешқандай өмір жоқ. Мюнцер монастырьларды, дворяндар мен князьдарды қамалдарымен қоса күл-талқан етуге шақырды. Ол әлеуметтік-экономикалық теңсіздік болмайтын қоғамдық құрылысты уағыздады.

Мюнцерді қолдаған кедей шаруалар мен қолөнершілер 1524 жылы көтеріліске шықты. Көтерілісшілер анабаптистер, яғни «басқаша шоқынушылар» деп аталды. Олар байлар мен шіркеудің байлығын күшпен тартып алып, жерде жұмақ орнатпақ болды. Бұл қозғалыс көп қиыншылықпен 1525 жылы басылды. Мюнцер әкімет қолына түсіп, өлім жазасына кесілді.

📕 Оқулық Мюнцерді қолдаған көтерілісшілерді «анабаптистер» дейді. Тарихшылар Мюнцерді радикалды реформаторлардың бірі санайды, ал анабаптистер — «қайта шоқынушылар» — оның идеяларының ықпалымен пайда болған жеке қозғалыс (шамамен 1520-жылдардың аяғы). Екеуін бір деуге бола бермейді.

💡 Ойланып көр. Германиядағы шаруалар көтерілістері неге өз мақсатына жете алмады? Көтерілісшілердің күші бір орталыққа біріккен жоқ, қару-жарағы жеткіліксіз еді, ал князьдар бірігіп, оларды күшпен басып тастады.

Шаруалар соғысынан кейін

Шаруалар соғысы жеңілгеннен кейін Германияда князьдық әкімет күшейді. 1530 жылы «Аугсбургтік дін ұстану» деген құжат қабылданды. Ол бойынша шіркеудің бастығы папа емес, жергілікті князь деп есептелді. Діни әдет-ғұрыптарға жұмсалатын шығынды арзандату көзделді. Бұл «арзан шіркеу» қоғамда жаңадан қалыптасып келе жатқан буржуазия талабы еді.

1534 жылдың басында Вестфалиядағы Мюнстер қаласында көтерілісшілер қайтадан бас көтерді. Олар сайлауда жеңіске жетіп, қаладағы билікті қолдарына алды. «12 ақсақалдың» кеңесі құрылып, шіркеу мен монастырьлардың, қашқан қала байларының мал-мүлкін тәркіледі. Ақшаны жойды, азық-түлік пен тұтыну бұйымдарын ортақ меншікке айналдырды. Барлық халық қара жұмысқа және қала қорғанысына күштеп тартылды.

Жылдың аяғына қарай жағдай қиындады: азық-түлік қоры таусылды. Жекеменшікті жоюға болмайтындығына халықтың көзі жете бастады. 1535 жылы көктемде Мюнстерді епископ әскері басып алды. Мюнстер коммунасының басшылары өлтірілді.

📌 1555 жылы князьдар мен императордың арасында Аугсбург бітімі жасалды. Ол бітім бойынша князь өз халқының қайсы дінді ұстанатыны белгілейтін болды. Сөйтіп, реформациядан кейін Германияның бытыраңқылығы одан әрі күшейді.

🌟 Мартин Лютер Киелі кітапты қарапайым халық түсінсін деп неміс тіліне аударған. Сол аударма неміс әдеби тілінің қалыптасуына да зор әсер еткен.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен талқылаңыз: Лютер де, Мюнцер де әділдік іздеді, бірақ жолдары басқа болды. Бірі — түсіндіру мен заңды жол, екіншісі — күш. Өмірде әділетсіздікке кезіксек, қайсысы тиімдірек болатынын бірге ойланып көріңіз.

Ең бастысы

• Реформация — XVI ғасырда Германияда басталған католик шіркеуіне қарсы қозғалыс.
• Себептері: сауда жолдарының ауысуы, ел бытыраңқылығы, шіркеудің байлығы мен индульгенция сату, халықтың наразылығы.
• Лютер (1483–1546) — күш қолдануға қарсы, 1517 жылы «95 тезисін» таратты.
• Мюнцер (1490–1525) — теңсіздіксіз қоғамды жақтады, 1524 жылғы көтерілісті қолдады; көтеріліс 1525 жылы басылды.
• Нәтижесінде князьдық әкімет күшейді, Аугсбург бітімі (1555) бойынша князь өз халқының дінін белгіледі.

Өзіңді тексер

• Реформация дегеніміз не? Католик шіркеуінің озбырлығына қарсы шыққан қуатты қоғамдық-саяси және діни қозғалыс.
• Индульгенция дегеніміз не? Күнәні кешіру туралы грамота, оны шіркеу ақшаға сатқан.
• Реформацияны кім бастады? Дін білімдары, университет профессоры Мартин Лютер, 1517 жылы.
• Мюнцер қандай қоғам құрмақ болды? Әлеуметтік-экономикалық теңсіздік болмайтын қоғам.
• 1555 жылғы Аугсбург бітімінің мәні неде? Князь өз халқының қайсы дінді ұстанатынын белгілейтін болды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Германияда католик шіркеуінің ықпалы неге күшейді?

Қалай ойлаймыз. Шіркеудің байлығына, билікке және елдің жай-күйіне қара.

Шешуі.

• Германия бытыраңқы болды, орталық әкімет әлсіз еді.
• Шіркеудің ұлан-байтақ жері болды, табыс Рим папасының қазынасына жөнелтілді.
• Шіркеу индульгенция сатып, көп табыс тапты, өзіне қарсы шыққандарды қатаң жазалады.
• Дінбасылары князьдарды бағынышты ұстауға тырысты.

Жауабы: Германия бытыраңқы, әкімет әлсіз болғандықтан, шіркеу ұлан-байтақ жер иеленіп, индульгенция сатып, билігін күшейтті.

№ 2

Католик шіркеуіне қарсы қозғалыстың мақсаты не еді?

Қалай ойлаймыз. Әр әлеуметтік топ шіркеуден не күтті — соны еске түсір.

Шешуі.

• Шіркеудің озбырлығы мен индульгенция сатуды тоқтату.
• Шіркеудің әлеуметтік-саяси құрылымына өзгерістер енгізу.
• Князьдар үшін — шіркеу билігі мен жерлерінен құтылу, шіркеудің басшысы жергілікті князь болуы.
• Буржуазия үшін — «арзан шіркеу», яғни діни әдет-ғұрыпқа жұмсалатын шығынды азайту.

Жауабы: шіркеудің озбырлығын тоқтату және оның әлеуметтік-саяси құрылымын өзгерту, «арзан шіркеу» құру.

№ 3

Салыстыру кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Екеуінің әділетсіздікке қарсы күресу тәсілін, шіркеу мен билікке қатынасын салыстыр.

Шешуі.

Жауабы: Лютер — күшсіз, заңды жолмен өзгеріс; Мюнцер — күшпен күрес және теңсіздігі жоқ қоғам.

№ 4

Тарихи ұғымдар мен олардың мазмұнын сәйкестендіріңдер.

1. Реформация
2. Анабаптистер
3. Индульгенция

а) католик шіркеуіне қарсы қозғалыс ә) басқаша шоқынушылар б) кешірім туралы грамоталар

Қалай ойлаймыз. Әр сөздің мағынасын мәтіннен тап.

Жауабы: 1 — а; 2 — ә; 3 — б.

📕 Оқулықта бұл тапсырма да «3» деп нөмірленген (кестеден кейін екінші «3» тұр). Бұл — қате басылым; шын мәнінде бұл төртінші тапсырма.

Жадынама

• Даталар: 1517, 1520, 1524–1525, 1530, 1534–1535, 1555.
• Орындар: Эйслебен, Эрфурт, Мюнстер, Аугсбург.

Шағын тест

Келесі тақырыпқа дайындаламыз

• Реформация Германиядан басқа қай елдерге тарады деп ойлайсың?
• «Протестант» сөзі қандай мағына береді? Сабақтағы «протестантизм» сөзін еске түсір.