§ 29. Реформацияның Еуропа елдеріне таралуы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). X тарау: Реформация. 137–140-беттер.

Нені үйренесің

• Реформацияның Еуропа елдеріне қалай таралғанын және қандай өзгерістерге жеткізгенін түсіндіруді.
• Жан Кальвин ілімінің мәнін айтуды.
• Англия мен Францияда реформацияның қалай өткенін салыстыруды.
• «Кальвинизм», «контрреформация», «иезуиттер ордені» ұғымдарын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Реформация қайда және қашан басталды? Германияда, XVI ғасырдың басында (1517 жыл).
• Лютердің басты талабы қандай еді? Күнәдан құтылудың басты жолы — Киелі кітапты оқу, оған сену; шіркеудің озбырлығына қарсы шығу.
• Протестантизм сөзі нені білдіреді? Латынша «қарсылық, келіспеушілік».
• Реформацияға католик шіркеуі қалай жауап берді деп ойлайсың? Осы сабақта оны «контрреформация» деп атайтынын білесің.

Тақырыпты талдаймыз

Швейцария: Цвингли

Еуропаны шарпыған реформациялық қозғалыс Германиядан кейін Швейцарияда күшті қарқынмен жүрді. Швейцария реформациясының көсемі Ульрих Цвингли еді. У. Цвингли 1522 жылы «67 статья» деген еңбегін жариялады. Ол Лютердің көзқарастарын жетілдіріп, демократиялық бағытта дамытты.

📕 Оқулықта Цвингли «67 статьясы» 1522 жыл деп берілген. Көптеген деректерде бұл 1523 жыл деп көрсетіледі. Сынып жұмысында оқулықтағы жылды қолдан, ал айырмашылықты ескертпе ретінде біл.

Жан Кальвин және кальвинизм

Швейцариядағы реформациялық қозғалыстың ірі өкілі француз Жан Кальвин (1509–1564) саналады. Ол кальвинизм деген ілімнің негізін қалады. Оның мәні — Құдай адамдардың тағдырын алдын ала белгілеп қояды. Құдай адамның бір тобын құтқарып, екінші тобы өлімге кесіледі. Сондықтан барлық адамдар екі топқа: таңдаулылар және шеттетілгендер болып бөлінеді. Дүние мен жеке адамдардың тағдырын Құдайдың құдіретті күші анықтайды. Ендеше, қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістер Құдайдың еркімен болатын заңдылық. Әрбір діншіл адам Құдайдың таңдаулысымын деп ұғынуы және оны еңбектегі жақсы табыстарымен дәлелдеуі тиіс деп атап көрсетілді.

Кальвин: «Шіркеу дегеніміз — таңдаулы адамдардың қауымы», — деді. Оның діни жетекшілерінен басқалары сайланып отырды. Жекелеген қауымдар одақтарға бірігіп, ұлттық шіркеу құрды. Женевада Кальвин шіркеуді басқара отырып, жергілікті протестанттық партияның жетекшісі ретінде 25 жыл бойы қалалық кеңеске ықпал жасады. Ол протестанттық діни академияны құрды. Оның тыңдаушылары бүкіл Еуропаға кальвинизм ілімін таратты. Реформациялық қозғалыс Еуропаның басқа елдерін де қамтыды.

📌 Кальвинизм — XVI ғасырдағы реформацияның нәтижесінде Жан Кальвин негізін қалаған протестанттық діни ілім. Ол өмір сүрудің тақуалық принципін уағыздады.

💡 Ойланып көр. Кальвиннің «Шіркеу дегеніміз — таңдаулы адамдардың қауымы» деген сөзін қалай түсінесің? Ол бойынша шіркеуге Құдай таңдаған, жақсы еңбегімен өзін көрсеткен адамдар жатады; шіркеу — қарапайым ортақ нәрсе емес, «таңдаулылар» одағы. Өз ойыңды осы пікірге орай айт.

Англия

Англияда король VIII Генрих билік еткен жылдары шіркеулерді жаптырып, мүліктерін тәркіледі. Шіркеу билігін король өз қолына алды. Жаңа ағылшын шіркеуі құрылды. Алайда Мария Тюдор қайтадан католик шіркеуін қалпына келтірді. Оның орнына билікке келген I Елизавета Англияда протестанттықты түпкілікті қалыптастырды. Король епископтарды өзі тағайындады және оларға лордтар палатасының кеңесіне қатысуға құқық берді. Сонымен бірге протестанттықтан католиктік ілімге өту мемлекеттік сатқындықпен тең деп бағаланды. Дұға ағылшын тілінде оқылатын болды.

Франция

Францияда реформациялық қозғалыстың өзіндік ерекшелігі бар еді. Бұл елде қозғалыстың дамуына қолайлы жағдайлар болмады. Себебі, католицизм ұлттық бірігудің, король өкіметінің символы саналды. Францияда шіркеу билігі корольдің қолында еді. Ол шіркеу иелерін өзі тағайындап отырды. Дегенмен Францияда да католиктер мен реформациялық ілімді қолдаушылар арасында ұзаққа созылған тартыс жүрді. Бұл 1562–1598 жылдары гугеноттар соғысына ұласты. Францияда католицизм мемлекеттік дін болып қала берді. Еуропада реформациялық қозғалыс Швеция, Норвегия, Дания елдеріне де тарады.

Контрреформация және иезуиттер ордені

Контрреформация — XVI–XVII ғасырлардағы Батыс Еуропаға тараған реформацияға қарсы діни-саяси қозғалыс. Католиктер реформацияға контрреформациямен жауап берді. Протестанттық ілімнің Еуропа құрлығында одан әрі дамуына тежеу қойылды. Протестанттыққа қарсы күресте католиктік күштерді біріктіру және папаның беделін өсіру қажет болды. Осы мақсатта испандық дворян Игнатий Лойоланың басшылығымен иезуиттер ордені құрылды. Иезуиттер ордені — бір орталықтан басқарылатын, қатал тәртіпке негізделген, басшыларға сөзсіз бас июді талап ететін орден. Олар қоғамдық өмірдің барлық саласына белсене араласып отырды.

💡 Ойланып көр. Реформация қозғалысының қандай тиімді жақтары болды деп ойлайсың? Мысалы: адамдар діни мәселеде өз ойын ашық айта бастады, шіркеудің шексіз билігі шектелді, көптеген елде ұлттық шіркеулер мен ана тіліндегі дұға пайда болды (Англияда дұға ағылшын тілінде оқылды).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен «еркін таңдау» тақырыбын талқылаңыз: Кальвин бойынша адамның тағдыры алдын ала белгіленген, ал Лютер адамның сеніміне көбірек мән берді. Өмірде тағдыр мен өз таңдауымыздың рөлін ойланып көріңіз.

Ең бастысы

• Реформация Германиядан кейін Швейцарияда (Цвингли, Кальвин), Англияда, Францияда, Скандинавия елдерінде таралды.
• Кальвинизм — Құдай адамдардың тағдырын алдын ала белгілейді; адамдар «таңдаулылар» және «шеттетілгендер» болып бөлінеді.
• Англияда шіркеу билігі корольдің қолына көшті; Францияда католицизм мемлекеттік дін болып қалды, гугеноттар соғысы (1562–1598) болды.
• Контрреформация — католиктердің жауабы, иезуиттер ордені (Игнатий Лойола).

Өзіңді тексер

• Швейцария реформациясын кім бастады? Ульрих Цвингли, кейін Жан Кальвин жалғастырды.
• Кальвинизмнің мәні неде? Құдай адамдардың тағдырын алдын ала белгілейді; адамдар таңдаулылар мен шеттетілгендерге бөлінеді.
• Англияда реформацияны кім жүргізді? Король VIII Генрих; протестанттықты I Елизавета түпкілікті қалыптастырды.
• Гугеноттар соғысы қашан болды? 1562–1598 жылдары, Францияда.
• Контрреформация дегеніміз не? Католиктердің реформацияға жауабы — протестанттыққа қарсы діни-саяси қозғалыс.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Реформациялық қозғалыс қандай елдерге таралғанын картадан көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі елдерді бірінен соң бірін атап шық, картадан тап.

Жауабы: Германия (қозғалыстың басталған жері), Швейцария, Англия, Франция, Швеция, Норвегия, Дания. Картада осы елдерді көрсет.

№ 2

Жан Кальвиннің ұстанымын төменде берілген кластер арқылы көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Кальвиннің ілімін төрт ойға бөл: тағдыр, адамдардың бөлінуі, еңбек, шіркеу.

Шешуі. Кластердің «Жан Кальвиннің ұстанымы» деген ортасынан төрт тармақ шығады:

• Құдай адамдардың тағдырын алдын ала белгілейді.
• Адамдар таңдаулылар және шеттетілгендер болып бөлінеді.
• Діншіл адам өзін Құдайдың таңдаулысымын деп ұғынып, оны еңбектегі жақсы табыстарымен дәлелдеуі тиіс.
• Шіркеу — таңдаулы адамдардың қауымы; қауымдар одаққа бірігіп, ұлттық шіркеу құрады.

Жауабы: тағдыр алдын ала белгіленген; адамдар таңдаулылар мен шеттетілгендерге бөлінеді; табыс — таңдаулылықтың белгісі; шіркеу — таңдаулылар қауымы.

№ 3

Реформациялық қозғалыстың әр елдердегі ерекшеліктерін салыстыру кестесі арқылы айқындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр елде кім шіркеуді басқарды және реформаның соңы немен аяқталды — соны салыстыр.

Шешуі.

Жауабы: Англияда протестанттық мемлекеттік шіркеу құрылды, ал Францияда католицизм мемлекеттік дін болып қалып, ұзақ гугеноттар соғысы болды.

Жадынама

• Даталар: 1509–1564 (Кальвин), 1562–1598 (гугеноттар соғысы), XVI–XVII ғасырлар (контрреформация).
• Елдер: Швейцария, Англия, Франция, Швеция, Норвегия, Дания.

Шағын тест

Келесі тақырыпқа дайындаламыз

• Реформациядан кейін адамдар табиғатты, ғылымды қалай түсіне бастады деп ойлайсың?
• «Ғылыми революция» сөзі нені білдіруі мүмкін? Алдымен өз ойыңды жаз, сосын келесі сабақпен салыстыр.