§ 27. Шығыстың ортағасырлық мәдениеті

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). IX тарау: Қайта өрлеу дәуірі. 127–133-беттер.

Нені үйренесің

• Қытай, Үндістан және түрік мәдениеттерінің басты жетістіктерін атауды.
• Орталық Азия сәулет өнерінің ескерткіштерін ажыратуды.
• Әл-Хорезми, Ибн Сина, Бируни секілді ғұламалардың еңбектерін және олардың маңызын түсіндіруді.
• Шығыс әдебиетінің ұлы тұлғаларын (Фирдоуси, Рудаки, Науаи, Бабыр) атауды.

Ой қозғау

• Ұлы Жібек жолы қандай елдерді байланыстырды? Қытайды, Орталық Азияны, Үндістанды, Таяу Шығысты және Еуропаны. Сауданың артынан мәдениет пен білім де жүрді.
• Әл-Фарабиді кім деп атайды? «Екінші ұстаз» (Аристотельден кейінгі), Отырар маңында туған ұлы ғұлама.
• Қазақстанда қандай ортағасырлық сәулет ескерткіштерін білесің? Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Тараздағы Айша бибі және Бабаджа қатын кесенелері.
• «Ғұлама» кім? Көптеген ғылымды терең білетін ғалым.

Тақырыпты талдаймыз

Қытай мәдениеті

V–VI ғасырларда Қытай мемлекетінде өнер, әдебиет және ғылым дами бастады. Адамдардың табиғат жөніндегі танымы кеңейіп, халық емшілігі, аспан әлемі туралы көптеген ғылыми жаңалықтар ашылды. Каллиграфиялық жазудың негізі қаланды. Будданың бейнесін салу, пагода тұрғызу (бірнеше қабат биік мұнаралар) қолға алынды.

VIII–X ғасырлар аралығында Қытайда білім беру, оқу ісі дами бастады. Көптеген мектептер ашылып, халықты жазу, оқуға үйрету қолға алынды. Қытайда ақындар мен жазушылар көбейді. Ақындар Ли-Бо (701–762), Ду Фу (712–770), Бо Цзюй (772–846) еңбектері дүниежүзілік классикалық қорға қосылды.

Үндістанда ғылым және мәдениеттің дамуы

Ортағасырлық Үндістанда ғылымның математика, астрономия және медицина салалары дамыған.

• Үнді математигі Арьябхата Пифагор теоремасын білген, синус және косинустар теоремасын ашқан. Ол аспан әлемін зерттеп, Жердің Күнді айналатынын алғаш рет айтқан ғалым.
• Медицина саласында өсімдіктерден дәрі жасауды ойлап тапқан. Операция жасау әдістерін білген. Көз ауруларын да емдеген. Үнді дәрігерлері адам тамырының соғуы мен денсаулығының арасында тығыз байланыс бар екендігін дәлелдеді.
• V ғасырда өмір сүрген үнді жазушысы Калидасаның «Шакунтала» деген драмасы дүниежүзілік әдебиеттің алтын қорына қосылды.
• V–VII ғасырлардағы үнді философиясының көрнекті өкілдері — Нагарджун, Джаймини, Васубандху. Олар идеалистік көзқарас ұстанды.
• VI–XVII ғасырларда Үндістанда сәулетшілер мен құрылысшылар көптеген сәулетті сарайлар тұрғызды. Олардың ішінде тау өңірінде салынған Аджант сарайының орны ерекше: ол тастан қашап салынып, ішіне көптеген Құдай мүсіндері орналастырылған.
• Үндістан жеріне Орталық Азиядан сәулет үлгілері кең таралды. Ұлы Моғолдар мұсылман сәулет өнерін дамытты. Тәж-Махал кесенесі қазірге дейін тамаша әсемдігімен таңғалдыруда. Қазақтың ұлы тарихшысы, «Тарих-и-Рашиди» кітабының авторы Мұхаммед Хайдар Дулати осы кезеңде өмір сүрді.

📕 Оқулықта Арьябхата «Жердің Күнді айналатынын алғаш рет айтқан» деп жазылған. Шындығында Арьябхата (V–VI ғасыр) Жер өз білігін айналады, күннің батып-шығуы осыдан болады деп түсіндірді. Жердің Күнді айналуы туралы ойды кейін, Қайта өрлеу дәуірінде Коперник дәлелдеді.

📕 Нагарджуна мен Васубандху V–VII ғасырларда емес, ертерек (шамамен II–III және IV–V ғасырларда) өмір сүрген, ал Джаймини — одан да ертедегі ойшыл. Оқулықтағы кезеңнің дәлдігі шартты.

Түрік мәдениеті

Түркияда жазба әдебиеттің алғашқы үлгілері XIII ғасырда пайда болды. Көне шығармалардың қатарына Ахмед Факихтің «Тағдыр кітабы» жатады. Оның шәкірттері Шейад Хамза «Жүсіп пен Зылиха» қиссасын жазды. Түрік тіліндегі ең алғашқы шығарма — сопы Ашик паша жазған «Қуғындалушының кітабы» (поэма) болды.

XIV–XV ғасырларда поэзияда Низами Гәнжауидің «Бес дастаны» («Құпия қазына», «Хұсрау мен Шырын», «Ләйлі мен Мәжнүн», «Жеті ару», «Ескендірнама») үлгісімен романтикалық сарындағы шығармалар жазған бірқатар авторлар (Ахмед, Жүсіп, Синан т.б.) дүниеге келді. Лютфи Такади математика, астрономия ғылымдарына талдау жасап, философия пәндері бойынша бірқатар еңбек жазды. Географ адмирал Пири Реис 1513 жылы дүниежүзінің картасын, ал 1523 жылы «Бахрийе» атты теңіз атласын жасады.

📕 Оқулықта «Бахрийе» (Пири Реистің теңіз атласы) 1523 жылы жасалды деп көрсетілген. Әдетте оның алғашқы нұсқасы 1521 жылы, кеңейтілген нұсқасы 1526 жылы дайындалды деп есептеледі.

XV–XVII ғасырларда түрік сәулетшілері (Синан т.б.) сәулет өнерінің композициялық құрылымы мен көркемдігіне ерекше көңіл бөлді. Түркия қалаларында медресе, мешіт, кесене, монша, хауыздар салу кең өріс алды. XV–XVII ғасырлар аралығында сән және қолданбалы өнердің керамика, жібек жібін иіру, кілем тоқу, металл өндіру, қару-жарақ жасау сияқты салалары өрістеді. Түркі халықтарының музыкасында өзара ұқсастық бар. Мысалы, мани, қошма, тюркю әндері Орталық Азия, Қазақстан, Әзірбайжан музыкасымен әуендес болып келеді. Музыка аспаптары: кеманча, ребаб, тамбур, уд, ковар, дюдюк, зурна, дәф, давул т.б.

🌟 Түрік халықтарының музыкасы біздің домбыра, қобыз, сыбызғы әуендерімен де ұқсас сарындарға ие. Ал Стамбулдағы Сүлеймен мешіті (сәулетші Синан) бүгін де әлемдегі ең әсем мешіттердің бірі.

Орталық Азияның сәулет өнері

Орталық Азияда көптеген ескерткіштер балшықтан салынғандықтан сақталмаған. Тек Саманилер дәуірі ескерткішінің бірі — Бұхара қаласындағы Исмаил Самани кесенесі күйдірілген кірпіштен салынғандықтан сақталып қалған.

X ғасырдағы Орталық Азия сәулет өнері, негізінен, мешіттер мен мұнаралардан тұрады. Соның бірі — Бұхара қаласындағы Калян мешітінің жанындағы мұнара 1127 жылы Қарахандар әулетінен шыққан Арслан ханның бұйрығымен салынған. Хорезм қаласында XI–XIII ғасырларда салынған бірқатар сәулет ескерткіштері сақталған: Боран қала, Наиб қала, Қабат қала, сонымен қатар Үргеніш қаласындағы Фахруддин Рази кесенесі, Бұхара маңындағы Раб-и-Мелик керуен сарайы, Текеш Хорезмшах жерленген кесене.

Самарқан, Бұхара қалаларында кітап миниатюрасы дамыды. Бұхарадағы кітап миниатюрасы және ағаш пен тасқа ою-өрнек салу мектебі кеңінен өріс алды. XIV ғасырдың соңында — Әмір Темір дәуірінде Орталық Азияда қала салу, суландыру жүйелерін құру, керуен сарайлар, медреселер, діни ғимараттар тұрғызу ерекше қолға алынды. Сол дәуір ескерткіші — Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. Орталық Азияның ортағасырлық мәдениеті дүниежүзілік өркениетке өз үлесін қосты.

Ғылыми білімдердің дамуы

Орта ғасырдағы Орталық Азия елдерінің көрнекті ғұлама ғалымдары: Әбу Райхан Бируни, әл-Хорезми, Әбу Әли ибн Сина, Ұлықбек, әл-Фараби т.б.

Әбу Райхан Бируни (973–1048) — ортаазиялық энциклопедист ғалым. 973 жылы Қият қаласының іргесіндегі ауылда дүниеге келді. Ол 150-ге жуық кітап жазған, оның 45-і астрономия мен математикаға арналған. Бируни еңбектерін араб тілінде жазды. Оның «Үндістан», «Масғуд каноны» т.б. еңбектері бірқатар шетел тілдеріне аударылған. Бируни география саласында қыруар еңбек жазып қалдырды. Ол географиялық карта жасады.

Әл-Хорезми (795–850) — алгебра ғылымының негізін салушы. Математика саласындағы ең ірі еңбегі «Китаб Мұхтасар әл-джәбр уә-л-ва мұқабала» деп аталады. Заманында бұл еңбегі жоғары бағаланып, оны «Алгоритм атасы» деп атаған. Хорезмидің «Астрономия кестесі», «Күн сағаты туралы трактат» еңбектері жоғары бағаланған.

Әбу Әли ибн Сина (980–1037) әл-Фарабидің шәкірті болған. Аристотельдің еңбектерін өзі оқып түсінуге ұмтылған. Ол — «Дәрігерлік ғылым каноны» атты 5 кітаптан тұратын медициналық энциклопедияның, «Білім кітабы» деп аталатын философиялық анықтамалықтың, араб және парсы тілдерінде жазылған терең ойлы өлеңдердің авторы. 1000 жылы Бұхара қаласынан Үргенішке келіп, Бирунимен кездесіп, ғылыми кітаптарының көбін осы қалада жазады. Ибн Сина өсімдіктердің өсу барысын бақылап, олардың емдік қасиеттерін анықтаған. Бала ауруларын зерттеп, оларды өзі шөптен жасаған дәрі-дәрмектермен емдеп отырған.

Ибн Сина денсаулықты алдын ала сақтай білудің әдіс-амалдарын насихаттады. Ол тағамды талғай білуге, денені шынықтыру мен таза ұстауға ерекше мән берді. Бұл ережелер бүгінгі күнге дейін өз маңызын жойған жоқ.

📕 Оқулықта Ибн Сина әл-Фарабидің «шәкірті» деп аталған. Бірақ әл-Фараби 950 жылы қайтыс болған, ал Ибн Сина 980 жылы туған, сондықтан олар кездесе алмаған. Ибн Сина әл-Фарабидің кітаптарынан үйренді (мысалы, Аристотельді түсінуге оның еңбегі көмектесті).

🌟 Ұлықбек (1394–1449) Самарқанда үлкен обсерватория салдырып, «Жаңа Гурагани астрономиялық кестелерін» жасады. Ал әл-Фараби — Отырар (Фараб) маңында туған деген болжам кең тараған; Алматыдағы ҚазҰУ оның атымен аталады.

Әдебиет

Фирдоуси (940–1030) — орта ғасырдағы атақты ақындардың бірі. Парсы, тәжік халқының ұлы ақыны атанған ол «Шаһнама» поэмасын жазу үшін 30 жылдан астам уақытын жұмсады. Бұл шығармада өз елін жаулап алушыларға қарсы халық күресі баяндалады. Аты аңызға айналған батырлардың ерліктері мадақталады. Ақын «өмірлік нанын өз еңбегімен табушылар» туралы құрметпен жазады.

XI ғасырда Қарахан дәуірінде өмір сүрген ақын, ойшыл ғалымдардың бірі — Жүсіп Баласағұни. Оның 1069 жылы жазылған атақты шығармасы, XI ғасырдағы түрік әдебиетінің ескерткіштері қатарына жатқан «Құтадғу білік» — «Күт негізі — білік» поэмасы саясат, мемлекет басқару, әскери іс жөніндегі философиялық трактат болып саналады.

Парсы-тәжік классикалық әдебиетінің негізін салушы Әбу Абдоллах Рудаки (860–941) де орта ғасырда өмір сүрген ірі тұлғалардың бірі. Ақын өзінің өлеңдерінде зор адамгершілік сезімді жырлады, білімді бағалауға, адамдарға жақсылық істеуге шақырды. Оның шығармаларының көркемдік қуатының қайнар көзі шексіз даналығы мен қарапайымдылығында жатыр.

Түркістан (Ясы) қаласынан шыққан ғұлама Қожа Ахмет Ясауи «Диуани хикмет» (Даналық кітабы) атты ортағасырлық түркі поэзиясының ғажайып үлгісі ретінде бағаланған еңбек қалдырды.

Орта ғасырлардағы Орталық Азия әдебиетіндегі қоғамдық бағыт ұлы ойшыл ақын Әлішер Науаидың (1441–1501) шығармаларында айқын көрініс тапты. Ол философиялық ойдың дамуына ықпал жасады. Науаи «Екі тілдің таласы» атты кітабында лингвистикалық терең талдауларға барды.

XVI ғасырда Орталық Азия әдебиетінің игі дәстүрін жалғастырушы Бабыр болды. Ол өзінің «Бабырнама» атты көлемді туындысында әдеби мемуарлық шығармашылықтың негізін салды. «Бабырнама» Орталық Азия халықтарына ортақ құнды мұра саналады.

Түркі халықтарының эпостары

XIV–XV ғасырлардағы ерте түркі тіліндегі Осман тарихының шежіресі Орталық Азия халықтарының жазба мәдениетінің негізіне жатады. «Оғызнама», «Китаб Дәдәм Коркут», «Манас», «Қозы Көрпеш–Баян сұлу», «Алпамыс» сияқты эпостық шығармалар мен «Көрұғлы» дастаны ерекше орын алады. Романтикалық хикая әңгімелер, қиял ғажайып, күлдіргі ертегілер, соның ішінде түркі халықтарына ортақ Қожанасыр әңгімелері өмірге келді.

💡 «Қозы Көрпеш–Баян сұлу» мен «Алпамыс» — біздің халқымыздың да эпостары. Демек, Қазақстан Шығыстың ортақ мәдениетінің ажырамас бөлігі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қытай мәдениетінің қандай жетістіктері бар? Каллиграфиялық жазудың негізі, Будда бейнесі, пагодалар, мектептер ашылуы, Ли-Бо, Ду Фу, Бо Цзюй поэзиясы.
• Үндістанда ғылым мен мәдениет қалай дамыды? Математика, астрономия, медицина дамыды; Калидасаның «Шакунталасы»; Аджант пен Тәж-Махал сәулеті.
• Түркияда мәдениеттің қандай салалары дамыды? Жазба әдебиет, сәулет (медресе, мешіт, кесене), қолданбалы өнер (керамика, кілем, жібек), музыка.
• Орталық Азияның қандай ескерткіштері сақталған? Исмаил Самани кесенесі, Калян мұнарасы (1127), Хорезмдегі Боран қала, Наиб қала, Қабат қала, Фахруддин Рази кесенесі, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі.
• Ғұламалардың еңбектері не үшін маңызды? Олар алгебраның, медицинаның, географияның негізін салды; ережелері бүгін де қолданылады.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

(Орталық Азияның ортағасырлық сәулет өнеріндегі өзіндік ерекшеліктерін сипаттаңдар.)

Қалай ойлаймыз. Мәтінде қандай ғимараттар аталған және оларды неден салған? Қандай әшекейлер бар?

Жауап үлгісі.

• Көбіне кірпіштен (күйдірілген кірпіш) және балшықтан салынған; балшық ғимараттар сақталмаған.
• Негізгі ғимараттар: мешіт, мұнара, кесене, медресе, керуен сарай.
• Ою-өрнек, ағаш пен тасқа ою салу мектебі кең өріс алған; кітап миниатюрасы дамыған.
• Мысалы: Бұхарадағы Исмаил Самани кесенесі, Калян мұнарасы (1127), Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі.

Жауабы: көбіне кірпіштен салынған мешіттер, мұнаралар, кесенелер, керуен сарайлар; ою-өрнегі бай.

№ 2

(Орталық Азия көрнекті ғұламалары еңбектерінің бүгінгі күнге дейін маңызын жоймаған себебі неде?)

Қалай ойлаймыз. Ойлан: бүгін біз олардың кітаптарын қолданамыз ба, әлде ойларын ба?

Жауап үлгісі.

1. Олар ғылымдардың негізін салды: әл-Хорезми — алгебраның, Ибн Сина — медицинаның, Бируни — географияның.
2. Еңбектері дәл және терең болды, оларды шетел тілдеріне аударған.
3. Мысалы, Ибн Синаның денсаулықты сақтау ережелері (таза ұстау, шынықтыру, дұрыс тамақтану) бүгін де дұрыс.
4. Олардың ілімі Еуропа мен Азия ғалымдарының келесі ұрпағына негіз болды.

Жауабы: олар ғылымдардың негізін салды, еңбектері терең және дәл, ережелері бүгін де пайдалы.

№ 3

(Ойталқы. Орта ғасырларда шығыс елдерінің әлемдік мәдениетке қосқан үлесі қандай болды?)

Қалай ойлаймыз. Әр елді еске түсір: Қытай, Үндістан, Түркия, Орталық Азия. Әрқайсысынан бір мысал айт.

Жауап үлгісі.

• Қытай: каллиграфия, ақындар Ли-Бо, Ду Фу, Бо Цзюй.
• Үндістан: математика мен медицина, Калидасаның «Шакунтала» драмасы, Тәж-Махал.
• Түркия: жазба әдебиет, Синан мен Пири Реистің еңбектері, кілем және керамика өнері.
• Орталық Азия: алгебра (әл-Хорезми), медицина (Ибн Сина), география (Бируни), «Шаһнама», «Бабырнама», «Құтадғу білік», сәулет.

Жауабы: Шығыс әлемге ғылым (алгебра, медицина, астрономия), әдебиет, сәулет және қолөнер мұрасын берді.

№ 4

(?! 1. Қытай мен Үндістан мәдениеттерінің жетістіктерін көрсетіңдер.)

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен екі елдің жетістіктерін бөлек жаз.

Жауап үлгісі.

• Қытай: V–VI ғасырларда өнер, әдебиет, ғылым дамыды; каллиграфиялық жазудың негізі қаланды; Будда бейнесі мен пагода салынды; VIII–X ғасырларда мектептер ашылды; ақындар Ли-Бо, Ду Фу, Бо Цзюй.
• Үндістан: математика (Арьябхата — синус, Пифагор теоремасы), астрономия, медицина (өсімдіктен дәрі, операция, көз емдеу), Калидасаның «Шакунтала» драмасы, философия, сәулет (Аджант, Тәж-Махал).

Жауабы: Қытай — каллиграфия, пагода, поэзия; Үндістан — математика, медицина, «Шакунтала», Аджант пен Тәж-Махал.

№ 5

(?! 2. Түрік мемлекетінде мәдениеттің қандай салалары дамыды?)

Қалай ойлаймыз. Мәтінде жазба әдебиет, ғылым, сәулет, қолөнер, музыка аталған. Әрқайсысына мысал тап.

Жауап үлгісі.

• Әдебиет: XIII ғасырдан жазба әдебиет (Ахмед Факих, Шейад Хамза, Ашик паша).
• Ғылым: Лютфи Такади (математика, астрономия), Пири Реис (дүниежүзі картасы, теңіз атласы).
• Сәулет: медресе, мешіт, кесене, монша, хауыздар; сәулетші Синан.
• Қолданбалы өнер: керамика, жібек жібін иіру, кілем тоқу, металл өндіру, қару-жарақ жасау.
• Музыка: мани, қошма, тюркю әндері; кеманча, ребаб, уд, зурна, дәф, давул.

Жауабы: әдебиет, ғылым, сәулет, қолданбалы өнер және музыка.

№ 6

(?! 3. Авторы мен шығармаларын сәйкестендіріңдер: I. Ахмет Факих; II. Шейад Хамза; III. Низами Гәнжауи — а) «Жүсіп пен Зылиха»; ә) «Бес дастан»; б) «Тағдыр кітабы».)

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен әр шығарманың авторын тап.

Шешуі.

• Ахмет Факих — «Тағдыр кітабы».
• Шейад Хамза — «Жүсіп пен Зылиха» қиссасы.
• Низами Гәнжауи — «Бес дастан» («Хамса»).

Жауабы: I — б; II — а; III — ә.

№ 7

( 1. Салыстыру кестесін толтырыңдар.)*

Қалай ойлаймыз. Әр ғалымға еңбегін және маңызын мәтіннен тап.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.

№ 8

( 2. Орталық Азия елдерінде орта ғасырлардан бері келе жатқан сәулет өнерінің ескерткіштері туралы слайд дайындаңдар.)*

Қалай ойлаймыз. 5–6 слайд жеткілікті: әр слайдқа бір ескерткіш, сурет және 2–3 жол.

Жоспар.

1. Атауы: «Орталық Азияның ортағасырлық сәулеті».
2. Исмаил Самани кесенесі (Бұхара, X ғасыр) — күйдірілген кірпіш.
3. Калян мұнарасы (Бұхара, 1127 ж.).
4. Хорезмдегі ескерткіштер: Фахруддин Рази кесенесі, Текеш Хорезмшах кесенесі.
5. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі (Түркістан, Әмір Темір дәуірі).
6. Қорытынды: олар — әлемдік мәдениеттің бір бөлігі.

Жауабы: 5–6 слайд: ескерткіш атауы, қала, дәуірі және суреті.

№ 9

( 3. Шығыстың ортағасырлық мәдениеті әлемдік өркениетті қалай байытқаны жөнінде шағын эссе жазыңдар.)*

Қалай ойлаймыз. Жоспар: 1) кіріспе; 2) 2–3 мысал; 3) бүгінмен байланыс; 4) қорытынды.

Жауап үлгісі. Телефонымыздағы «алгоритм» сөзі Орталық Азиядан шыққан ғалым әл-Хорезмидің есімінен туған. Ол алгебраның негізін салды. Ибн Сина «Дәрігерлік ғылым каноны» еңбегін жазып, медицинаның дамуына зор үлес қосты, ал Бируни географиялық карталар жасады. Түркия мен Үндістанда сәулет пен әдебиет жаңа биікке көтерілді, Қытайда каллиграфия мен поэзия гүлденді. Бұл жетістіктердің бәрі бүгінгі ғылымның да, мәдениеттің де негізі. Демек, Шығыстың ортағасырлық мәдениеті — бүкіл адамзаттың ортақ қазынасы.

Жауабы: 5–8 сөйлемдік эссе: мысалдар (ғұламалар, сәулет, әдебиет) + бүгінмен байланыс + қорытынды.

Жадынама

• Орталық Азия сәулеті: Исмаил Самани кесенесі, Калян мұнарасы (1127), Қожа Ахмет Ясауи кесенесі.
• Әдебиет: Рудаки, Фирдоуси, Жүсіп Баласағұни («Құтадғу білік», 1069), Қ. А. Ясауи («Диуани хикмет»), Науаи, Бабыр.
• Эпостар: «Оғызнама», «Китаб Дәдәм Коркут», «Манас», «Қозы Көрпеш–Баян сұлу», «Алпамыс», «Көрұғлы».

Шағын тест