§ 3. Византия – Римнің мұрагері

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). I тарау: Рим империясының құлауы. 13–19-беттер.

Нені үйренесің

• Византияның қалай және қашан құрылғанын, неге Константинополь астана болғанын түсіндіруді.
• Византия халқының құрамы мен шаруашылығы туралы айтуды.
• I Юстиниан билігінің неліктен Византияның күшеюі дәуірі болғанын айтуды.
• Византияның славяндармен, Түрік қағанатымен және арабтармен қарым-қатынасын сипаттауды.

Ой қозғау

• Батыс Рим империясы қашан құлады? 476 жылы.
• Ұлы Жібек жолы дегеніміз не? Қытайдан батысқа қарай тартылған сауда жолы; ол біздің Қазақстанның жері арқылы да өткен.
• Варварлар деп кімдерді атаған? Римнің шекарасынан тыс жерде өмір сүрген, римдіктерге бөтен тайпаларды.

Тақырыпты талдаймыз

Рим екіге қалай бөлінді

Рим империясының шығыс аймақтары экономикасының даму деңгейі жағынан батыс аймақтардан әлдеқайда алда болды. Сондықтан император Константин 324 жылы астананы Рим қаласынан Босфор бұғазындағы Византий деген шағын қалаға көшірді. 330 жылы бұл қаланың аты Константинополь болып өзгертілді. Орын тегін таңдалмаған: қала Еуропадан Азияға, Қара теңізден Эгей теңізіне апаратын аса маңызды сауда жолдарында жатты.

395 жылы Рим империясы ресми түрде Батыс және Шығыс болып екіге бөлінді. Константинополь Шығыс Рим империясының астанасы болып қалды. Бұл қала бұрын Византий деп аталғандықтан, Шығыс Рим империясы тарихта Византия империясы деп аталады.

💡 Оқулықта астана 324 жылы көшірілді, ал қаланың аты 330 жылы өзгерді деп бөлек жазылған. Екі жылды шатастырма: 324 — көшірген жыл, 330 — жаңа атау берілген жыл.

Византияның құрамына Балқан түбегі, Кіші Азия, Сирия, Палестина, Мысыр, Месопотамия мен Арменияның біраз бөлігі, Жерорта теңізінің шығысындағы аралдар мен Қырым, Кавказдағы иеліктер кірді. Халықтың құрамы ала-құла болды: гректер, еврейлер, арабтар, иллирийліктер, дактар, армяндар, грузиндер және т.б. VII ғасырға дейін латын тілі мемлекеттік тіл болғанымен, көпшілік грек тілінде сөйледі.

Византия неге бай болды

Шығыс Рим империясы ерте орта ғасырда Батысқа қарағанда әлдеқайда бай еді. Империяны Мысыр мен Фракия астықпен қамтамасыз етіп отырды. Қалалары қаңырап бос тұрған Батыс Еуропаға қарағанда, Византияда тіршілігі қайнап, қолөнері дамыған, сауда орталығына айналған Александрия, Иерусалим, Константинополь сияқты қалалар көп болды.

Константинополь Шығыс пен Батыс арасындағы «алтын көпір» аталды. Бұл қаладан әлемнің түкпір-түкпірінен — Қытайдан, Түрік қағанатынан, Ираннан, Үндістаннан, Батыс Еуропадан, Африкадан келген саудагерлерді кездестіруге болатын. Византияның алтын ақшасы номисма барлық елдерде ең сенімді ақша саналды.

🌟 «Номисма» сөзі «нумизматика» (ескі тиындарды жинаушылардың ісі) сөзіне ұқсайды. Олар шын мәнінде туыс сөздер.

Византия империясының жері құнарлы, ауа райы егіске қолайлы еді. Сол себепті империя аймақтарында жылына 2–3 рет өнім жиналатын. Егіншілікпен қатар Византияда бау-бақша өсіру кең өріс алды. Суармалы жерлерде жүзім, зәйтүн, құрма, көгөністер өсірілді. Мал шаруашылығы да жақсы дамыды. Византияның ауылшаруашылығында құл еңбегінен гөрі ерікті жер иеленушілер мен шаруалар еңбегі басым болды. Сондықтан да Византиядағы ауылшаруашылығы Батысқа қарағанда едәуір жоғары деңгейде дамыды.

Византияның күшею себептері (оқулықтағы сызба бойынша):

• варварлардың жойқын шапқыншылықтарына ұшырамады;
• құнарлы жері мен қолайлы табиғи жағдайы болды;
• ауылшаруашылығы жоғары қарқында дамыды;
• ерікті жер иеленушілер мен шаруалар қауымы басым болды.

I Юстиниан тұсындағы Византия

Византия империясы I Юстиниан (527–565) билік құрған кезінде күшейді. Мемлекеттік құрылымы жағынан Византия бір адамның шексіз билігіне бағындырылған монархия болды. Барлық әкімет билігі василевстің (византиялық император атағы) қолына шоғырланды. Василевс сот міндетін атқарды, заңдар шығарды, әскерді басқарды. Жұрт Құдайдан кейін императорға табынатын. Ол Шығысқа тән сән-салтанат құшағында өмір сүрді. Император билігін мұрагерлікпен иелену заң жүзінде бекітілмеді. Сондықтан шамасы келген бүлікші жеңіске жетіп, тақты басып алса, заңды мемлекет басшысы болып шыға келетін.

💡 Византия қоғамында «димдер» деп аталған саяси партиялардың ықпалы зор болды. Олардың ішінде әсіресе венеттер (көгілдір) мен прасиндер (жасылдар) партиялары ерекше оқшауланатын. 532 жылы осы партиялардың басшылығымен болған «Ника» («жеңу») көтерілісі әрең деп басылды.

I Юстиниан билік құрған кезде христиан діні үстем жағдайға ие болып қана қойған жоқ, ол біртұтас мемлекеттік дін деп жарияланды. Христиан шіркеуі императорлардың одақтасына, мемлекеттің тірегіне айналды. Империя ынтымағын нығайтқан саяси билік пен дін бірлігінің нышаны ретінде I Юстиниан 532–537 жылдары Константинопольде Әулие София соборын салғызды.

📕 Оқулықта «I Юстиниан кезінде христиан діні мемлекеттік дін болып жарияланды» деп жазылған (қазақша басылымда да осылай). Шындығында христиан діні Рим империясында мемлекеттік дінге бұрын, император I Феодосий тұсында, 380 жылы айналған. Юстиниан оны тек нығайтты.

VI ғасырдың аяғынан бастап Византия шіркеуінің ең жоғарғы басшысы Константинополь патриархы болды. Императорлар шіркеулерге жер бөліп беріп отырды, оларды салықтан босатты.

Шығыс Рим империясының Батыстан бір ерекшелігі — Византия халықтарының бәріне бірдей ортақ әрі міндетті заңдар мен құқықтар негізінде өмір сүруі болды. I Юстиниан билігі кезінде жазылған «Азаматтық құқықтар жинағы» византиялық заң шығарушылық ой-пікірдің жетістігі. Ол заңдар императордың шексіз билігін, құлиеленушілік құрылысты нығайтуды, меншік құқын қорғауды көздеді. Сондай-ақ жекеменшікті қорғау, мұрагерлікті реттеу, отбасы құқын сақтау, сауда-саттықты дамыту жолдары тұжырымдалды. Юстиниан заңдары император билігін, империяны басқаруды нығайтты, экономиканың дамуына үлес қосты.

I Юстиниан 534 жылы Солтүстік Африкадағы вандалдар корольдігін талқандады. 535–555 жылдары Италияны остготтардан тазартты, Испания үшін вестготтармен шайқасты. 540–562 жылдар аралығында Иранмен соғысты.

🌟 Император Юстинианның бейнесі мозаикада сақталған: алтын түсті фон, басында тәж, басын айнала нұрлы шеңбер (нимб).

Византия және славяндар

V ғасырдың аяғынан бастап Византияға солтүстіктен славян тайпалары үлкен қауіп төндірді. Олар Дунайдан өтіп, тіпті Константинопольге дейін жорықтар жасап отырды. VI ғасырдың аяғына қарай славян тайпалары Византия жеріне басып кіріп, Фракияда, Македонияда орныға алды. 681 жылы Византияның солтүстік-шығысында алғашқы славян мемлекеті — Болгария патшалығы құрылды.

VIII ғасырдың аяғында Византияға тағы да бір славян тайпасы — орыстардың шапқыншылығы басталды. Олар Қара теңіздің оңтүстік жағалауындағы Византия иеліктеріне шабуыл жасап тұрды. 860 жылы орыстар Константинополь қаласына дейін келіп, Византиямен келісім жасасып, кері қайтты. 907 жылы орыстар тағы да қала маңындағы елді мекендерді тонап кетті. Константинополь түбінде орыстар «грек отының» көмегімен талқандалды. 988 жылы Киев Русі Византиядан христиан дінін қабылдады. Тек осы кезеңнен кейін ғана екі елдің арасында достық қатынастар басталды.

📕 Оқулықта Русьтің Византияға шабуылы «VIII ғасырдың аяғында» басталды делінген. Бірақ ол кезде Киев Русі мемлекеті әлі жоқ еді; Русьтің Константинопольге алғашқы белгілі жорығы — 860 жыл. Және «грек отымен» орыс кемелерін талқандау 907 жылға емес, князь Игорьдің 941 жылғы жорығына жатады: 907 жылғы жорық туралы тек орыс жылнамасы айтады.

💡 «Грек оты» — византиялықтардың «құпия қаруы». Жанғыш қоспаны арнаулы түтіктермен жау кемелеріне шашып, оларды өртеген. Оқулықтағы XIII ғасыр миниатюрасында бір кеменің жауынгері түтікті бағыттайды, одан от шапшып, жау қайығы жанып жатыр.

Византия және Түрік қағанатының дипломатиялық қарым-қатынасы

Византия Түрік қағанатымен қарым-қатынас жасаған. Император II Юстин кезінде Византия мен Түрік қағанатының арасында сәтті келіссөздер жүргізілді. Түрік қағаны Иштеми Константинопольге көпес Маниах басқарған елшілік жіберді. Византия императоры бұл елшілікті құрметпен қарсы алып, қайтарында Византия елшісі Земархты қосып, Түрік қағанатына аттандырды. Земарх елшілігі Каспий теңізін жағалап, Хорезм арқылы Сырдарияға жетті. Түрік қағаны Иштеми Византия елшілігін құрметпен қарсы алды. Екі ел арасындағы келіссөздерде сауда және сасанилік Иранға қарсы бірлесіп қимылдау туралы сөз болды. Қаған сарайы Византияға қолдау көрсететіндігін білдіргенімен, Иран мен Византия арасындағы қатынасқа араласпады.

💡 Оқулықта елшіліктің жылы көрсетілмеген. Тарихи деректер бойынша Земарх елшілігі 568 жылы болған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан бірге Босфорды, Константинопольді (бүгінгі Стамбул), Кавказды, Каспий теңізін, Хорезмді және Сырдарияны тауып көріңіздер. Балаңыздан Земархтың жолын саусағымен «жүріп өтуін» сұраңыз.

🌟 Земарх өткен Хорезм мен Сырдария жерлері — бүгінгі Қазақстанның іргесі. Бұл жолмен кейін Ұлы Жібек жолының керуендері жүрді. Жібек Отырар, Тараз, Түркістан қалаларынан да өткен.

Араб шапқыншылығы

VII ғасырдың 30-жылдарынан бастап Византияға арабтар қауіп төндірді. Арабтар Византиядан оның ең бай жерлерін — Сирия, Палестина, Жоғарғы Месопотамия, Мысырды тартып алды. Араб әскері Константинопольді бірнеше рет қоршап, шабуылдағанымен, оны басып ала алмады. Арабтардың Византия жерін оңай басып алуына халыққа салынатын салық мөлшерінің шектен тыс өсуі себеп болды. Олар арабтарды өздерінің азат етушісі ретінде қарсы алып отырды.

VII ғасырдың аяғында арабтар Византияның Солтүстік Африкадағы жерлерін де тартып алды. Сыртқы шапқыншылық салдарынан империя аумағы үш есе кеміді. Тек VIII ғасырдың ортасында ғана Византия арабтарға қарсы күресте біраз жеңістерге жетіп, Сирияға басып кірді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Византия мен Шығыс Рим — екі бөлек ел». Олай емес: бұл — бір империя. «Византия» — тарихшылардың кейінгі аты, өзін ол «Рим империясы» деп атаған.

Өзіңді тексер

• Византия императорының атағы қалай аталды? Василевс.
• Византияның алтын ақшасы қалай аталды? Номисма.
• Түрік қағанының Византияға жіберген елшілігін кім басқарды, ал Византия елшісі кім болды? Маниах түріктер жағынан, Земарх византиялықтар жағынан.
• Византияға VII ғасырдың 30-жылдарынан кім қауіп төндірді? Арабтар.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Византия империясының халықаралық жағдайы мен шаруашылығының дамуына қандай қолайлы жағдайлар мүмкіндік берді?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен екі нәрсені іздейміз: қала қайда орналасқан және жері қандай.

Шешуі.

1. Географиялық орны. Константинополь Еуропадан Азияға, Қара теңізден Эгей теңізіне апаратын сауда жолдарында тұрды. Сондықтан ол Шығыс пен Батыстың «алтын көпіріне» айналды, Қытайдан, Түрік қағанатынан, Ираннан, Үндістаннан, Еуропадан, Африкадан саудагерлер келді.
2. Табиғи жағдай. Жері құнарлы, ауа райы қолайлы, жылына 2–3 рет өнім жиналды. Бау-бақша, жүзім, зәйтүн, мал шаруашылығы дамыды.
3. Қоғам. Ерікті жер иеленушілер мен шаруалар қауымы басым болды, мұндай жерде шаруашылық Батысқа қарағанда жоғары деңгейде дамыды.
4. Қауіпсіздік. Византия варварлардың жойқын шапқыншылығына ұшырамады. Мысыр мен Фракия империяны астықпен қамтамасыз етті. Бай қалалар (Александрия, Иерусалим, Константинополь) қолөнер мен сауданың орталығы болды.

Жауабы: қолайлы орны (сауда жолдары), құнарлы жері, ерікті шаруалар мен варварлардан зардап шекпеуі, дамыған сауда мен ақша (номисма).

№ 2

Византияның сыртқы саясатының қандай ұтымды және ұтымсыз жақтары болды?

Қалай ойлаймыз. Ұтымды — империяға пайда әкелгені, ұтымсыз — шығын әкелгені.

Шешуі.

• Ұтымды жақтары. I Юстиниан жорықтары: 534 жылы вандалдар корольдігі талқандалды, 535–555 жылдары Италия остготтардан тазартылды, Испания үшін күрес жүрді. Түрік қағанатымен елшілік алмасып, оның қолдауын алуға тырысты, Иранға қарсы одақ туралы келіссөз жүргізді. Орыстармен келісім (860 ж.) жасалып, 988 жылдан кейін Русьпен достық қатынас орнады.
• Ұтымсыз жақтары. Иранмен ұзақ соғыс (540–562 жж.) империяны әлсіретті. Славяндарға, орыстарға бекер жол ашылды: славяндар Фракия мен Македонияға орнығып, 681 жылы Болгария патшалығы құрылды. Арабтарға Сирия, Палестина, Мысыр, Солтүстік Африка жерлері берілді, империя аумағы үш есе кішірейді. Түрік қағанатымен нақты одақ құрылған жоқ.

Жауабы: жеңістер (Африка, Италия) мен дипломатия ұтымды болды, ал ұзақ соғыстар және арабтар мен славяндар алдындағы жеңілістер ұтымсыз болды.

Тест

(Тест жауабында бір немесе бірнеше дұрыс жауап болуы мүмкін.)

№ 3

VII ғасырдың 30-жылдарынан Византия империясына қауіп төндірді: а) дактар, ә) еврейлер, б) болгарлар, в) арабтар, г) орыстар, ғ) түріктер.

Шешуі. Мәтінде: «VII ғасырдың 30-жылдарынан бастап Византияға арабтар қауіп төндірді». Дактар мен еврейлер — Византия халқының құрамындағы халықтар, ал орыстар мен болгарлар (славяндар) бұрын да, кейін де қауіп төндірген, түріктермен елшілік алмасылды.

Жауабы: в) арабтар.

№ 4

Арабтардың Византия империясынан тартып алған жерлері: а) Сирия, ә) Парфия, б) Македония, в) Жоғарғы Месопотамия, г) Мысыр, ғ) Палестина.

Шешуі. Мәтінде: «Сирия, Палестина, Жоғарғы Месопотамия, Мысырды тартып алды». Македонияда славяндар орныққан, Парфия Византияға жатпаған.

Жауабы: а) Сирия, в) Жоғарғы Месопотамия, г) Мысыр, ғ) Палестина.

Кесте және толықтыру

№ 5

Параграфтағы мәтінді пайдаланып, «Византия империясының көрші елдермен қарым-қатынасы» атты кестені толтырыңдар (славяндармен, Түрік қағанатымен, арабтармен).

Қалай ойлаймыз. Әр бағанға бір ғана көрші туралы мәтіннен фактілерді жинаймыз: қашан, не болды, немен аяқталды.

Шешуі.

Жауабы: славяндармен — шабуыл, соңында достық; түріктермен — елшілік пен келіссөз; арабтармен — жерлерінен айырылу.

№ 6

Мәтіндегі көп нүктенің орнына тиісті сөздер мен уақыт мерзімін қойып толтырыңдар.

1) Рим империясының … аймақтары экономикасының даму деңгейі жағынан варварлар шапқыншылығынан зардап шеккен … аймақтардан әлдеқайда алда тұрды. 2) … жылы Рим империясы ресми түрде … және … болып екіге бөлініп кетті. … Шығыс Рим империясының астанасы болып қалды. 3) Византияда тіршілігі қайнап, қолөнері дамыған, сауда орталығына айналған Александрия, …, … сияқты қалалар көп болды.

Қалай ойлаймыз. Мәтінді қайта оқып, сөздерді ретімен қоямыз.

Шешуі.

1. Рим империясының шығыс аймақтары экономикасының даму деңгейі жағынан варварлар шапқыншылығынан зардап шеккен батыс аймақтардан әлдеқайда алда тұрды.
2. 395 жылы Рим империясы ресми түрде Батыс және Шығыс болып екіге бөлініп кетті. Константинополь Шығыс Рим империясының астанасы болып қалды.
3. Византияда тіршілігі қайнап, қолөнері дамыған, сауда орталығына айналған Александрия, Иерусалим, Константинополь сияқты қалалар көп болды.

Жауабы: шығыс, батыс; 395, Батыс, Шығыс, Константинополь; Иерусалим, Константинополь.

💡 Ойталқы. «Византияның күшеюіне император I Юстинианның саясаты ықпал етті» деген тұжырыммен келісесіңдер ме? Дәлел ретінде заңдар жинағын, жорықтарды, Әулие София соборын және христиан дінінің нығаюын ата; қарсы дәлел ретінде Иранмен ұзақ соғысты ескер.

Жадынама

• Даталар: 324 — астана көшірілді; 330 — Константинополь; 395 — империяның бөлінуі; 527–565 — Юстиниан; 532–537 — Әулие София соборы; 681 — Болгария патшалығы; 860 — орыстардың Константинополь түбіне келуі; 988 — Русьтің христиандықты қабылдауы.
• Жерлер: Босфор, Константинополь, Каспий теңізі, Хорезм, Сырдария.
• Халықтар: славяндар, орыстар, арабтар, түріктер.

Шағын тест