§ 2. Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірі және Батыс Рим империясының құлауы
Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). I тарау: Рим империясының құлауы. 8–13-беттер.
Нені үйренесің
- Батыс Рим империясының ыдырау себептерін атауды.
- «Варварлар» кім екенін және германдықтар мен кельттердің шаруашылығын сипаттауды.
- Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірін және ғұндардың рөлін түсіндіруді.
- Батыс Рим империясы қашан құлағанын және оның салдарын айтуды.
Ой қозғау
- Ежелгі дүниеде Жерорта теңізіндегі ең ірі империя қандай болды? Рим империясы.
- «Б.з.б.» дегеніміз не? «Біздің заманымызға дейін»: санақ нөл жылға қарай артқа жүреді.
- Қазақстан тарихынан ғұндар туралы не білесің? Олар Орталық Азиядан шыққан көшпелі тайпалар; батысқа жорық жасады.
Тақырыпты талдаймыз
Батыс Рим империясындағы дағдарыс
IV ғасырдың аяғында Батыс Рим империясының аумағы ұлан-ғайыр еді. Оның құрамына Еуропаның батыс бөлігі, Дунайдың оңтүстік жағалауындағы жерлер, Балқан түбегі, Жерорта теңізіндегі аралдар, Солтүстік Африка және Мысыр, Қара теңіздің шығыс жағалаулары, Кіші Азия, Сирия, Палестина, Месопотамияның бір бөлігі кірді.
📕 Оқулықта IV ғасырдың аяғындағы Батыс Рим империясының құрамында Кіші Азия, Сирия, Палестина, Мысыр аталған. Бірақ 395 жылы империя екіге бөлінген соң бұл аймақтар Шығыс Рим империясына (Византияға) өтті. Батыста Еуропаның бір бөлігі мен Солтүстік Африканың батыс бөлігі қалды. Бұл тізім бүкіл Рим империясының ең кең шағын сипаттайды.
III ғасырдың аяғынан бастап Батыс Рим империясы дағдарысқа ұшырай бастады. IV ғасырда ол әлсіреді. Оның бірнеше себебі болды.
- Басты себеп — құлдар еңбегінің тиімсіздігі. Құлдар өнімді көп өндіруге мүдделі болмады. Еңбегіне ақы алмай, тек тамағы үшін ғана ауыр жұмыс істеуге мәжбүр болған құлдар қасақана еңбек құралдарын бүлдіріп, зиянкестік жасады, жұмыстан жиі бас тартты.
- Император Диоклетиан (284–305) кезінде мемлекеттік құрылыс өзгеріске ұшырады. Сенат іс жүзінде маңызынан айырылып, өз орнын императорлық кеңеске берді.
- Салық заттай және ақшалай төленетін болды. Заттай алынатын салыққа нан, ет, тұз, шарап, зәйтүн майы, сірке суы жатқызылды. Бүкіл империяда халық санағы жүргізілді. Империядағы жердің көлемі есепке алынып, 5 жылда бір тексеріліп тұратын болды. Жұмыс күштеріне қарай салық салынды. Қолөнершілер мен саудагерлер ақшалай салық төледі. Империя тұрғындары мемлекеттің пайдасы үшін әртүрлі жұмыстар атқарып отырды: көпір, жол, сарайлар т.б. салды.
- Христиан діні мен шіркеу. Император Константин империя аумағында христиан дінін ұстануға еркіндік берді. Балалар, естеріңе түсіріңдер, бұрын христиан дінін ұстанғандар құдаланатын еді. Себебі Рим империясында ресми дін пұтқа табыну болатын. Константиннің анасы христиандыққа бүйрегі бұрғандықтан, ол да христиан дініне өтеді. Константин христиан ілімі империя тұтастығын сақтауға мүмкіндік береді деп сенді. Алайда христиан діні мемлекеттік дін болып тек 381 жылы император Константин қайтыс болғаннан кейін ғана жарияланды. Бұл оқиғаның Рим тарихында зор маңызы бар еді.
💡 Шын мәнінде христиан дінін мемлекеттік дін етіп жариялаған император — Феодосий I (380–381 жылдар). Константин (324–337) христиандарға еркіндік берген еді. Оқулықтағы сөйлемді «Константиннен кейін ғана» деп түсін.
Империя құрамында жаңа қуатты қоғамдық ұйым қалыптасты. Бұл ұйымның басқару жүйесі сатылы түрде құрылып, иеліктерінде көп жерлері болды. Христиан шіркеуінің басшысын «папа» деп атайды. Шіркеу мемлекеттік діни ұйым ретінде бүкіл империя аумағында үстемдік етті. Оған бағынбаған әртүрлі топтар күпірлер (еретиктер) аталып, шіркеу тарапынан құдалауға түсті.
Сөйтіп, құлдар мен қарапайым еңбекші халық шіркеуге де сый-сияпат, алым-салық төлеп тұрды. Дінбасыларға деген наразылық қалың бұқара арасында күпірлер қозғалысын туғызды.
💡 Ойталқы. Герман тайпалары шабуыл жасамағанда Батыс Рим империясы құлар ма еді? Ойлан: империяның ішінде дағдарыс (құлдар еңбегі, салықтар, наразылық) бұрыннан бар еді. Шабуылдар оны тездетті. Бәлкім, империя біртіндеп өзгерер еді, бірақ дәл 476 жылы құламауы да мүмкін.
«Варварлар» кім болды
Ұлы қоныс аудару дәуіріне дейін Рим империясының солтүстік көршілері (гректер мен римдіктер оларды «варварлар» деп атаған) — германдықтар, кельттер, славяндар болды.
📌 Варвар деген грекше «жатжерлік адам» деген сөзден шыққан. Бұл тайпалардың даму деңгейі әртүрлі еді. Империяға ену қарсаңында көпшілігі мемлекет құру алдындағы сатыда тұрады.
Кельттер б.з.б. VI–III ғасырларда қазіргі Германия мен Франция, Испания, Ирландия, Англия, Швейцария және Солтүстік Италия аумағын мекендеді. Олардың қоғамдық құрылысының ертеден келе жатқан түрі — рулық қауым еді. Ру көсемдері төңірегіне тұрақты жасақ жиналады. Кельт қоғамының бай топтары билікті друидтер деп аталған абыздармен бөліскен. Абыздар сот қызметін де атқарып, тайпалар арасындағы дауды шешіп отырған. Кельттер ортағасырлық Еуропаның әсіресе француздар мен ағылшындар, ирландықтар және испандықтардың этникалық қалыптасуына өз үлесін қосты.
Германдықтар ежелде Рейн, Висла, Дунай өзендерінің, Солтүстік және Балтық теңіздерінің жағалауын, Скандинавия түбегінің оңтүстік бөлігін мекендеген. Ертедегі герман қауымы шағын ауылдарда тұрды. Ауылдар бау-бақшалары бар бірнеше ауладан құралды. Әрбір қауым мүшесі егістіктің өзі иемденген бөлігін өндеді.
Б.з.-дың I ғасырының соңына қарай герман тайпалары өздерінің өндіргіш күштерін айтарлықтай дамытты. Олар жер өңдеу әдістерін жақсартып, ірі қара мал өсірді. Қолөнер жақсы жетістіктерге жетті. Темір рудасын өндіру саласы дамыды. Рим империясымен шектес аудандарда римдік саудагерлермен қарым-қатынас орнады. Германдықтар тұрмысының жақсаруы олардың санын көбейтті. Енді жер тапшылығы байқалды. Жер өзекті мәселеге айналды. Олар империяның өңделген, құнарлы жерлерін басып алуға ұмтылды. Осы мақсатпен қатты күйзеліске ұшыраған Батыс империяға герман тайпалары — вандалдар, остготтар, ағылшын-саксектер, франктер және тағы басқалар шабуылдарын күшейтті.
📕 Оқулықта «вандалдар (батыс готтар)» деп жазылған. Дұрысы: батыс готтар — вестготтар, ал вандалдар — бөлек герман тайпасы. Бұл параграфтың өзінде кейін вестготтар мен вандалдар бөлек-бөлек аталады.
💡 Оқулықтың хрестоматиясындағы (5–6-беттер) «Тацит германдықтардың тегі мен мекенжайлары туралы» атты құжатты оқы. Онда герман тайпаларының өмірі баяндалған.
Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірі. Ғұндар мен герман тайпалары
IV–VII ғасырлар Еуразия мен Еуропа тарихына «Халықтардың ұлы қоныс аудару» дәуірі ретінде кірді. Бұл антикалық дәуірдің күлдырауы мен жаңа қоғамдық қатынастардың қалыптасу кезеңі еді. Ұлы қоныс аудару дәуірін IV ғасырдың ортасында Орталық Азиядан шыққан ғұн тайпалары бастады. (Қазақстан тарихынан ғұндар туралы білгендеріңді еске түсіріңдер.)
🌟 Ғұндар Орталық Азиядан келді, яғни біздің даламызға көрші өңірден. Олардың нақты қайдан шыққаны және арғы тегі туралы тарихшылар әлі де таласады. Бірақ бір нәрсе анық: біздің даладағы қозғалыстар Еуропаның картасын өзгертті.
IV ғасырда ғұндар рулық-тайпалық қатынаста өмір сүрген. 374 жылы ғұндар көптеген тайпаларды бағындырып, Батыс Рим империясына орналасып алған герман тайпаларын ығыстыра бастады. 375 жылы остготтарды бағындырған ғұндар вестготтарға шабуыл жасайды. Ғұндардан қашқан вестготтар 376 жылы Рим императорымен келіссөз жүргізіп, империя жеріне қоныстануға рұқсат сұрайды. Бірақ олар Римде тұрақтап қала алмады, азық-түлік қоры таусылды, оның үстіне империя тұрғындары варварларға қарсы күресін тоқтатқан жоқ еді. Сол себепті вестготтар Оңтүстік Галлияға өтіп кетті. 418 жылы Оңтүстік-батыс Галлияда Вестгот корольдігі пайда болды.
💡 Вестгот королі Аларих 410 жылы Римді жаулап алды. (Хрестоматияның 7–8-беттеріндегі «…готтардың 410 жылы Римді алуы туралы» деген құжатты қарандар.)
429 жылы вандалдар ғұндармен бірге келген аландармен қоса Солтүстік Африкаға өтті. Вандалдарды король Гейзерих басқарды. Ол Солтүстік Африканың едәуір бөлігін басып алып, 429 жылы Вандал корольдігін құрды.
💡 455 жылы вандалдар Римді жаулап алып, тонады. (Хрестоматияның 9-бетіндегі «вандалдардың Римді тонағаны туралы» деректі оқыңдар.)
Еуропа жеріне келген ғұндар Аттила (Еділ) тұсында күшейді. V ғасырдың ортасында Тиса жағалауында Ғұн мемлекеті өмір сүрді. Аттила Еуропадағы сол кездегі қуатты билеушіге айналды. Паннониядан ғұндар Балқан мен Кіші Азияға жорықтар жасап тұрған.
Аттила Еуропадағы үстемдік үшін күресе отырып, Галлиядағы Вестгот, Бургунд және Франк корольдіктерінің бай жерлеріне ие болуға ұмтылды. Ғұндармен бірге жорыққа одақтас герман тайпалары — остготтар, аландар және т.б. аттанды.
451 жылы Галлия қалалары: Мец, Шпейер, Реймс өртке оранды. Ғұндар Парижге жетпеді. Сол жақтан олар Орлеанға шабуыл жасайды. Орлеан мықты бекініс және биік қамал мұнараларымен қоршалған болатын. Аттилаға Орлеанды алу қиынға соқты. Сондықтан ол қаланы алу әрекетін тоқтатады.
Осы жылы Каталаун даласында римдіктер мен ғұндар арасында үлкен шайқас болды. Шайқас нәтижесінде екі жағы да әлсіреді. 453 жылы Аттила қайтыс болған соң, құдіретті Ғұн мемлекеті ыдырап кетті.
💡 Ойталқы. Ғұн тайпаларының жорығы Батыс Рим империясының құлауына ықпал етті деген тұжырыммен келісесіңдер ме? Иә, ішінара: ғұндар герман тайпаларын Рим шекарасына қарай ығыстырды. Алайда империя өз ішіндегі дағдарыстан да әлсіреген еді.
Батыс Рим империясының күйреуі
476 жылы Батыс Рим империясының тағына 16 жасар Ромул Август отырғызылады. Халық оны менсінбей Августул деп атады («кішкентай Август»). Римдік қолбасшылардың бірі Одоакр (Әдекер) герман тайпаларынан құрылған әскерлерінің қоныстануы үшін Италияның үштен бірін беруді талап етті. Император бұл талабын орындамаған соң Одоакр әскерімен көтеріліске шықты. 476 жылы императорды тақтан құлатып, жер аударды. Одоакр өз жауынгерлеріне және көмекке келген құлдарға байлардан тартып алынған жерлерді бөліп берді.
Осы жыл тарихта құлиеленушілік құрылыстың жойылған және Батыс Рим империясының құлаған жылы деп саналады. V ғасырдың аяғына қарай ғұндардың ығыстыруымен Рим империясының жеріне басып кірген франктер Галлияда, остготтар Италияда, ағылшын-саксектер Британия аралдарында өз мемлекеттерін құрды.
🌟 Әсіресе Хлодвиг басқарған Франк корольдігі ерте ортағасырлық мемлекеттер арасында өте қуатты еді (франктер туралы хрестоматияның 25–28-беттеріндегі деректерді оқыңдар).
Өзіңді тексер
- Батыс Рим империясы қашан құлады? 476 жылы, Одоакр Ромул Августті тақтан құлатқанда.
- Империяның әлсіреуіне қандай жағдайлар себеп болды? Құлдар еңбегінің тиімсіздігі, салық ауыртпалығы, шіркеуге деген наразылық, германдықтар мен ғұндардың шабуылы.
- Варварлар кімдер? Римнің солтүстік көршілері: германдықтар, кельттер, славяндар.
- Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірін кім бастады? IV ғасырдың ортасында Орталық Азиядан шыққан ғұндар.
Жаттығуларды шығарамыз
Сұрақтар мен тапсырмалар
№ 1
Батыс Рим империясы қашан құлады?
Қалай ойлаймыз. Оқиғаның датасы — «Батыс Рим империясының күйреуі» бөлімінде.
Шешуі. 476 жылы Рим қолбасшысы Одоакр (Әдекер) көтеріліске шығып, 16 жасар императорды — Ромул Августті тақтан құлатып, жер аударды.
Жауабы: 476 жылы.
№ 2
Батыс Рим империясының әлсіреуіне себеп болған жағдайларды анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Ішкі себептер (империяның өзіндегі проблемалар) мен сыртқы себептерді (шабуылдар) бөлек ойла.
Шешуі.
- IV ғасырда империя дағдарысқа ұшырады. Басты себеп — құлдар еңбегінің тиімсіздігі: құлдар еңбек құралдарын бүлдіріп, жұмыстан бас тартты.
- Салық ауыртпалығы өсті: заттай (нан, ет, тұз, шарап, зәйтүн майы) және ақшалай салық, халық санағы, жұмыс күшіне қарай салық.
- Шіркеудің күшеюі, күпірлерді (еретиктерді) қудалау, дінбасыларға деген наразылық және күпірлер қозғалысы.
- Герман тайпаларының сан жағынан өсуі, жер тапшылығы және империя жерлеріне шабуылдары (вандалдар, вестготтар, остготтар, франктер және басқалар).
- Ғұндардың жорығы: олар Ұлы қоныс аудару дәуірін бастап, герман тайпаларын Рим шекарасына қарай ығыстырды.
- Герман тайпаларынан құрылған әскерлердің қоныстануды талап етуі; 476 жылғы Одоакр көтерілісі.
Жауабы: ішкі дағдарыс (құлдар еңбегінің тиімсіздігі, салықтар, наразылық), германдықтар мен ғұндардың шабуылдары, жалдамалы герман әскерлерінің көтерілісі.
№ 3
Хрестоматиядағы Тацит еңбегіне сүйеніп, ежелгі германдықтардың шаруашылығы мен тұрмысы жайлы кесте жасаңдар.
Қалай ойлаймыз. Хрестоматиядағы Тацит мәтіні осы жерде жоқ, сондықтан кестені оқулықтың мәтіні бойынша толтырамыз. Тацит бойынша өз бақылауларыңды қоса аласың.
Жауап үлгісі.
| Шаруашылығы | Тұрмысы |
|---|---|
| жер өңдеу, егіншілік: әр қауым мүшесі егістіктің өзі иемденген бөлігін өңдеген | шағын ауылдарда тұрған; ауыл бау-бақшалары бар бірнеше ауладан тұрған |
| ірі қара мал өсіру | қауымдарда өмір сүрген, жер қауымның иелігінде болған |
| қолөнер, темір рудасын өндіру | Рейн, Висла, Дунай өзендерінің, Солтүстік және Балтық теңіздерінің жағалауын, Скандинавияның оңтүстік бөлігін мекендеген |
| Рим империясымен шектес жерлерде римдік саудагерлермен сауда | тұрмыс жақсарып, халық саны өскен, жер тапшылығы байқалған |
Жауабы: кестені қара.
№ 4
Кельттер мен германдықтардың қоғамдық құрылысы мен шаруашылығын салыстырып, сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. Екі халықты бірнеше белгі бойынша салыстыр: мекені, қоғамдық құрылысы, шаруашылығы, тарихтағы рөлі.
Жауап үлгісі.
| Кельттер | Германдықтар | |
|---|---|---|
| Мекені | б.з.б. VI–III ғасырларда қазіргі Германия, Франция, Испания, Ирландия, Англия, Швейцария, Солтүстік Италия | Рейн, Висла, Дунай өзендерінің, Солтүстік және Балтық теңіздерінің жағалауы, Скандинавияның оңтүстігі |
| Қоғамдық құрылысы | рулық қауым; ру көсемдері төңірегінде жасақ; билікті бай топтар мен абыздар — друидтер бөліскен | шағын ауылдардағы қауым; Рим империясына ену қарсаңында мемлекет құру алдындағы сатыда |
| Шаруашылығы | оқулықта егжей-тегжейлі айтылмайды | жер өңдеу, ірі қара мал, қолөнер, темір рудасын өндіру, римдіктермен сауда |
| Қосқан үлесі | француздардың, ағылшындардың, ирландықтардың, испандықтардың этникалық қалыптасуына | Рим империясына шабуыл жасап, өз корольдіктерін құрды (франктер, остготтар және т.б.) |
Жауабы: екі халық та рулық-қауымдық құрылыста өмір сүрді. Кельттерде абыздар — друидтер сот қызметін атқарды, германдықтар шаруашылықты дамытып, жер тапшылығына байланысты Рим жерлеріне шабуыл жасады.
№ 5
IV ғасырдың аяғында Батыс Рим империясының құрамына кірген жерлер (тест тапсырмасында бірнеше дұрыс жауабы болуы мүмкін): а) Солтүстік Африка; ә) Мидия; б) Бактрия; в) Кіші Азия; г) Кушан; ғ) Парфия; д) Сирия; е) Урарту.
Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы «Батыс Рим империясындағы дағдарыс» бөлімінде империя құрамындағы жерлер аталған. Мидия, Бактрия, Кушан, Парфия, Урарту — Рим империясына кірмеген мемлекеттер.
Шешуі. Мәтін бойынша дұрыс жауаптар: а, в, д.
Жауабы: а) Солтүстік Африка; в) Кіші Азия; д) Сирия.
№ 6
Б.з-дың I ғасырының соңына қарай герман тайпалары: а) өзара жаулаушылық соғыстар жүргізді; ә) жер өңдеу әдістерін жақсартты; б) Кіші Азия түбегіне басып кірді; в) Батыс Рим империясына тәуелді болды; г) ірі қара мал өсірді; ғ) римдік саудагерлермен қарым-қатынас жасады.
Қалай ойлаймыз. «Германдықтар» бөліміндегі I ғасырдың соңындағы өзгерістерді қара.
Шешуі. Мәтінде былай делінген: жер өңдеу әдістерін жақсартты, ірі қара мал өсірді, римдік саудагерлермен қарым-қатынас орнады. Басқа жауаптар мәтінге сай келмейді: Кіші Азияға герман тайпалары басып кірмеген, ал Рим империясына тәуелді болмаған.
Жауабы: ә, г, ғ.
№ 7
410 жылы Римді басып алды: а) Агамемнон бастаған гректер; ә) Аларих бастаған вестготтар; б) Аттила бастаған ғұндар; в) Гейзерих бастаған вандалдар; г) Эрманарих бастаған остготтар; ғ) Теодорит бастаған вестготтар.
Қалай ойлаймыз. Дата — 410 жыл. Мәтіндегі ұяшықты қара: «Вестгот королі Аларих 410 жылы Римді жаулап алды».
Жауабы: ә) Аларих бастаған вестготтар.
№ 8
(Жұлдызшамен белгіленген тапсырма.) Ғұндарға қатысты мына кестені (инсерт) толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Кестенің төрт бағанын ретімен толтыр: бұрыннан білетінің, жаңа білгенің, қызықтырғаны, тағы не білгің келетіні.
Жауап үлгісі.
| Ғұндар туралы бұрынғы білетіндеріңді жазыңдар | Қандай қызықты жаңа мәліметтер білдіңдер? | Ол деректер сендерді қызықтырды ма? | Тағы не білгілерің келеді? |
|---|---|---|---|
| Ғұндар — көшпелі халық; Қазақстан тарихында да аталады. | Ұлы қоныс аудару дәуірін IV ғасырдың ортасында ғұндар бастады. Аттила тұсында Тиса жағалауында Ғұн мемлекеті өмір сүрді. 451 жылы Каталаун шайқасы болды, 453 жылы Аттила қайтыс болған соң мемлекет ыдырады. | Иә, әсіресе даладан шыққан тайпалардың Еуропаға әсері қызықтырды. | Ғұндардың арғы тегі кім болған? Аттила қайда жерленген? Олардың тұрмысы қандай болған? |
Жауабы: кестені қара.
Жадынама
- Даталар: 374–376 — ғұндар герман тайпаларын ығыстырады; 410 — Аларих Римді алады; 429 — вандалдар Африкада; 451 — Каталаун шайқасы; 453 — Аттила қайтыс болды; 476 — Батыс Рим империясының құлауы.
- Адамдар: Диоклетиан, Константин, Аттила, Аларих, Гейзерих, Одоакр, Ромул Август.
- Нәтиже: франктер Галлияда, остготтар Италияда, ағылшын-саксектер Британияда өз мемлекеттерін құрды.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан картаға қарап, ғұндардың батысқа қарай жолын және герман тайпаларының қайда қоныстанғанын көрсетуін сұраңыз. Осыдан соң Рим құлауының үш себебін өз сөзімен айтсын.