§ 4. Киев Русінің құрылуы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). I тарау: Рим империясының құлауы. 19–24-беттер.

Нені үйренесің

• Шығыс славяндар мемлекетке дейін қалай өмір сүргенін және Киев Русінің қалай құрылғанын айтуды.
• Алғашқы князьдерді және даталарды (862, 882, 945, 957, 988) атауды.
• Княгиня Ольганың Константинопольге сапары неліктен маңызды болғанын түсіндіруді.
• Христиан діні Русьтің мәдениеті мен қоғамына қалай әсер еткенін айтуды.

Ой қозғау

• Славяндар кімдер? Үлкен халықтар тобы; шығыс славяндар — орыстардың, украиндардың, белорустардың арғы тегі.
• Византия дегеніміз не? Астанасы Константинополь болған Шығыс Рим империясы.
• Елшілік деген не? Мемлекет басқа мемлекетке келіссөз жүргізу үшін жіберетін адамдар тобы.

Тақырыпты талдаймыз

Мемлекетке дейінгі шығыс славяндар

VI ғасырда Киевтен Воронежге дейінгі орманды дала алқабын шығыс славян тайпалары мекендеген. Шығыс славян тайпаларының жерінде құрылған мемлекет «Русь» деп аталды. IX ғасырдың басында шығыс славян тайпалары екі мемлекеттік одақ құрды. Біріншісі — полян тайпаларының одағы, астанасы Киев қаласы, екіншісі — солтүстікте Ильмен көлінің маңындағы кривич және басқа тайпалар одағы.

Шығыс славян шаруашылығының негізі егіншілік болған. Қара топырақты оңтүстіктегі жерлерді көбінесе қос өгіз жеккен соқамен, ал солтүстікте және орманды жерлерде бір ат жеккен соқамен жыртқан. Еккен дақылдар: қарабидай, арпа, сұлы, тары, бұршақ, зығыр және шалқан. Егінді «тіршілік», яғни «жито» деп атаған.

Шаруа шаруашылықтарында жылқы, сиыр, қой, ешкі, шошқа, үй құстары өсірілген. Балық аулау, аңшылық және омарташылық ауылшаруашылығының қосалқы бөлігі ретінде жүргізілген.

Туыстас рулар бірлестігінен тайпалар құрылған. Әрбір тайпада қоғамдық маңызды мәселелерді шешетін вече (халық жиналысы) шақырылып отырған. Тайпалар басшылығына әскери көсем (князь) сайланған.

💡 Оқулықтағы суретте (И.И. Пчелконың картинасы) славяндардың қонысы салынған: жер жыртқан шаруа, өзен жағасындағы қайықтар, мал және ағаш қоршау.

Киев Русі қалай құрылды

862 жылы шығыс славян тайпалары өздерін басқару үшін Скандинавиядан (Солтүстік Еуропадан) князь Рюрикті билікке шақырды. Рюриктерді шақыруының негізгі себебі: біріншіден, сол кездегі Еуропада үстемдік жасап отырған викинг тайпасына тойтарыс беру болса, екіншіден, жылнамаларда жазылғандай, «Ильмен көлінің бойындағы тайпалар арасындағы бақталастықты жою».

IX ғасырдың соңында Рюриктің туысы Олег Киевті жаулап алады. Киев князьдары Аскольд пен Дирді өлтіріп, 882 жылы древлян, северян және радимичтер тайпаларын бағындырды. Князь Олег Киев жерін 33 жыл бойы басқарды. Днепр өзенінің орта ағысында славян тайпаларын бағындырып, мемлекет құрды. Рюриктің баласы Игорь (912–945) Олегтен кейін Киев Русі мемлекетін басқарды. Князь Игорьден бастап орыс князьдары Рюриктер әулетінен шыққан деп саналады.

Киев Русіне Киев князы билік етті. Ол елді князьдар мен жасақшылардан құралған Кеңес (Боярлар Думасы) арқылы басқарды. Жасақтар үлкен жасақ және кіші жасақ деп бөлінді.

💡 Киев Русі мемлекетінің астанасы — ежелгі Киев қаласы. Оқулықтағы суретте ағаш қабырғалы, мұнаралы Киев, Днепрдегі желкенді кемелер көрсетілген.

Княгиня Ольга және Константинополь сапары

945 жылы Игорьді древлян тайпалары салық жинау кезінде өлтіреді. Игорьдің жесірі Ольга кейіннен древляндардан күйеуінің кегін алады.

🌟 Жылнама бойынша Ольга древляндардың Искоростень қаласын айламен алған: қала тұрғындарынан салыққа көгершіндер мен торғайлар сұрап, құстардың аяғына жанып тұрған талшық байлаған. Олар үйлеріне ұшып барып, қаланы өртеген. Бұл — жылнамадағы аңыз, тарихшылар оның шындығына күмәнмен қарайды.

Игорьдің баласы Святослав 945–972 жылдары Киев Русінде билік жүргізді. Алайда оның жас болуына байланысты княгиня Ольга билікке араласты. Византия мен Киев Русінің арасындағы байланысты жақсарту мақсатында княгиня Ольга 957 жылы Константинопольге сапармен барды. Византия императоры VII Константин Багрянородныйдың құрметті қонағы болды. Константинопольде Ольганы христиан шіркеулерінің биіктігі мен әдемілігі, ішкі сән-салтанаты таңғалдырды. Ольга христиан дініне өтуге шешім қабылдайды. Княгиня Ольганы христиан дініне қабылдау рәсімін императордың өзі мен патриарх Феофилакт ұйымдастырды. Бұл сапар Киев Русіне Византия мәдениеті мен христиан дінінің таралуына ықпал етті.

📕 Оқулықта император «VIII Константин Багрянородный» деп жазылған. Шындығында ол — VII Константин Багрянородный (913–959). Сондай-ақ Ольганы шомылдырған патриарх туралы Феофилакт есімі жылнамадан алынған; ол кезде Константинополь патриархы Полиевкт болған деп есептеледі.

Святославтың тұсында Киев Русінің қуаты артады. Әскери жорықтар жасап, көрші тайпаларды бағындыру арқылы мемлекеттің жері кеңейеді. Бірақ Киев князьдығында бақталастық күшейіп, Святославтың екі баласы Ярополк пен Олег бірін-бірі өлтіріп, Киев Русі тағына кіші баласы Владимир отырады.

📕 Оқулықта Ярополк пен Олег «бірін-бірі өлтірді» деп жазылған. Жылнама бойынша шындығында Олег Ярополктың әскерінен қашып, ор түбіне құлап өлген, ал Ярополкты кейін Владимирдің адамдары өлтірген.

Киев Русінің христиан дінін қабылдауы

Владимир (978–1015) кезінде Киев Русі күшейді. Киев Русі мен Византия арасындағы экономикалық және мәдени байланыс дамыды. Шығыс славяндар пұтқа табынған. Киев Русі 988 жылы князь Владимирдің тұсында христиан дінін қабылдады.

Христиан діні үстемдікке ие болғаннан кейін шіркеу князьдардан ірі жерлерді сыйлыққа алды және мемлекеттік табыстардан ондық салық (десятина) алып отырды. Киев Русінде Киев митрополитіне (шіркеу басшысы) бағынатын епископтар (дінбасылары) басқаратын епархиялар (шіркеулік-әкімшілік) пайда болды. Христиан дінін қабылдағаннан кейін Киев Русінің халықаралық беделі өсе түсті.

💡 Тарихи мағынасы: дін Русь пен Византияны жақындатты, ал жаңа діннің арқасында шіркеу мемлекеттің тірегіне айналды. Мұны Византиядағы жағдаймен салыстыр (§ 3).

Ярослав Мудрый және Киев Русінің гүлденуі

Ярослав Мудрый тұсындағы Русь (1019–1054). Ұлы князь Ярослав Мудрый Орыс мемлекетінің нығайып, гүлденуіне негіз қалады. Еділ бойына Ярославль қаласын салдырды. Мемлекет жері кеңейді. XI ғасырда ол солтүстік-батыста Ладога және Онега көлдерінен оңтүстікте Қара теңіз жағалауына дейін, Дунай сағасына, Карпат бойынан Дон өзенінің бас жағына, Еділ өзеніне дейінгі кең байтақ жерді алып жатты.

Ярослав Мудрый орыс мәдениетінің дамуына жағдай жасады. Монастырьлар жанынан мектептер ашылды. Сәулет өнері дамыды. Киев қаласында алтын қақпалы София соборы салынды. Бұл собор Киев қаласында күні бүгінге дейін тұр.

Ярослав Мудрый кезінде орыс саудагерлері Еуропа, Шығыс елдерімен сауда қатынастарын жасап отырды. Киев қаласы сауда орталығына айналды. Оның тауарлары Бағдат, Александрия, Хорезм қалаларында сатыла бастады. Балқан түбегіндегі Сербия және Болгария, Чехия мен Словакия, Польша мемлекеттерімен мәдени және сауда қатынасы жасалды.

🌟 Қазақстанмен байланыс: Киев тауарлары жеткен Хорезм — Сырдария мен Әмудария аймағындағы ірі сауда орталығы, Үлкен Жібек жолының бойында. Яғни Русь Шығыс сауда желісіне де қосылған.

Владимир Мономах. Киев Русі князь Владимир Мономахтың тұсында күшейе түсті. Владимир Всеволодович Мономах (1053–1125) Киевте 1113–1125 жылдары билік етті. Князь Мономахтың тұсында Русьтің саяси және экономикалық жағдайы нығайды. Ол ежелгі орыс мемлекеті жерінің аумағын ұлғайтып, князьдардың өзара қырқысын тоқтатты. Киевтің ұлы князы Владимир Мономах 1113 жылы қала мен деревнядағы әлеуметтік шиеленісті әлсірету мақсатында Устав қабылдады.

Ежелгі Киев Русінің мәдениеті

Қазіргі орыс, украин және белорус халықтарының мәдениеті ежелгі Киев Русі мемлекетінің мәдениеті негізінде қалыптасқан. Рухани мәдениетке жазу, жылнамалар, сәулет, сурет және қолөнер жатады. Ертедегі шығыс славяндар шаруашылығы материалдық мәдениеттің дамуына жол салды.

Христиан діні арқылы бұл дінді бұрын қабылдаған Балқан түбегіндегі Болгар патшалығымен тығыз байланыс орнап, болгарлар — Кирилл және Мефодий жасаған славян әліпбиі (алфавит) қолданыла бастады.

🌟 Ежелгі Киев Русінің жеріндегі археологиялық қазба жұмыстары кезінде Новгород қаласынан қайың қабығына жазылған грамоталар, хаттар, шаруашылық құжаттар, шаруалардың арыздары табылды. Монастырьларда көптеген жазба тарихи құжаттар сақталған.

Монастырьлардан табылған жазба деректерді, оқиғалар жазбасын орыстар летопись — жылнама деп атаған. Бізге келіп жеткен сондай жылнамалардың бірі — «Бағзы бір замандардың хикаясы» («Повесть временных лет»). Мұны жазған Киев-Печер монастырының монахы Нестор. Бұл жылнама Киев Русі мемлекетінің құрылуы, славян тайпаларының көшпелі тайпалармен соғысы, алғашқы князьдар туралы жазылған тарихи дерек, жазба ескерткіш болып табылады.

Ежелгі Киев Русіндегі монастырьлар жанындағы мектептерде оқу, жазу, дін ілімі, ән үйретілді. Мектепте ер балалар мен қыздар бөлек оқытылды. 1086 жылы Мономахтың туысы Киев қаласында қыздарға арнап мектеп ашқан.

Орыс халқы христиан дінін қабылдағаннан кейін, басқа славян халықтары сияқты оларда да сәулет өнері дамыды. Мәселен, Византияның дәстүрлі сәулет өнері негізінде салынған Успен соборы, Спас-Преображенский монастыры, София соборы т.б. Орыс, украин және белорус жерінде салынған барлық православие шіркеулері бір-біріне ұқсас болып келеді. Орыс мемлекетіндегі сәулет өнерінің өзіндік ерекшеліктері болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: Ольга неге Константинопольге барды және ол кезде не өзгерді? Параграфтан екі мысал келтірсін.

Өзіңді тексер

• Славяндарда халық жиналысы қалай аталды? Вече.
• Шіркеуге берілген ондық салық қалай аталды? Десятина.
• Киев Русінің ең танымал жылнамасы қалай аталады және оны кім жазды? «Бағзы бір замандардың хикаясы», монах Нестор.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Киев Русі қай ғасырда құрылды?

Қалай ойлаймыз. Рюрикті шақырған жылды, Олег Киевті алып, тайпаларды бағындырған жылды еске түсір.

Шешуі. Рюрик 862 жылы шақырылды, ал IX ғасырдың соңында Олег Киевті алып, 882 жылы тайпаларды бағындырып, мемлекет құрды. Екеуі де IX ғасырға жатады.

Жауабы: IX ғасырда (882 жылы Олег мемлекетті біріктірді).

№ 2

Неліктен княгиня Ольга христиан дініне өтуге шешім қабылдады?

Қалай ойлаймыз. Мәтінде Ольганы Константинопольде не таңғалдырғаны жазылған.

Шешуі. 957 жылы Византия мен Киев Русінің байланысын жақсарту үшін Ольга Константинопольге барды. Император оны құрметті қонақ етіп қарсы алды. Ольганы христиан шіркеулерінің биіктігі мен әдемілігі, ішкі сән-салтанаты таңғалдырды, сондықтан ол христиан дінін қабылдауға шешім жасады. Христиандық Византиямен жақындасуға да, Русьтің беделін өсіруге де көмектесті.

Жауабы: Константинопольдегі шіркеулердің әсемдігі мен Византия мәдениетінің әсері, сондай-ақ Византиямен қарым-қатынасты жақсарту ниеті.

№ 3

Киев Русінің құрылуына себеп болған тарихи жағдайларды тізіп, кесте жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Себептерді саналы топтарға бөлеміз: шаруашылық, қоғам, сыртқы қауіп.

Шешуі.

Жауабы: тайпалық одақтар, егіншілік пен сауданың дамуы, тайпалар арасындағы бақталастықты тоқтату және викингтерге қарсы тұру қажеттігі, Олегтің тайпаларды біріктіруі.

№ 4

Ярослав Мудрый тұсындағы Орыс мемлекетінің жағдайына сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Саясат, жер, сауда, мәдениет бойынша бөліп жаз.

Шешуі.

1. Саясат. Ұлы князь Ярослав Мудрый (1019–1054) мемлекеттің нығайып, гүлденуіне негіз қалады.
2. Жер. Ладога мен Онега көлдерінен Қара теңізге дейін, Дунай сағасынан Карпатқа, Дон мен Еділге дейін кеңейді. Еділ бойында Ярославль салынды.
3. Сауда. Орыс саудагерлері Еуропа және Шығыс елдерімен сауда жасады, тауарлары Бағдат, Александрия, Хорезм қалаларында сатылды. Сербия, Болгария, Чехия, Словакия, Польшамен қатынас болды.
4. Мәдениет. Монастырьлар жанынан мектептер ашылды, сәулет өнері дамыды, Киевте алтын қақпалы София соборы салынды.

Жауабы: Ярослав Мудрый тұсында Русь аумағы кеңейіп, сауда мен мәдениет гүлденді.

Тест

№ 5

Шығыс славяндардың негізгі кәсібі: а) малшаруашылығы, ә) ауылшаруашылығы, б) егіншілік, в) омарташылық, г) аң аулау.

Шешуі. Мәтінде: «Шығыс славян шаруашылығының негізі егіншілік болған». Балық аулау, аңшылық және омарташылық қосалқы кәсіптер.

Жауабы: б) егіншілік.

№ 6

Қай князьдың тұсында Киев Русінің қуаты артты: а) Святослав, ә) Игорь, б) Ярослав, в) Всеволод, г) Кий.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі дәл тіркесті іздейміз: «қуаты артады».

Шешуі. Параграфта «Игорьдің баласы Святославтың тұсында Киев Русінің қуаты артады» деп тікелей жазылған. Ярослав тұсында Русь нығайып, гүлденді, бірақ тест сұрағына мәтіндегі дәл тіркес сәйкес келеді.

Жауабы: а) Святослав.

Кесте

№ 7

Киев Русінің құрылуы жайлы БӘСЭ талдау кестесін толтырыңдар. БӘСЭ мағынасы: Б — басқару жүйесі, Ә — әлеуметтік, С — саяси, Э — экономикалық.

Қалай ойлаймыз. Әр әріпке сәйкес бір-екі фактіні мәтіннен тап және оның әсерін жаз.

Шешуі.

Жауабы: кестедегі жауаптар жоғарыда жазылған.

№ 8

«Орыс мемлекетінің мәдениетіндегі жетістіктер» кестесін толтырыңдар (рухани және материалдық мәдениет).

Қалай ойлаймыз. Рухани мәдениет — жазу, дін, жылнама. Материалдық — жасалған заттар мен құрылыстар: үйлер, соқа, соборлар.

Шешуі.

Жауабы: рухани — жазу, жылнамалар, дін, мектеп; материалдық — соборлар, қалалар, шаруашылық құралдар.

💡 Ойталқы. «Киев Русінің мәдениетіне христиан дінінің ықпалы зор болды» деген пікірмен келісесіңдер ме? Дәлел: славян әліпбиі, мектептер, жылнамалар, Византия үлгісіндегі соборлар, Византиямен байланыстың күшеюі.

Жадынама

• Даталар: 862 — Рюрик шақырылды; 882 — Олег тайпаларды бағындырды; 912–945 — Игорь; 945 — Игорь өлтірілді, Ольга басқарады; 957 — Ольганың Константинопольге сапары; 978–1015 — Владимир; 988 — христиан діні; 1019–1054 — Ярослав Мудрый; 1113–1125 — Мономах.
• Жерлер: Киев, Днепр, Новгород, Ярославль, Ильмен көлі, Константинополь, Хорезм.
• Адамдар: Рюрик, Олег, Игорь, Ольга, Святослав, Владимир, Ярослав Мудрый, Мономах.

Шағын тест