§ 30. Ғылыми білімдердің дамуы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). XI тарау: Ғылыми революция. 140–145-беттер.

Нені үйренесің

• «Ғылыми революция» дегеніміздің не екенін және ол неге басталғанын түсіндіруді.
• Птолемей мен Коперниктің әлем құрылымы туралы көзқарасын салыстыруды.
• Коперник, Кеплер, Бруно және Галилей не істегенін айтуды.
• Шіркеудің ғалымдарды неге қудалағанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Колумб пен Васко да Гама кім? Ұлы географиялық ашылулар кезіндегі теңізшілер.
• Птолемей кім? Көне заманның ғалымы. Ол қозғалмайтын Жер — әлемнің орталығы деп есептеді.
• Телескоп не үшін керек? Алыстағы аспан денелерін жақындатып көру үшін.
• Шіркеу ғалымдарға неге қарсы шығуы мүмкін? Бұл сабақта осы сұрақтың жауабын табасың.

Тақырыпты талдаймыз

Ғылымның дамуы

Колумб пен Васко да Гаманың саяхатынан кейін басқа теңізшілер де дүниежүзінің түкпір-түкпіріне қауіпті теңіз сапарларына шығуды тоқтатқан жоқ. XVII ғасырдың басында Австралия құрлығы ашылды. Орыстар Солтүстік Азияның зерттелмеген жерлеріне еніп, Тынық мұхит жағалауына шықты. Батыс саяхатшылар құрлықтың, теңіздер мен мұхиттардың көп бөлігін зерттеді. География ғылымы тамаша табысқа жетті.

Ашық теңізде кеменің қай жерде жүргенін дұрыс анықтау үшін планеталар мен жұлдыздардың қозғалысын жақсы білу керек болды. Ашық теңізде бағыт көрсететін ауыл да, белгі де жоқ: теңізші үшін аспан — жалғыз бағдар. Ал діни қайраткерлер Птолемейдің «Жер қозғалмайды» деген ілімін қуаттады. Бұл ілім Жер мен адамды Құдай жаратты, ол Күн мен ғаламшарларды Жерді айналып жылжуға мәжбүр етті деген діни қиялға қайшы келмеді.

📌 Ғылыми революция — XV–XVII ғасырларда ғылымның, әсіресе әлемнің құрылысы туралы көзқарастың түбегейлі өзгеруі.

Николай Коперник (1473–1543)

Ғарыш әлемі жөніндегі діни көзқарастарға Польшаның ұлы ғалымы Николай Коперник күйрете соққы берді. Ол 1507 жылы Жер және басқа планеталар Күнді айналып жүреді деген тұжырымын ғылыми жолмен дәлелдеді. «Аспан денелерінің айналысы туралы» атты еңбегін жазды.

Сурет: көк киімді, үлкен сары шашты ғалымның портреті, қолында Күнге ұқсас алтын зат бар.

Коперник өзінің ашқан жаңалықтарын ұзақ уақыт жариялай алмады. Жаңа ілім оны шіркеудің қуғынына ұшыратып қана қоймай, жаппай күлкіге және келемежге душар етуі мүмкін еді. «Күн Жерді айналады» дегенге бүкіл дүниежүзі сенетін. Тек Коперник мұны ақиқатқа қайшы деп есептеді. Коперниктің ұзақ жылғы еңбегі — «Аспан денелерінің айналысы туралы» кітабының бір данасы ғана тек 1543 жылы ол қайтыс болар күні жарық көрді. Достары кітабының бірінші данасын қолына ұстатқан кезде ол өлім халінде жатыр еді.

Коперниктің ашқан жаңалығының тарихи маңызы зор. Ол басқа ғаламшарлар және Күн Жерді айналады деген адасушылықтан құтқарып, ғылымда еркін ойлауға жол ашты. Католик шіркеуі бұл қағиданың адамдарға тигізетін ықпалынан шіркеуге нұқсан келеді, беделін түсіріп, адамдардың қорқыныш сезімін азайтады деп қауіптеніп, оларды және оның жақтастарын қатты қудалап отырды. Осыған қарамастан Коперниктің ашқан жаңалықтары ғылымда бүтіндей төңкеріс жасады.

💡 Ойталқы бастамасы. Шіркеу неге ортағасырлық ғұламаларды қудалап отырды? Себебі олардың ілімі шіркеудің «Жер — әлемнің орталығы, адам — Құдайдың басты жаратылысы» деген қағидасына қайшы келді. Адамдар шіркеуге емес, ғалымдарға сене бастаса, шіркеудің беделі мен билігі төмендер еді.

Иоганн Кеплер (1571–1630)

Коперниктің ілімі негізінде ғаламшарлар қозғалысының заңдылықтарын неміс астрономы Иоганн Кеплер ашты. Католиктердің қудалауы салдарынан Кеплер 1600 жылы Прагаға келіп, даниялық астроном Т. Брагемен бірге жұмыс істеген. Прагада оның оптиканы астрономияға қолдану туралы «Виттелоға толықтыру» (1604), «Диоптика» (1611) атты трактаттары және «Жаңа астрономия» (1609) атты құнды еңбегі жарық көрген. Кеплердің жаңалықтары астрономияның ілгері дамуында елеулі рөл атқарды.

Джордано Бруно (1548–1600)

Римде ескерткіштер көп. Солардың арасында түнде жарық түсірілмейтін, туристерді де онша маңайлата қоймайтыны бар. Ол жан-жағын ескі үйлер қоршаған тар ауланың ортасында, 1600 жылы лаулап от жанған жерде тұр. Осы отқа Джордано Бруно мен оның тамаша кітаптары өртелген екен.

Сурет: қара бұйра шашты, ақ жағалы жас адамның портреті.

Джордано жас кезінде монастырь мектебінде оқыды. Ол уақытта бүкіл әлемнің орталығы — Жер, ал Күн мен барлық ғаламшарлар Жердің төңірегінде айналады деп түсіндірілетін. Шіркеу діндарлары мұнымен келіспегендердің бәрін қуғынға ұшыратты, ал қарсы тұрғандардың көзін жойды.

Бруно көп жылдар бойы Италия, Франция, Англия, Германияны шарлады. Қайда барса да, ол нағыз оқымыстылар үйреткен, өзі шіркеу діндарларына қарсы болған жайттарды білгісі келді. Кейіннен Бруноның өзі де кітаптар жазып, студенттерді оқыта бастады. Ол Польшаның ұлы оқымыстысы Коперниктің «Жер Күнді айналады» деген көзқарасын құптады. Бруноның батыл ойлары одан әрі өрістей түсті. Ол тіршіліктің Жерде ғана еместігін, әлемнің шексіздігін, оның көптеген дүниеден тұратындығын түсініп қана қоймай, басқаларға да үйретті. Бруно поптар мен шіркеу діндарларын келемеж етті, адамдарды Жер мен аспан сырын ұғынуға шақырды. Ол жалынды өлеңдерінде де, ғылыми кітаптарында да осылар жайлы жазды. Оқыған лекцияларында да тебірене сөйледі. Оның атақ-даңқы Еуропаның көптеген университеттеріне тарады.

Бірақ шіркеу діндарлары ержүрек ғалыммен келісімге келе алмады. Бір жансыз Бруноның досы болғансып жүріп, оны шіркеу жазалаушыларының торына түсірді.

Бруно сегіз жылдай түрмеде жатты. Оны біресе азаптап қорқытты, біресе өз пікірінен қайтуға көндірмек болды. Бірақ оны қорқыту, көндіру, жасыту тіпті мүмкін емес еді. Ақыры Бруноны «қан төгілмейтін» өлім жазасына кесті. Бұл — тірідей отқа өртеу болатын.

Ақпан айының таңертеңгілік мезгілі еді. Рим қоңырауының күңіренген үні жер жарды. Садақшылар көшесінен гүлдер алаңына қарай шеру тартып, әндеткен монахтар келе жатты. Бұл олардың қаза болған адамдарға оқыған дұғасы еді. Монахтар бүлікші-оқымысты ғалым Джордано Бруноны жазалауға әкелді. Бруноның ерлігі әлі күнге ұмытылған жоқ және ешқашан ұмытылмақ емес.

💡 Қазіргі жағдай. Римдегі сол алаңның аты — Гүлдер алаңы (Кампо деи Фиори). Онда Бруноға арналған ескерткіш тұр: ол — «ғылым үшін күрескерге» құрмет.

Галилео Галилей (1564–1642)

Үлкейткіш оптикалық түтік — телескоппен ең алғаш аспанға көз салған адам әйгілі итальян оқымыстысы Галилео Галилей еді.

📕 Оқулықта Галилей телескоппен аспанға ең алғаш көз салған адам деп жазылған. Бірақ телескопты Голландияда шамамен 1608 жылы ойлап тапқан, ал аспанға оны Томас Харриот сияқты ғалымдар Галилейден бұрын, 1609 жылы Айға бағыттаған. Галилейдің еңбегі — телескопты жетілдіріп, аспанды жүйелі түрде зерттегені.

Голландияда дүрбі түтігі жасалғандығын Галилей 1608 жылы білді. Оған осындай дүрбімен түнгі аспанды бақыласа қайтер еді деген батыл ой келді. Галилейдің өзі ғылым тарихында тұңғыш екі телескопты құрастырды. Ол телескоптар, әрине, әлі де жетілдірілмеген еді. Кескінді кішісі бар болғаны 3 есе, үлкені 32 есе ғана үлкейтетін. Соған қарамастан Галилей осындай қарапайым құралдармен-ақ ұлы жаңалықтар ашты.

1609 жылы күзде ол алғаш рет өз телескопын Айға бағыттап, оның бетінің тегіс еместігін, яғни таулары мен аңғарларын айқын көрді. Сөйтіп, Ай сол замандағы кейбіреулердің үйғарымындай тептегіс хрусталь шар емес, ол да Жерге ұқсас дүние болып шықты. Телескоптың көмегімен Шолпан ғаламшарының да Ай тәрізді өзінің пішінін, яки фазасын өзгертіп отыратыны байқалды. Бұл құбылысты Николай Коперниктің тұжырымдағанындай, Шолпан Күнді айнала қозғалады дегенде ғана түсіндіруге болатын еді. Бәрінен қызықтысы, алып Юпитер ғаламшары болды. Коперник ілімі бойынша, Жер мен басқа да ғаламшарлар Күнді қалай айналса, төрт серігі де Юпитерді солай айналатын болып шықты. Галилей телескоптың көмегімен көптеген жаңалықтар ашты. Бұлардың бәрі Коперник пен Джордано Бруноның ілімін дәлелдеді. Ол жаңалықтар әлемнің қозғалмайтын кіндігі — Жер мен күдіретті Құдайлар тұратын «аспан» жайлы шіркеу қабылдаған Аристотель мен Птолемей іліміне соққы болып тиді.

Коперник ілімін шіркеудегілер сандырақ, бос сөз деп жариялады, ол ілімді таратқан және қорғаған адамды қатал жаза күтіп тұрды. Бірақ Галилей шіркеулік қараңғылықпен батыл күресіп, Коперник ілімінің дұрыстығын дәлелдей берді. 1633 жылы діншілдер 70 жастағы қарт оқымыстыға сот ұйымдастырып, оны ауыр азаптау арқылы өз көзқарасынан бас тартуға мәжбүр етті. Бірақ оқымыстының өз көзқарасынан бұлай қайтуы сырт көзге ғана еді. Ұлы оқымыстыны өмірінің ақырына дейін үй тұтқыны етіп ұстап, әрі оған астрономиядан қандай да бір кітап жариялауға рұқсат бермесе де, ол механика саласынан жаңалықтар ашып, ғылымның дамуына игі әсер етті. Діншілдердің ізіне түсуіне қарамастан, Галилей өзінің ғылыми көзқарасының беріктігін көрсете білді. Кейінірек Галилейдің өз пікірінен бас тартқандығы туралы аңыз шықты. Жердің айналатынына сенбейтіндердің мойындаған болып, тізе бүккен қалпынан тұра беріп: «Дегенмен, Жер айналады!» деп дауыстады делінеді. Бұл аңызда адамның еркін ойын түншықтыруға болмайтындығы бейнеленеді. Әлем құпиясын түсіндіру және табиғат заңдарын айқындау үшін ғалымдар алдынан жаңа, даңғыл жол ашылды.

📕 Оқулықта 1633 жылы Галилей 70 жаста деп жазылған, бірақ оқулықтың өз күні бойынша (1564 жылы туған) ол кезде оған 69 жас болатын.

🌟 Галилей ашқан Юпитердің төрт ірі серігін бүгін де «галилей серіктері» деп атайды.

💡 Ойталқы. Н. Коперниктің, Д. Бруноның, Г. Галилейдің ғылыми жаңалықтары әлемдік ғылымның дамуына қандай мүмкіндіктер ашты? Олар адамға табиғат заңдарын сенімге емес, бақылау мен есепке сүйеніп зерттеуге болатынын көрсетті. Осыдан кейін астрономия, физика, механика жаңа жолмен дами бастады, ал теңізшілер мен саяхатшылар аспанға қарап бағыт анықтайтын болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ашық кеште баламен бірге Айға дүрбімен қарауға болады: қараңғы «теңіздер» мен аңғарлар жақсы көрінеді. Осылай бала Галилейдің ашқан жаңалығын «қайталайды». Алматыдан Алатаудың етегіне шықсаңыз, жұлдыздар одан да анық көрінеді.

Ең бастысы

• Ұлы географиялық ашылулар астрономияны дамытты: теңізшілерге аспан денелерінің қозғалысын білу қажет болды.
• Птолемей мен шіркеу: Жер қозғалмайды, әлемнің орталығы — Жер.
• Коперник: Жер және басқа планеталар Күнді айналады («Аспан денелерінің айналысы туралы», 1543).
• Кеплер ғаламшарлар қозғалысының заңдарын ашты; Бруно әлемнің шексіздігін үйретті, оны 1600 жылы өртеді.
• Галилей телескоппен Айдың таулары мен Юпитердің серіктерін көрді; 1633 жылы сот оны көзқарасынан бас тартуға мәжбүр етті.

Өзіңді тексер

• Ғылыми революция дегеніміз не? XV–XVII ғасырларда әлем құрылысы туралы көзқарастың түбегейлі өзгеруі.
• Коперник ілімінің мәні не? Жер және басқа планеталар Күнді айналады.
• Бруноны қайда және қашан өртеді? Римде, Гүлдер алаңында, 1600 жылы.
• Галилей телескоппен не көрді? Айдың таулары мен аңғарларын, Юпитердің төрт серігін, Шолпанның фазаларын.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

XVII ғасырда ғылымның дамуына не ықпал етті?

Қалай ойлаймыз. Параграфтың басын оқы: теңіз саяхаттары ғылымға не берді?

Шешуі.

1. Географиялық ашылулар мен теңіз саяхаттары жалғасты (Австралия құрлығы ашылды, орыстар Тынық мұхит жағалауына шықты).
2. Ашық теңізде кеменің орнын анықтау үшін планеталар мен жұлдыздардың қозғалысын білу керек болды.
3. Географияда зор табыс болды, астрономияға деген қажеттілік артты.

Жауабы: географиялық ашылулар мен теңіз саяхаттары; олар астрономия мен географияның дамуын қажет етті.

№ 2

XV–XVII ғасырларда әлем құрылымы жөніндегі жаңа көзқарастар қалай пайда болды?

Қалай ойлаймыз. Алдымен ескі ілімді (Птолемей), сосын оны кім және қалай өзгерткенін ата.

Шешуі.

1. Бұрын шіркеу Птолемейдің «Жер қозғалмайды» деген ілімін қуаттады.
2. Коперник 1507 жылы Жер және басқа планеталар Күнді айналады деген тұжырымды дәлелдеді.
3. Кеплер планеталар қозғалысының заңдылықтарын ашты, Бруно әлемнің шексіздігін үйретті.
4. Галилей телескоптың көмегімен осы ойларды бақылаумен дәлелдеді.

Жауабы: Коперниктің тұжырымынан басталып, Кеплер, Бруно және Галилейдің еңбектерімен дамыды.

№ 3

Дүниенің құрылымы жөніндегі Птолемей мен Коперниктің пікірлерін салыстырыңдар. Коперниктің ғылыми жаңалығы немен бағалы?

Қалай ойлаймыз. Екі ілімді қатар қой: не қозғалмайды, не айналады?

Шешуі.

Коперниктің жаңалығы адасушылықтан құтқарып, ғылымда еркін ойлауға жол ашты, оның ілімі негізінде Кеплер ғаламшарлар қозғалысының заңдарын ашты.

Жауабы: Птолемей Жерді орталық деп санады, Коперник — Күнді; Коперниктің жаңалығы ғылымда түбегейлі төңкеріс жасады.

№ 4

Джордано Бруно әлемнің құрылымы жөніндегі түсінікке қандай жаңалық енгізді?

Қалай ойлаймыз. Бруно Коперник ілімін қайда дамытты?

Шешуі.

1. Ол Коперник ілімін құптады және дамытты.
2. Тіршілік Жерде ғана емес деп үйретті.
3. Әлем шексіз, ол көптеген дүниеден тұрады деді.

Жауабы: Бруно әлемнің шексіздігін және көптеген дүниенің бар екенін үйретті.

№ 5

Коперник пен Бруноның көзқарасын Галилей қалай дәлелдеді және дамытты?

Қалай ойлаймыз. Телескоптың көмегімен не көрінді?

Шешуі.

1. Галилей екі телескоп құрастырды: біреуі 3 есе, екіншісі 32 есе үлкейтті.
2. Айдың таулары мен аңғарларын көрді: Ай — тегіс шар емес, Жерге ұқсас дүние.
3. Юпитердің төрт серігі бар екенін көрді: олар Юпитерді Коперник ілімі бойынша айналады.
4. Шолпанның Ай тәрізді фазасы өзгеретінін байқады: ол Күнді айналады.
5. Шіркеудің қудалауына қарамастан, ол Коперник ілімінің дұрыстығын дәлелдей берді.

Жауабы: телескоппен жасаған бақылауларымен: Ай таулары, Юпитер серіктері, Шолпан фазалары Коперник пен Бруно ілімін дәлелдеді.

Тест тапсырмалары

№ 6

Ғылыми көзқарасы үшін отқа өртелген ғалым: а) Николай Коперник; ә) Джордано Бруно; б) Галилео Галилей; в) Франсуа Рабле; г) Уильям Шекспир.

Қалай ойлаймыз. Коперник өз ажалынан қайтыс болды, Галилейді көзқарасынан бас тартуға мәжбүр етті.

Жауабы: ә) Джордано Бруно.

№ 7

Ғылым тарихында тұңғыш рет телескопты құрастырушы: а) Леонардо да Винчи; ә) Галилео Галилей; б) Николай Коперник; в) Джордано Бруно; г) Томас Мор.

Қалай ойлаймыз. Төрт жауаптың ішінен оқулықтағы мәтінге Галилей ғана сәйкес келеді: ол өз қолымен екі телескоп құрастырды.

Жауабы: ә) Галилео Галилей (оқулық кілті бойынша).

📕 Телескопты Галилейден бұрын Голландияда, шамамен 1608 жылы ойлап тапқан; оқулықтың өзі де Галилей бұл жайлы Голландиядан естігенін жазады. Галилей өзінің телескоптарын құрастырып, аспанды жүйелі зерттеген.

№ 8

Тұлғаларға қатыстысын сәйкестендіріңдер: 1. Н. Коперник; 2. Д. Бруно; 3. Г. Галилей. а) аспан денелерінің айналысы туралы еңбек жазды; ә) жас кезінде монастырь мектебінде оқыды; б) 1633 жылы діншілдер оны соттады.

Қалай ойлаймыз. Әр сөйлемді еңбекке, жасына немесе жылына байланыстыр.

Жауабы: 1 — а, 2 — ә, 3 — б.

Күрделі деңгей (*)

№ 9

Төмендегілердің ғылыми көзқарастарындағы ерекшеліктер мен ұқсастықтарын айтыңдар (кесте: ғұламалар — Н. Коперник, Д. Бруно, Г. Галилей).

Қалай ойлаймыз. Ортақ белгіні тап: үшеуі де Күн орталық деген ойды қолдады. Сосын әрқайсысы нені өзгеше істегенін жаз.

Шешуі.

Жауабы: үшеуінің ортақ белгісі — Коперник ілімін қолдау және шіркеудің қуғыны; айырмашылығы — біреуі дәлелдеген, біреуі әлемнің шексіздігін үйреткен, үшіншісі телескоппен көрсеткен.

№ 10

XV–XVII ғасырлардағы ғалымдардың ашқан ғылыми жаңалықтары. Әлемнің құрылымы туралы Николай Коперник, Галилео Галилей, Джордано Бруно ілімдері жайлы реферат жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Реферат үшін жоспар құр: әр ғалым — бір бөлім.

Жоспар.

1. Кіріспе: ғылыми революция неге басталды.
2. Птолемей ілімі және шіркеудің ұстанымы.
3. Н. Коперник: 1507 жыл, «Аспан денелерінің айналысы туралы», 1543 жыл.
4. Д. Бруно: әлемнің шексіздігі, 1600 жыл.
5. Г. Галилей: телескоп, Ай, Юпитер, 1633 жыл.
6. Қорытынды: олардың ғылым үшін маңызы.

Қорытынды үлгісі. Коперник, Бруно және Галилей әлем туралы көзқарасты өзгертті. Олар қуғын-сүргінге қарамастан, ғылыми шындық үшін күресті. Олардың арқасында адамдар Жердің Күнді айналатынын және әлемнің кең екенін түсінді, ал ғалымдар алдында табиғат заңдарын зерттеудің жаңа жолы ашылды.

Жауабы: өз рефератың жоспар бойынша; әр ғалым туралы 3–4 сөйлем.

Жадынама

• Даталар: 1507, 1543, 1600, 1608–1609, 1633.
• Орындар: Рим (Гүлдер алаңы), Голландия (дүрбінің жасалуы), Прага (Кеплер).
• Ұғымдар: ғылыми революция, ғарыш әлемі, телескоп.

Шағын тест