Орта ғасырлардың адамзат тарихындағы маңызы
Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). XI тарау: Ғылыми революция. 145–147-беттер.
Нені қайталаймыз
Бұл — бүкіл курстың қорытындысы. Оқулықтың осы бетінде тапсырмалар жоқ: тек Орта ғасырлардың адамзат тарихындағы маңызы туралы қорытынды мәтін берілген. Ұмытқан тұсың болса, алдыңғы параграфтарға қайта орал.
Орта ғасырлар адамзатқа не берді
- Қоғам. Орта ғасырлар феодалдық құрылыстың орнауынан басталады. Қоғамның негізгі өндіргіш күші — халық бұқарасы орта ғасырларда еңбек өнімділігін арттыра түсті.
- Діндер. Бұл кезеңде әлем халықтарының өмірге, оның мән-мақсатына деген ой-пікірін, көзқарасын тұжырымдауға зор үлес қосқан жаңа христиан және ислам діндері қалыптасты. Христиан дінбасылары көпірлерді қудалауға ұшыратты, Батыс Еуропа халықтарын Шығыс елдеріне айдап салып отырды.
- Реформация. Орта ғасырларда католик шіркеуін түбірімен қайта құруға бағытталған қозғалыс — реформация өріс алды. Оның жақтастары папаның дін адамдарын басқару құқын мойындаудан бас тартты. Шіркеу жерлерін тартып алуды, монастырьларды жабуды, әулиелерге табынуды жоюды, индульгенция сатуға тыйым салуды, киелі кітапты адамдардың бәрі бірдей оқуға рұқсат берілуін талап етті. Реформация Еуропаның көптеген елдерінде (Солтүстік Германия, Швейцария, Нидерланды мен Англия, Дания мен Швецияда т.б.) жеңіске жетті.
- Гуманизм. Орта ғасырларда адамға деген жаңа көзқарастан туындаған гуманистік идея өмірге келіп, нығая түсті.
- Үлкен өзгерістер. Орта ғасырларда Осман түріктері Византия империясын басып алып, еуропалықтардың Шығысқа баратын жолын жауып тастады. Еуропалықтар өз қазыналарын молайтып отыру үшін Шығысқа теңіз арқылы бет түзеді. Соның арқасында ұлы географиялық ашылулар жасалды. Нәтижесінде еуропалықтардың әлем туралы білімі мен ой-өрістері кеңейе түсті.
- Кітап басып шығару. Орта ғасырларда адамзат тарихындағы ұлы жаңалықтардың бірі — кітап басып шығару ісі қолға алынды. Ол білім, ғылым, өнердің кең қанат жаюына мүмкіндік туғызды.
- Білім және өнер. Жоғары оқу орындары — университеттер ашылды. Мәдениет қалың халық бұқарасының игілігіне айнала бастады. Көптеген таңғажайып ортағасырлық өнер туындылары дүниеге келді.
- Техника. Ғылым-білімнің дамуы сағат, домна пеші, оқ-дәрімен атылатын қару сияқты құралсаймандардың ойлап табылуына себепші болды.
- Мемлекет және құқық. Орта ғасырларда мемлекеттік биліктің демократиялық жүйесі қалыптаса бастады. Бұл жүйе адам құқықтарына негізделген заңдар жиынтығын (Юстиниан кодексі, «Яса» т.б.) бекітті.
- Дамудың тең еместігі. Орта ғасырларда халықтар мен мемлекеттердің даму деңгейі бірдей емес еді. Ерте орта ғасырлар мен дамыған феодализм кезінде Шығыс елдері шаруашылығы мен мәдениетінің дамуы жағынан Еуропа елдерінен едәуір алда болып келді. Ал кейінгі орта ғасырларда әсіресе қайта өрлеу дәуірінде даму жағынан Еуропа алға озып шықты.
- Дүние жүзі. Батыс Еуропа елдері жаңа капиталистік қатынастарға аяқ басқанда Шығыста феодализм үстемдік құра берді. Ал Африка мен Австралия, Америка мен Азиядағы көптеген елдерде алғашқы қауымдық құрылыс сақталып қалды.
- Қорытынды. Орта ғасырлар адамзат тарихындағы шаруашылық пен мәдениеттің қарышты қадаммен алға жылжу кезеңі болды.
💡 Оқулықта реформация «орта ғасырларда» өріс алды делінген. Көпшілік қабылдаған есеп бойынша реформация 1517 жылы басталды — бұл XVI ғасыр, ал Орта ғасырларды әдетте шамамен 1500 жылға дейін санайды. Ұлы географиялық ашылулар да сол кезеңге жатады. Сондықтан оқулықтың өзін «Орта ғасырлар және ерте жаңа заман» деп түсінген дұрыс.
📕 Оқулықта «Орта ғасырларда мемлекеттік биліктің демократиялық жүйесі қалыптаса бастады» және оны «адам құқықтарына негізделген» Юстиниан кодексі мен «Яса» бекітті деп жазылған. Бұл — асыра айтылған. Юстиниан кодексі — Рим құқығының жинағы, ал «Яса» — Шыңғыс хан кезіндегі заңдар жинағы; олар заманына сай билікті бекітті, бірақ қазіргі мағынадағы адам құқығына немесе демократияға негізделмеген. Демократияның алғашқы белгілері ретінде Англиядағы парламентті атаған жөн.
🌟 Әр күн қолданатын сағат пен университет — Орта ғасырлардан келген жаңалықтар!
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен «кері емтихан» ойнаңыз: ол уақыт таспасы бойынша әңгімелейді, ал сіз сұрақ қоясыз. Бес минутта тұтас ғасырды еске түсіруге болады.
Өзіңді тексер
- Орта ғасырлар немен басталады? Феодалдық құрылыстың орнауымен.
- Қандай діндер қалыптасты? Христиан және ислам діндері.
- Еуропалықтар Шығысқа неге теңіз арқылы бет түзді? Осман түріктері Византияны басып алып, құрлықтағы жолды жауып тастады.
- Қай ел Орта ғасырлардың басында алда болды, қайсысы соңында? Алғашында Шығыс елдері, соңында — Еуропа.
Жадынама
- Қорытынды: университеттер, сағат, домна пеші, оқ-дәрімен атылатын қару, кітап басып шығару.
- Оқиғалар: Византияны османдардың басып алуы → ұлы географиялық ашылулар; реформация; ғылыми революция.
- Басты есімдер: Юстиниан, Лютер, Коперник, Бруно, Галилей.