§ 5. Феодалдық қоғамның негізгі белгілері мен ерекшеліктері

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). II тарау: Феодализм. 24–28-беттер.

Нені үйренесің

• Феод, феодал және феодализм деген не екенін түсіндіруді.
• Феодалдық шаруашылықтың ерекшеліктерін (вотчина, натуралды шаруашылық) атауды.
• Феодалдық бытыраңқылықтың неден басталғанын түсіндіруді.
• Феодалдар неге қамал салғанын және қырқыс соғыстары кімге зиян тигізгенін айтып беруді.

Ой қозғау

• Батыс Рим империясы қашан құлады? 476 жылы. Орта ғасырлар осы оқиғадан басталады.
• Қолөнер деген не? Затты қолмен жасау өнері: темір соғу, құмыра жасау, мата тоқу, былғары илеу.
• Шаруа құлдан немен ерекшеленеді? Шаруаның өз шаруашылығы бар, ол кейбір мәселені өзі шешеді, ал құл толығымен қожайынның меншігінде.
• Салық деген не? Адамдар мемлекетке немесе жер иесіне ақшамен не өнімімен төлейтін төлем.

Тақырыпты талдаймыз

Бір ауыз сөзбен

Орта ғасырлардың басты белгілерінің бірі — жерге жеке феодалдық меншіктің орнауы. Кімнің жері көп болса, сол күшті әрі бай саналды. Мұндай жер иесін феодал, оның жерін феод деп атады. Бүкіл өмір осыған құрылған қоғамды феодализм дейді.

📌 «Феод» атауы латын тілінен келген: «жерге мұрагерлік иелік ету». Феодал — осы жердің иесі. Феодализмнің мәні — жер кімнің иелігінде болса, билік те соның қолында болуы. XVII ғасырдағы француз тілінің түсіндірме сөздігінде бұл ұғым «феодтың иесіне берілетін заңдық құқықтардың жиынтығы» деп сипатталған.

Феодалдық құрылыстың белгілері қалай қалыптасты

Феодалдық құрылыстың негізгі белгілері Батыс Еуропа елдерінде IX–X ғасырларда қалыптасты. Ең бастысы — жердің негізгі табыс пен байлық көзіне айналуы. Ақсүйек шонжарлар мен корольдер, әскер қолбасшылары қауым жерлерін, жаулап алынған жерлерді өздерінің мұрагерлік меншігіне айналдырды. Ірі жер иелеріне өздерінің жер иеліктерін ұлғайтуға мемлекет көмектесті.

Король мен ақсүйек шонжарлар бірте-бірте ірі жер иеленушілерге айналды. Олар артық жерлерін өз қызметкерлеріне, бағыныштысы феодалдарына — вассалдарына үлестіріп берді. Алғашқыда әскери қызмет атқарғаны үшін жер сыйға берілсе, кейін ол мұраға қалдырылды. Сыйға берілген жерді «феод», ал оның иесін «феодал» деп атады.

Бір феодалдың жер үлесі ұлан-ғайыр көп болса, екінші феодалдың жері аздау болды. Феодал жерді онда өмір сүретін жүздеген, мыңдаған шаруаларымен қоса иемденді. Сондықтан орта ғасырда «қожайынсыз жер болмайды» деген нақыл тарады.

Вотчина: жер екіге бөлінген

Феодалдар өз жерлерінде тәуелді шаруалардың еңбегіне негізделген шаруашылық құрды. Мұндай шаруашылықты феодалдық поместье (вотчина) деп атады. Ол VIII–IX ғасырларда Франк мемлекетінде қалыптасып, Батыс Еуропа елдерінде кеңінен таралды. Мұнда шаруалар жер иелеріне тікелей тәуелді еді.

📕 Оқулықта (24–25-беттер) бұл сөйлемде «ерікті шаруалардың еңбегіне негізделген» деп басылған. Бірақ келесі сөйлемде шаруалардың жер иелеріне тәуелді екені айтылады, сондықтан мұнда «еріксіз (тәуелді)» болуы керек.

Вотчинадағы жер екі бөліктен тұрды:

1. қожаның жері — домен;
2. тәуелді шаруалардың пайдалануындағы ұлестік жерлер.

Кейбір шаруалардың шағын, дербес шаруашылықтары да болды. Бірақ олар жерсіз күн көре алмағандықтан, поместьенің иесіне тәуелділікке түсті. Феодалдар мемлекеттің көмегімен шаруаларды өздеріне кіріптар етті.

Шаруалар поместьедегі шаруашылық жұмыстарын өз еңбек құрал-жабдықтарымен жүргізді. Олар неғұрлым көп өнім өндірсе, соғұрлым өзіне де көп өнім қалатын. Сондықтан да шаруалар өз еңбегінің нәтижесіне мүдделі болды.

💡 Оқулықтағы сұрақ. 25–26-беттердегі суреттерге қарап, ортағасырлық шаруалардың тұрмыс-тіршілігін айтуға болады. Бір суретте астық жиналып жатыр, екіншісінде шаруа ат-өгізбен соқа тартып, жер жыртады. Демек, шаруалардың негізгі жұмысы — егін мен мал шаруашылығы.

Феодалдық шаруашылықтың ерекшелігі: «бәрі өзімізде бар»

Феодалдық құрылыстың келесі бір белгісі — шаруашылықтың натуралды, яғни томаға-тұйық сипаты. Феодалға қажетті бұйымдар мен азық-түліктердің бәрі оның поместьесінде өндірілді. Оқулықтағы сызбада натуралды шаруашылықтың үш белгісі көрсетілген: сауда-саттық пен экономикалық байланыстардың төмен деңгейде болуы; қажетті азық-түлік пен бұйымдардың поместьенің өзінде өндірілуі; орталық мемлекеттік биліктің әлсіз болуы.

Шаруалар малдың жүнінен жіп иіріп, мата тоқыды, одан киім-кешек тікті, үй жиһаздарын, ыдыс-аяқ пен құрал-саймандарды өздері жасады. Шаруалар да, олардың қожайындары да ешнәрсені сатып алмады, «бәрі өзімізде бар» деген ұрдісте өмір сүрді. Тек өздері өндірмейтін тұз бен темірді ғана олар азық-түлікке, малға айырбастап алатын. XI ғасырға дейін ел ішіндегі сауда-саттық өте төмен дәрежеде болды.

📕 Оқулықта VI–X ғасырлардағы натуралды шаруашылық туралы: «еш нәрсе сатылмады және сатып алынбады» деп жазылған. Бірақ сол бетте-ақ тұз бен темір сатып алынғаны айтылады. Дәлірек айтқанда, өздері жасай алмайтын заттарды ғана сатып алды.

🌟 Қазақ даласында да жер негізгі байлық болған, тек оны көшпелілер жайылым ретінде ортақ пайдаланған. Батыс Еуропада ол жеке феодалдың мұрагерлік меншігіне айналды.

Феодалдық бытыраңқылық

Натуралды шаруашылық жағдайында жеке феодалдық иеліктер арасындағы экономикалық және саяси байланыстар өте мардымсыз болды. Батыс Еуропада ірі жер иелігі бар феодалдар жеке-дара шаруашылық жүргізе алды. Мұнда табиғат жағдайы қолайлы, жері құнарлы, өзен-суы жеткілікті, шабындығы мол болды. Осының бәрі феодалдың байлығын молайтып, оның үкіметтен тәуелсіз өмір сүруіне мүмкіндік жасады. Феодалдық иеліктердің саяси және мәдени орталықтарына айналған қалалар өсіп-жетілді. Феодалдық иеліктер өзінше тәуелсіз мемлекет іспетті еді.

IX ғасырда Карл империясынан Франция, Германия, Италия бөлініп, жеке корольдіктер құрды. Олардың әрқайсысы көптеген иеліктерге бөлінді. Көптеген феодалдардың жер көлемі король иелігінен де асып түсті. Әрбір ірі феодалдың өз әкімшілігі мен соты, әскері болды. Олар қол астындағы шаруаларды бағыныштылықта ұстауға әрі сыртқы жаудан қорғануға пайдаланды. Ірі феодалдар көршілерімен соғысу немесе бітім жасау мәселелерін өздері шеше беретін. Күшейіп алған жекелеген феодалдар өздерін корольмен тең санай бастады.

Осының бәрі IX–XI ғасырлардағы Батыс Еуропада феодалдық бытыраңқылықтың негізгі белгілері болды.

💡 Оқулықтағы сұрақ. Феодалдық бытыраңқылықтың себебін анықтаңдар. Себебі: поместье бәрін өзі өндіргендіктен, оған көрші де, король да, нарық та қажет болмады. Сондықтан иеліктер бір-бірінен және король билігінен ажырады.

Феодалдық қырқысулар және қамалдар

Бытыраңқылық кезінде феодалдар үнемі өзара қырқыс соғыстарын жүргізіп отырды. Олардың мақсаты — бай көршісін тұтқындап, күн талап ету, тонаушылықпен олжа табу болды. Феодалдар соғыс кезінде қорғану үшін мықты қамалдар (замоктар) тұрғызып, сонда тұрған. Қамалдар алғашқыда ағаштан, кейін тастан салынды.

Өзара қырқысулардан әсіресе қорғанатын қамалы жоқ шаруалар зардап шекті. Қырқыс соғыстары феодалдық шаруашылыққа зиянын тигізді. Егістіктер тапталып, елді мекендер өртелді.

Бұл қырқысуды тоқтатуға шіркеу барынша күш жұмсады. Ол Христостың туған күні, пасха мейрамы кезінде соғысты күнә деп жариялады. Өзара қырқысуларды тоқтатуға корольдер де мүдделі болды.

⚠️ Жиі кететін қате. «Феодалдар жерді өзі жыртып, егін салды». Олай емес: феодал өзі жер жыртпады, оның жерінде тәуелді шаруалар еңбек етті. Феодал тек шаруашылықты басқарды және соғысты.

Түсінгеніңді тексер

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланыздан «жер» орта ғасырда қазіргі «ақшамен» бірдей мағынада болғанын өз сөзімен түсіндіруді сұраңыз. Сонда «феод» сөзінің мәні жақсы есте қалады.

Өзіңді тексер

• Феод деген не? Мұрагерлікке қалатын жер иелігі (немесе қызмет үшін сыйға берілген жер).
• Феодал кім? Феодтың иесі, жердің қожайыны.
• Натуралды шаруашылықтың үш белгісі қандай? Сауда мен экономикалық байланыстың әлсіздігі, қажеттінің бәрін поместьенің өзінде өндіру, орталық биліктің әлсіздігі.
• Қамал не үшін қажет болды? Ол феодалдың үйі де, қорғаны да болды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ойталқы. Натуралды шаруашылықтың феодалдық бытыраңқылыққа ықпал еткенін дәлелдеңдер.

Қалай ойлаймыз. Алдымен поместьеде қандай шаруашылық болғанын ойла: қажеттінің бәрі сонда жасалды ма? Сонда көршінің және королдің көмегі керек пе?

Шешуі.

1. Поместьеде бәрі жасалды, сондықтан сауда-саттыққа және басқа иеліктермен байланысқа қажеттілік аз болды.
2. Әрбір феодал өз әкімшілігі, соты, әскері бар дербес қожайын болып, корольден тәуелсіз өмір сүре алды.
3. Корольмен және көршілермен байланыс әлсіреп, иеліктер өзінше мемлекет іспетті болды, ал король билігі әлсіреді.

Жауабы: бәрі поместьенің өзінде өндірілгендіктен, феодалдар басқаларға мұқтаж болмай, корольден ажырап, мемлекет бытырап кетті.

№ 2

(оқулықта — «?!» белгісі, 1-тапсырма) Феодалдық құрылыстың құл иеленушілік құрылыстан ерекшелігін көрсетіңдер. Феодалдық құрылыс оған дейінгі құрылыстарға қарағанда озық болғандығын қалай анықтаймыз?

Қалай ойлаймыз. Құл мен шаруа қалай жұмыс істейтінін салыстыр.

Жауап үлгісі.

• Құл — қожайынның меншігі, еңбегінен ештеңе алмайды, сондықтан еңбегіне мүдделі емес.
• Шаруа өз еңбек құралымен жұмыс істеп, өнімнің бір бөлігін феодалға береді, қалғаны өзіне қалады.
• Неғұрлым көп өнім өндірсе, соғұрлым өзіне де көп қалады, сондықтан ол еңбегінің нәтижесіне мүдделі.
• Демек, еңбек өнімділігі артады, шаруашылық дамиды. Осы арқылы феодалдық құрылыстың оған дейінгілерден озық екенін анықтаймыз.

Жауабы: феодализмде шаруа еңбегінің нәтижесіне мүдделі, ал құл мүдделі емес, сондықтан феодалдық құрылыс озық.

№ 3

(«?!», 2-тапсырма) Орта ғасырлардағы «қожайынсыз жер болмайды» деген мәтелді қалай түсінеміз?

Қалай ойлаймыз. Жер мен билік арасындағы байланысты еске түсір.

Жауап үлгісі. Феодализмде жер — басты байлық, ал билік жер иесінің қолында. Сондықтан әр жердің иесі болды: оны король, сеньор немесе вассал иеленді. Ешбір жер «ешкімдікі» болмады. Жердің иесі онда тұратын шаруалардың да қожайыны болды.

Жауабы: әр жердің міндетті түрде иесі болды, оған сол жердегі шаруалар да бағынды.

№ 4

(«?!», 3-тапсырма) Феодалдық қырқысулардың зардаптарын анықтаңдар.

Шешуі.

• Әсіресе қорғанатын қамалы жоқ шаруалар зардап шекті.
• Егістіктер тапталды, елді мекендер өртелді.
• Феодалдық шаруашылыққа зиян тиді: өнім азайып, ел кедейленді.
• Ел бытырап, корольдің билігі әлсіреді.

Жауабы: шаруалар қиналды, егістіктер тапталып, елді мекендер өртелді, шаруашылыққа зиян тиді.

№ 5

(«?!», 4-тапсырма) Феодалдардың өзара қырқыстарын тоқтатуға корольдер неге мүдделі болды?

Қалай ойлаймыз. Оқулықта себебі тікелей айтылмаған, сондықтан король үшін қырқыстың не зияны барын ойла.

Жауап үлгісі.

• Феодалдар күшейіп, өздерін корольмен тең санады, сондықтан соғыстар корольдің билігін әлсіретті.
• Қырқыс шаруашылыққа зиян келтіріп, шаруаларды күйзелтті, ал король елдің өнімінен табыс алды.
• Бейбіт елді басқару оңай, сондықтан король елді біріктіріп, өз билігін нығайтқысы келді.

Жауабы: соғыстар король билігін әлсіретіп, елді күйзелтті, сондықтан король тыныштыққа мүдделі болды.

№ 6

(оқулықта — «★» белгісі, 1-тапсырма, 28-бет) Мына терминдердің бір-бірінен айырмашылығын жазыңдар.

Жауабы: феод — жер, феодал — оның иесі, феодализм — бүкіл құрылыс.

№ 7

(«★», 2-тапсырма, 28-бет) Еуропадағы феодалдық бытыраңқылықтың белгілерін төменде берілген кластер арқылы ашып көрсетіңдер (жұмыс дәптерінде орындаңдар).

Қалай ойлаймыз. Кластердің ортасына «Еуропадағы феодалдық бытыраңқылықтың белгілері» деп жаз да, төрт ұяшыққа төрт белгіні орналастыр.

Шешуі.

1. Әрбір ірі феодалдың өз әкімшілігі, соты, әскері болды.
2. Көптеген феодалдардың жер көлемі король иелігінен де асып түсті.
3. Феодалдар көршілерімен соғысу не бітім жасау мәселелерін өздері шешті.
4. Күшейген феодалдар өздерін корольмен тең санады, олардың арасында үнемі қырқыс соғыстары болып тұрды.

Жауабы: жоғарыда көрсетілген төрт белгі.

Жадынама

• Даталар: VI–X ғасырлар — натуралды шаруашылық; VIII–IX ғасырлар — Франк мемлекетінде поместье; IX ғасыр — Карл империясының бөлінуі; IX–XI ғасырлар — бытыраңқылық.
• Орындар: Батыс Еуропа; Франция, Германия, Италия.
• Терминдер: феод, феодал, феодализм, вассал, поместье, домен, натуралды шаруашылық, бытыраңқылық, қамал.

Шағын тест