§ 8. Ислам дінінің пайда болуы. Араб халифаты

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). III тарау: Ислам тарихы. 39–44-беттер.

Нені үйренесің

• Арабтардың ислам дініне дейін қалай өмір сүргенін және неге бірігуі керек болғанын айтуды.
• Негізгі даталарды атап, олардың артында не тұрғанын түсіндіруді: 610, 622, 630, 661, 750, 1258.
• Араб халифатының құрылымын түсіндіруді: халиф, әмірлер, салықтар, иқта жері.
• Араб жаулап алушылары қайда жеткенін картадан көрсетуді.

Ой қозғау

• Арабия түбегі қайда орналасқан? Оңтүстік-батыс Азияда, Қызыл теңіз бен Арабия теңізінің арасында. Бұл — орман мен өзен емес, құм мен шөл өлкесі.
• Көшпелі деп кімді айтады? Бір жерде тұрақты тұрмай, малын жайылымға қарай айдап жүретін адамды. Бедуиндер — көшпелі арабтар.
• Ұлы Жібек жолы дегеніміз не? Қытайдан батысқа қарай созылған сауда жолдарының тізбегі. Оның бір тармағы Қазақстан арқылы өткен.

Тақырыпты талдаймыз

Құмды және керуенді өлке

Елестетші: айналаңда сарғыш шөл, ал су тек сирек құдықтарда ғана бар. Арабия түбегінің көп бөлігі осындай болатын. Егін егуге тек су бар жерлерде ғана болатын.

VI ғасырда арабтар көшпелі малшаруашылығымен және егіншілікпен айналысты. Көшпелілерді бедуиндер деп атады. Олар жылқы, қой, ешкі, түйе өсірді. Тайпалар руларға бөлінді: тайпа басшысы — шейх, ал ру басы саид деп аталды.

Қызыл теңіздің жағалауында Византиядан Африкаға және Үндістанға баратын сауда жолдары өтті. Осы жолдардың бойында арабтардың сауда тұрақтары орналасты. Олардың ірісі — Мекке қаласы еді. Көпестер көрші елдерге жылына бірнеше рет үлкен керуендер жіберіп отырды. Меккенің орталық алаңында Қағба тұрды, оның төрінде қасиетті «қара тас» болды. Айналасында араб тайпаларының Құдайларының мүсіндері қойылған еді. Әр тайпа өз Құдайына құлшылық етті. Бұл арабтар арасында алауыздықты күшейте түсті.

💡 Картадан қара: Арабия — оңтүстікке қарай созылған үлкен «тіл» тәрізді құрлық. Мекке мен Медине батыста, Қызыл теңізге жақын жатыр.

💡 Ойталқы. Ислам діні болмағанда Араб мемлекеті құрылар ма еді? Ойлап көр: арабтарды бір-біріне жау етіп тұрған не еді, ал оларды не біріктіре алатын еді?

Мұхаммед және жаңа сенім

Араб тайпаларының бірігуіне жаңа дін — ислам діні жәрдемін тигізді. Оның негізін қалаушы — Мекке қаласынан шыққан Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.). Ол 570–632 жылдары өмір сүрген.

Мұхаммед бір ғана құдіретті Алладан басқа Құдай жоқ деп пайымдады, ал өзін «Құдайдың елшісі — пайғамбармын» деп атады. Ол 610 жылдан бастап арабтардың өзара жауласуын қойып, бір дінді қабылдап, ислам дініне енуін уағыздады. «Ислам» деген сөз Құдайға бағыну дегенді білдіреді.

Мұхаммедтің діні уағыздарына қарсы болған Меккенің билеушілері қасиетті Қағбаны басып алып, пайғамбардың қаладан кетуін талап етті. 622 жылы Мұхаммед Арабияның екінші қаласы Ясрибке (қазіргі Медине) барып паналауға мәжбүр болды. Бұл көшу «хижра» (қоныс аудару) деп аталады, ал мұсылмандық жыл санау дәл осы жылдан басталады. Ясриб қаласы бұдан кейін «пайғамбар қаласы» — «Медине» деп аталды.

Мединеліктерден қолдау тапқан Мұхаммед Меккеге қарсы жорыққа дайындалды. Осы жорықта жеңіске жетіп, Мекке ислам дінінің орталығы деп жарияланды. 630 жылы араб тайпаларының көпшілігі ислам дінін қабылдады.

🌟 Хижра — исламның «туған күні» емес, көшу күні. Мұсылман жылы біздің жылдан қысқа, сондықтан екі күнтізбедегі даталар біртіндеп алшақтай береді.

Мұсылман не істейді

Мұсылмандардың қасиетті кітабы — Құран (арабшадан аударғанда «оқу» деген сөз). Исламның бес негізгі парызы бар.

Қағба әрбір мұсылман жылына бір рет барып, Алла алдында өз парызын өтеуге тиісті қасиетті орынға айналды. Сауд Арабиясы елінде орналасқан Мекке қаласына барып қайтқандарды «қажы» деп атайды.

Мұхаммед мемлекеті

Мекке қаласын бағындырған Мұхаммед тек ислам дінін уағыздап қоймай, мемлекеттің саяси билігін өз қолына алды. Елдің билігі қасиетті Құран шариғаттары арқылы жүргізілді. Мысалы, қолға түскен ұрының қолы немесе саусағы кесілді.

Жер мемлекеттік меншік саналып, Аллаға адал қызмет атқарған адамдарға берілді. Жер алғаны үшін оның иесі «үшір» (ушур) салығын төлеуге міндетті еді. Малшылар да белгілі мөлшерде салық төледі. Мұхаммед пайғамбардың билігімен өз мемлекетіне адал қызмет атқарғандарға берілген жер иқта деп аталды.

Мұхаммед Арабия түбегін түгелдей бағындырып, Ислам мемлекетін құрды. Біздің оқулық оны Араб халифаты деп атайды.

Мына үш сөзді есіңде сақта:

• үшір — жер иесі төлейтін салық;
• иқта — адал қызмет үшін берілетін жер үлесі;
• халиф — пайғамбардан кейінгі мемлекет басшысы.

Араб халифаты: Үндістаннан Атлантқа дейін

Пайғамбар қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасарларына халиф (пайғамбар ісін жалғастырушы, жолын қуушы деген мағынаны білдіреді) деген атақ берілді. Араб халифатын Мұхаммед пайғамбардың серіктері Әбу Бәкір, Омар, Осман, Әли басқарды.

Омардың кезінде арабтар 640 жылы Сирияны, Палестинаны, ал 640–642 жылдары Мысырды, одан әрі Солтүстік Африканың батысын, 634–651 жылдары Иранды толығымен өздеріне бағындырды. Бір кездегі қуатты сасанидтік Иран өмір сүруін тоқтатты. Шығыста Араб халифаты Орталық Азия жерін жаулап, Мерв (Мары) қаласы халифаттың орталығына айналды. Сөйтіп, Үндістаннан Атлант мұхиты жағалауына дейінгі жер Араб халифаты мемлекетіне бағындырылды.

📕 Оқулықта халиф Омар Иерусалимде әл-Ақса мешітін салдырды деп жазылған (41-бет). Тарихи деректер бойынша, үлкен әл-Ақса мешітін Омардан кейін, Омейя әулеті кезінде, VII–VIII ғасырлар тоғысында салған; Омардың кезінде ол жерде тек шағын намазхана болған.

Картада (40-бет). Қоңыр түспен шамамен 630 жылы құрылған Араб мемлекетінің жер аумағы белгіленген. Қоңыр көрсеткілер оның айналасындағы жаулап алу жорықтарының бағытын көрсетеді: солтүстікке Сирияға, батысқа Мысыр мен Солтүстік Африка арқылы Испанияға, шығысқа Иран арқылы Орталық Азия мен Үндістанға қарай. Батыста көрсеткі Пуатьеде тоқтайды: онда арабтардың жолын франктер кескен. Шығыста Хиуа, Бұхара және Талас белгіленген: арабтар Қазақстанның шекарасына дейін жетті.

Араб әскерінің ерекшелігі сол, олар негізінен еркін адамдардан құралды. Мықты атты әскер жасақталды. VIII ғасырдың басына дейін арабтар жаулап алған жерлерінде жергілікті тәртіптерді қалдырып, христиандардың, иудейлердің, зороастрийліктердің діндеріне төзімділік көрсетіп, тиіспеді. Мұндай саясат арабтардың жеңіске жетуіне мүмкіндік берді.

VIII ғасырдың басында арабтар Солтүстік Африканың жағалауын, 711–718 жылдары Гибралтар бұғазы арқылы Пиреней түбегіндегі Испанияны жаулап алып, Францияның жеріне дейін жетті. 705–715 жылдары Орталық Азияда Хорезмді, Хиуа мен Бұхараны, Сайрамды өздеріне қаратты. Орталық Азияны бағындыру үшін арабтарға түріктер және Қытаймен соғысуларына тура келді.

💡 Ойталқы. Араб халифатының ұлан-байтақ аумақты жаулап алуының себебін анықта: діни бірлік, мықты атты әскер, жергілікті халықтарға төзімділік — бұл сәттіліктің қайсысы сенің ойыңша ең маңыздысы?

Араб халифатының басқарылуы

Барлық жаулап алынған жер мемлекеттік меншікке айналдырылды. 661–750 жылдары билік басына Омейя әулеті келді. Бұлар сириялық арабтар еді. Халифат астанасы Дамаск қаласы болды.

Халифаттың жері бес жергілікті басқару аймағына — әмірліктерге бөлінді. Әр әмірлікті халиф тағайындаған әмір басқарды:

1. Иран, Ирак, Шығыс Арабия, Хорасан және Орталық Азия;
2. Хиджаз, Йемен, Орталық Арабия;
3. Армения мен Әзірбайжан, Кіші Азияның шығыс бөлігі;
4. Мысыр, Ливия, Триполи;
5. Батыс Африка мен Испания.

Әрбір әмірдің екі орынбасары болды: біріншісі салық жинады, екіншісі дін ісімен айналысты. Әрбір әмірлікте жергілікті әскери басқару жүйесі жүргізілді. Бүкіл халифаттағы әскердің басшысы халифтің өзі болып, бас қолбасшы рөлін атқарды. Әскер бастығы дәреже жағынан аймақтағы екінші адам болып саналды. Омейя әулетінің негізгі әлеуметтік тірегі арабтың феодалданған ақсүйектері болды.

Омейя әулеті билік құрған Араб халифатында қоғамдық мекемелер мен мешіттер салуға көп көңіл бөлінді. Сауда және қолөнер айтарлықтай дамыды. Сауда айналымына алтын динар мен күміс дирхем енгізілді. Омейя әулеті кезінде Араб халифаты орта ғасырлардағы ең ірі мемлекеттердің бірі болды.

Омейялар құлайды, Аббастар келеді

Бірақ ұзақ жылға созылған ішкі бақталастық Араб халифатын әлсіретті. 750 жылы Әбу Мүслім бастаған көтерілістің нәтижесінде Омейя әулеті билік басынан қуылып, оның орнына Аббас әулеті келді. Бұл әулет Мұхаммед пайғамбардың туысы Аббастан тарайды деп есептеледі. Аббастардың алғашқы жүз жылында халифаттағы феодалдық қатынас күшейіп, сауда өрістеді.

📕 Оқулықта Аббас Мұхаммед пайғамбардың «немере ағасы» деп аталған. Тарихи деректер бойынша, Аббас — пайғамбардың әкесінің інісі, яғни «немере аға» емес, әкесінің інісі (ағайы).

Аббасилік халифат әсіресе Һарун ар-Рашид (768–809) пен Мамун (813–833) тұсында кемеліне келді. Халифат Азия, Африка, Еуропа құрлықтарын қамтыған әлемдік державаға айналды. Бұл құрлықтардағы халықтардың өздеріне тән тарихи, мәдени, діни ерекшеліктері болды. Олар әртүрлі тілде сөйлеп, өз салт-дәстүрін ұстанды. Бұл сияқты ала-құлалық түбінде халифаттың күйреуіне әкеліп соғатын. Мұндай тағдырдан халифат та қашып құтыла алмады.

📕 Оқулықта Һарун ар-Рашидтің өмір жылдары «768–809» деп берілген. Ал ол халиф болып 786 жылдан 809 жылға дейін билік құрды. Сондықтан 768 жыл — қате болуы мүмкін; даталарды анықтамалықтан тексерген жөн.

VIII–X ғасырларда халифат бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге ыдырап кетті. Олардың ішіндегі ірілері: Бағдад халифаты (750–1258), Фатимилер халифаты (909–1071), Кордова халифаты (756–1031), Саманилер мемлекеті (875–999) т.б.

📕 Оқулықта Фатимилер халифатының соңғы жылы 1071 деп берілген. Бұл — қате: Фатимилер халифаты 909 жылдан 1171 жылға дейін өмір сүрген.

1258 жылы Шыңғысханның немересі Хулагу хан басқарған монғол әскері Бағдадты басып алды. Аббас әулетінің соңғы халифі Мұстасим өлтіріліп, Араб халифаты мемлекет ретінде жойылды.

Оқулықтың 42-бетіндегі кестеде Аббас әулеті «750–1258 жылдар» деп көрсетілген — бұл шамамен 500 жыл.

💡 Ойталқы. Араб мемлекетінің ыдырауына жол бермеуге болар ма еді? Бір мемлекетте әртүрлі тілде сөйлейтін, әртүрлі салт ұстанатын халықтарды не біріктіре алады?

Уақыт таспасы

Бұл даталардың бәрі біздің заманымыздан бергі, сондықтан есептеу оңай. Мысалы, 622 жыл шамамен 1400 жыл бұрын болған.

Қазақстан жақын

Балалар, сендер Қазақстан тарихынан білесіңдер: 751 жылы Тараз қаласына жақын жерде «Атлах» шайқасы болды. Бұл шайқас қытай әскерлері мен арабтар арасында болып, арабтар жеңіске жетті. Шайқаста түргештер мен қарлұқтар арабтарды қолдап, Қытайға қарсы соғысты. Осылайша Оңтүстік Қазақстанның бір бөлігі де халифаттың құрамына кірді.

🌟 Оқулықтың картасында Хиуа, Бұхара және Талас қалалары белгіленген. Керуендер Ұлы Жібек жолымен дәл осы қалалар арқылы өтті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге картадан Арабия түбегін, Мекке мен Мединені, Бағдадты және Таразды табыңыз. Керуендер неге сауда қалаларын жақсы көргенін сұраңыз. Бұл — әртүрлі халықтардың сенімі мен салтын сыйлау туралы әңгімелесудің жақсы себебі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ежелгі Араб мемлекетінің құрылуына қандай жағдайлар себеп болды? Тайпалардың арасындағы алауыздық, сауда жолдары мен Меккенің күшеюі, жаңа дін — ислам және пайғамбар Мұхаммед.
• Ислам діні мен Араб мемлекетінің құрылуы арасында қандай байланыс бар? Ислам діні тайпаларды бір сенімге біріктірді, ал Мұхаммед діни көшбасшы әрі мемлекет басшысы болды.
• Арабтардың жаулап алу соғыстарының мақсаты неде болды? Исламды таратып, жаңа жерлер мен байлыққа және сауда жолдарына ие болу.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

Ежелгі Араб мемлекетінің құрылуына қандай жағдайлар себеп болды?

Қалай ойлаймыз. Тайпалардың өмірін еске түсір: олар не істеді, нені бөлісе алмады, оларға не жетіспеді?

Жауап үлгісі.

• Арабтар көшпелі және отырықшы тайпаларға, ру-руға бөлінді; бір-бірімен жиі жауласты.
• Әр тайпа өз Құдайына табынды, бұл алауыздықты күшейтті.
• Сауда жолдары бойындағы Мекке сияқты қалалар баюға, ал кедейлер кедейлене берді, сондықтан бірігу қажеттігі туды.
• Бір Құдайға сенетін жаңа дін — ислам пайда болды, оны Мұхаммед пайғамбар таратты.

Жауабы: тайпалардың алауыздығы, бірігуге деген қажеттілік және бірыңғай жаңа дін — исламның пайда болуы.

№ 2

Ислам діні мен ежелгі Араб мемлекетінің құрылуы арасындағы байланысты түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Тайпаларды неге табынатын нәрсе бөлді, ал енді оларды не біріктірді?

Жауап үлгісі.

• Ислам барлық арабтарға бір Құдай — Алла және бір пайғамбар — Мұхаммед туралы айтты.
• Бір дін тайпалар арасындағы жауласуды қойып, оларды бір қауымға біріктірді.
• Мұхаммед тек діни басшы емес, мемлекет басшысы да болды; елді Құран шариғаттары бойынша басқарды.
• Мекке мен Қағба жалпы орталыққа айналды, жер мемлекеттік меншік саналып, ол үшін салық (үшір) төленді.

Жауабы: ислам діні арабтарды біріктіріп, Араб мемлекетінің құрылуының негізі болды.

№ 3

Арабтардың жаулап алу соғыстарының мақсаты неде болды?

Қалай ойлаймыз. Оқулықта бұл туралы тікелей айтылмаған, сондықтан мәтіннен қорытынды жасаймыз: арабтар қайда барып, не істеді?

Жауап үлгісі.

• Исламды басқа елдерге тарату.
• Халифат аумағын кеңейту: Сирия, Мысыр, Иран, Солтүстік Африка, Испания, Орталық Азия.
• Сауда жолдары мен бай қалаларға ие болу.
• Жаулап алынған жерлер мемлекеттік меншікке айналды, оны адал қызметке берді (иқта).

Жауабы: исламды тарату, халифат аумағын кеңейту, жаңа жер мен сауда жолдарына ие болу.

Тест тапсырмасы

№ 4

Адал қызмет атқарғаны үшін берілетін үлесті жер: а) үшір; б) феод; ә) иқта; в) поместье.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен еске түсір: Мұхаммедтің билігімен өз мемлекетіне адал қызмет атқарғандарға берілген жер қалай аталды?

Шешуі. Үшір — жер иесі төлейтін салық. Феод — Батыс Еуропадағы, ал поместье — Ресейдегі жер үлесі. Араб халифатында адал қызмет үшін берілген жер иқта деп аталды.

Жауабы: ә) иқта.

Жұлдызшалы тапсырмалар

№ 5

Араб халифатының Омейя әулеті кезіндегі дамуының жетістіктері мен кемшіліктері жайлы БӘСЭ талдау кестесін толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. БӘСЭ — төрт бағыт: Басқару, Әлеуметтік, Саяси, Экономикалық. Әр бағытқа мәтіннен жетістік пен кемшілік тап.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.

№ 6

Уақыт мерзімі мен оқиғаларды сәйкестендіріңдер. I. 711–718 жылдар; II. 705–715 жылдар; III. 640–642 жылдар. а) Арабтар Мысырды жаулап алды; б) Хиуа мен Бұхараны өздеріне қаратты; ә) Арабтар Испанияны жаулап алды.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі даталарды қара: Мысыр — Омардың кезінде, Испания — Гибралтар арқылы, Орталық Азия — шығыста.

Шешуі.

Жауабы: I — ә; II — б; III — а.

Жадынама

• Даталар: 610, 622, 630, 661–750, 750, 1258.
• Жерлер: Мекке, Медине, Дамаск, Мерв, Бағдад.
• Терминдер: ислам, Құран, қажылық, намаз, халиф, әмір, шариғат, үшір, иқта, динар, дирхем.
• Ең бастысы: ислам арабтарды біріктіріп, олар алып мемлекет құрды, бірақ ол әртүрлі халықтар мен ішкі талас салдарынан ыдырады.

Шағын тест