§ 7. Ортағасырлық қалалар мен өнер дамуының ерекшеліктері

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). II тарау: Феодализм. 33–39-беттер.

Нені үйренесің

• Ортағасырлық қалалардың неліктен және қайда пайда болғанын түсіндіруді.
• Қала халқының тұрмысын, қала мектептері мен университеттерін сипаттауды.
• Роман және готика стильдерін сәулет, мүсін, бейнелеу өнері бойынша ажыратуды.
• Әдебиетті (жыр, роман, жылнама) және кітап басып шығарудың маңызын атауды.

Ой қозғау

• Қолөнер деген не? Затты қолмен жасау өнері: мата тоқу, темір соғу, ыдыс жасау.
• Қолөнершілер неге шаруалардан бөлек тұра бастады? Олар жасаған бұйымдар шаруалар қолынан шыққан заттардан берік әрі әдемі болды, ал оларды сатуға болатын.
• Мырза кім? Жері мен адамдары бар феодал.
• Сауда деген не? Тауарды ақшаға немесе басқа тауарға айырбастау.

Тақырыпты талдаймыз

Қалалар қайдан пайда болды

XI ғасырға қарай ауылшаруашылығында еңбек өнімділігі артты. Мұның өзі қолөнердің ауылшаруашылығынан бөлінуіне әкелді. Осы ғасырда қолөнер мен сауданың орталығына айналған қалалар пайда болды.

Көптеген қалалар бұрынғы Рим дәуірінен қалған еді: Италияда — Рим, Англияда — Лондон, Францияда — Париж және т.б. Олар ақсүйектер мен діни шонжарлардың мекенжайлары немесе қамалдары болды.

Қолөнершілер жасаған бұйымдар шаруалар қолынан шыққан заттарға қарағанда әлдеқайда берік те әдемі еді. Тәжірибелі шеберлердің бұйымдарын барған сайын көп адам керек ете бастады. Бірақ алым жинау кезінде ісмерлер жасаған бұйымдардың едәуір бөлігін феодалдар тегін иеленіп қоятын. Сондықтан қолөнершілер поместьелерден қашып кетіп, тапсырыс берушілер мен сатып алушыларды іздестіріп, бір орыннан екінші орынға ауысып отырды. Бертін келе кезбе қолөнершілер тұрақтады. Қолөнершілердің қоныстары жол тораптарының, өзен өткелдерінің бойында және қолайлы теңіз айлағына таяу жерлерде қалыптаса бастады. Мәселен, Оксфорд пен Кембридж, Майндағы Франкфурт. Қалалардың негізі ірі монастырьлар мен атақты феодалдар бекіністерінің төңірегінде қаланды. Олар Страсбург, Аугсбург, Гамбург қалалары. Бург «қамал» дегенді білдірді. Шіркеу төңірегінде қалыптасқан қала аттарына қосарлап санкт, сан, сен (әулие) деген тіркес жалғастырылды. Мысалы, Сен-Жермен.

💡 Оқулықтағы сұрақ. Қалалық өмір ортағасырлық шаруашылықтың дамуына қалай әсер етті? Қалада қолөнер мен сауда дамыды, бұйымдар көбейді, шаруашылық ақшаға, айырбасқа бет бұрды. Натуралды «бәрі өзімізде бар» шаруашылықтың орнына нарық пайда болды.

🌟 Сол кезде Қазақстан жерінде де қалалар гүлденді: Отырар, Тараз, Сайрам. Олар Ұлы Жібек жолының бойында тұрды, мұнда қолөнер мен сауда өркендеді.

Қала халқының тұрмысы

Қазіргі заманғы қалалармен салыстырғанда ортағасырлық қалалардағы халық саны онша көп болған жоқ. Әдетте ол 5–6 мың адамнан аспады. Батыс Еуропаның тек Лондон немесе Париж сияқты бірен-саран қалаларында ғана ондаған мың тұрғын халық болды.

Қаладағы ең кең жер — базар алаңы еді. Оған таяу жерде қаланың бас шіркеуі — собор орналасты. Қала тұрғындары алаңға қалалық кеңес үйін — ратуша салды. Қала халқының негізгі кәсібі қолөнер мен сауда бола тұрса да, қала тұрғындары көп уақытқа дейін ауылшаруашылығынан қол үзген жоқ. Қала дуалдарының алдында өңделген егістік жерлер, бау-бақшалар жатты, жайылымдық жерлерде табын-табын мал жүрді.

Білім: мектептер мен университеттер

Өсіп келе жатқан қалаларға және король әкімшілігіне сауатты адам қажет еді. Саудадан түсетін пайданы есептеу, қалалық кеңестерде іс жүргізу қажеттігі туды. Қалаларда шіркеу мектебінен басқа да мектептер ашыла бастады. Олар жекеменшік немесе қала кеңесі қаржыландыратын мектептер болатын. Шіркеу мектептеріне қарағанда, бұл мектептер жазу мен арифметиканы тәуір оқытты, табиғаттану жөнінде мағлұматтар берді.

Еуропада XII ғасырда тұңғыш жоғары мектептер — университеттер пайда болды. Олар атақты мұғалімдері бар қалаларда ғана ашылды. Оқу латын тілінде жүргізілді, сондықтан бұл университеттерде көптеген елдердің жастары оқи алатын еді.

XIII ғасырда Англияда атақты ғалым Роджер Бэкон (1214–1292) өмір сүрді. Ол бақылаудың және тәжірибенің көмегімен ғана білім алуға болады деп дәлелдеді.

Ғылым мен білімнің дамуына кітап басып шығару ісінің қалыптасуы зор үлес қосты. Еуропадағы ең алғашқы кітапты неміс шебері Иоганн Гутенберг 1445 жылы басып шығарды.

🌟 Білім қашан да сауаттылықтан басталады. Қазақ даласында да ауылдық мектептер мен медреселер баланың сауатын ашқан.

Әдебиет және жылнамалар

Әдебиет. Ақындар халық өлеңдері мен аңыздарды жинады, феодалдардың соғыстағы ерлігі және басынан кешкен ғажайып оқиғалары туралы романдар мен дастандар жазды. Ақындар қияли рыцарьдің бейнесін әсірелеп, ержүрек, қайырымды және әділ етіп көрсетті.

Халыққа кең тараған рыцарьлық дастан «Роланд туралы жыр» XII ғасырдың бас кезінде Францияда жазылды.

Франция қалаларында ондаған жылдар бойы мысалдар мен ертегілерден құралған «Түлкі туралы роман» дастаны жиі айтылып жүрді. Дастанда жалқау ірі феодал — Аю, шіркеудің топас қызметкері — Есек, жемтік іздеп шарқ ұрған жауыз рыцарь — Қасқыр, ақылды, тапқыр қала тұрғыны — Түлкі бейнеленді. Түлкі Қасқырмен тартыста үнемі жеңіп шығады. Ал Қораз, Қоян, Ұлу бейнелеріндегі кедейлерді жәбірлегенде оның өзі қиын жағдайға душар болады.

Жылнамалар. Қоғамдық ой. Орыс мемлекетінде князьдың, әрбір ірі қаланың жылнамасы болды, онда өтіп жатқан оқиғалар баяндалды. Жылнамашылар көбінесе оқиғалардың күн сайынғы желісін сипаттап отырып, шайқастар, дипломатиялық келіссөздер туралы егжей-тегжейлі есептер жазды.

1185 жылы Киевте белгісіз автор жазған «Игорь жасағы туралы жыр» — Ежелгі Русьтегі ең елеулі поэзиялық шығарма. Жырда Игорь Святославич пен Қыпшақ ханы Қоншақ басқарған әскерлердің соғысы суреттелген. Басқа орыс князьдарының көмегіне сүйенбеген Игорь Святославич шайқаста күйрей жеңіліп, Қоншақ ханға тұтқынға түседі. Сондай-ақ жырда өзара қырқысқан Киев Русі князьдарының тарихы, қыпшақтардың үстемдігі баяндалған. Туынды көркем тілмен жазылған, жоқтау, жұбату, мадақтау т.б. жанрлар шебер қолданылған фольклорлық-эпикалық шығарма.

Сәулет өнері: роман және готика

XI ғасырда Батыс Еуропада үлкен құрылыс басталды. Қарапайым ағашпен жабылған жайдақ төбелер тас күмбездермен алмастырылды. Оны қалың қабырғалар ғана көтере алатын еді. Сол уақыттағы құрылысшылар Ежелгі Римнің сәулет өнерінен көп үлгі алды, сондықтан да XI–XII ғасырлардағы құрылыстарды роман (латын сөзі «Рома» — Рим) ғимараттары деп атайды.

XII ғасырдың аяғынан бастап мырзалардың өктемдігінен құтылған қала тұрғындары сауда үйлерін, ратушалар, соборлар, ауруханалар, қонақүйлерін сала бастады.

XII–XV ғасырлардағы құрылыстар готикалық деген ат алды. Құрылысшы шеберлігінің одан әрі өсе түсуі ауыр доға тәрізді күмбездерді неғұрлым жеңіл, шошақ күмбезбен алмастыруға мүмкіндік берді. Енді қалың қабырғаның керегі болмай қалды. Қаракөлеңке роман храмынан өзгешелігі — готикалық соборлар үлкен терезелерімен жарқырап көрінеді.

💡 Роман стилінің аты Рим сөзінен шыққан: бұл құрылысшылар Ежелгі Римнің сәулетінен үлгі алды. Готикалық соборға мысал — Испанияның Бургос қаласындағы собор (оқулықтағы сурет).

Мүсін өнері

Орта ғасырлардағы мүсін өнері сәулет өнерімен тығыз байланысты болды. Соборлар Құдайларды, епископтарды, корольдерді бейнелейтін мыңдаған бедерлермен және мүсіндермен безендірілді.

Роман шеберлері адам денесін көбіне жүдеу, бет-бейнесін кескінсіз, титықтаған етіп бейнеледі. Адамның қиналысын немесе шаттығын барынша жеткізу үшін олар адам бейнесіне көбіне жүпыны пішін берді.

Роман мүсіндеріне қарағанда готикалық мүсіндерде адам бейнесі дәлірек берілген, киім қыртыстары, денесінің кескін-пішіні айқын байқалады. Дарынды шеберлер өмірде көргендерін нанымды бере білген. Адамның сырт келбетімен қатар, ішкі сұлулығына зейін қоюшылық аңғарылады.

Бейнелеу өнері: фреска, витраж, миниатюра

Роман храмдарының қабырғалары суретке толы болатын. Ол суреттерден құлшылық етушілерге «әулиелер» мен Құдайдың сұсты бейнелері қарап тұратын. Ал готикалық соборлардың қабырғаларында бейнелеу өнеріне орын аз берілді. Аса үлкен терезелері қорғасын құрсаулармен бекітілген мозаика сынықтарынан құрастырылған суретті әшекейге толы болатын. Витраж арқылы храм ішіне түскен күн сәулесі колоннада, төбе мен еденде жалтжұлт ойнап, храмға ерекше салтанатты көрік берді.

Бейнелеу өнерінің аса зор жетістігі кітап миниатюрасы болды. Ашық салынған суреттерде орта ғасырлардағы адам өмірінің барлық жағы бейнеленді. Суретшілер көпке дейін алыстағы мен жақындағыны көлемі жағынан бірдей етіп бейнелейді, сондықтан да нәзік нәрсенің өзі де тұрпайы сияқты болып көрінетін. Витражда, миниатюраларда шаруалар мен қолөнершілердің еңбек үстіндегі жағдайы көрсетілді.

⚠️ Жиі кететін қате. Фреска мен витражды шатастырма: фреска — қабырғада (роман стилі), витраж — терезеде (готика стилі).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге түрлі-түсті қағаздан және қара рамкадан терезеге «витраж» жасаңыз. Интернеттен готикалық собордың суретін тауып, роман храмымен салыстырыңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қалалар қалай пайда болды? Қолөнер ауылшаруашылығынан бөлініп, шеберлер жол тораптарына, өзен өткелдеріне, айлақтарға қоныстанды.
• Қала халқының саны қанша болды? Әдетте 5–6 мыңнан аспады, тек Лондон мен Париждей қалаларда ондаған мың болды.
• Университеттер қашан пайда болды? XII ғасырда.
• Роман мен готика қалай ерекшеленеді? Роман — қалың қабырға, тас күмбез; готика — жеңіл шошақ күмбез, үлкен терезелер.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ойталқы (37-бет). Ортағасырлық және қазіргі Еуропа қалаларының ерекшелігі неде?

Қалай ойлаймыз. Халық санын, қала орталығын және кәсіпті салыстыр.

Жауап үлгісі.

• Ортағасырлық қалада халық аз болды: әдетте 5–6 мың адам, тек Лондон мен Париж сияқты қалаларда ондаған мың.
• Орталықта базар алаңы, собор, ратуша тұрды; қала дуалдарының алдында егістік, бау-бақша, жайылым болды.
• Қала халқының негізгі кәсібі қолөнер мен сауда бола тұрса да, олар көп уақытқа дейін ауылшаруашылығынан қол үзген жоқ.
• Қазіргі қалалар көп миллионды, ауылшаруашылығынан толық бөлек, ірі өнеркәсіппен, көлікпен, мектеппен.

Жауабы: ортағасырлық қалалар шағын, базар алаңы мен собор орталық болды, тұрғындар ауылшаруашылығымен де айналысты; қазіргі қалалар әлдеқайда ірі.

№ 2

(оқулықта — «?!» белгісі, 1-тапсырма) Қалалардың неліктен және қалай пайда болғанын түсіндіріп беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Бірінші кезекте ауылшаруашылығындағы өзгерісті, содан кейін қолөнершілердің не істегенін ойла.

Жауап үлгісі.

• XI ғасырға қарай ауылшаруашылығында еңбек өнімділігі артты, бұл қолөнердің бөлінуіне әкелді.
• Қолөнершілердің бұйымдары шаруалар жасағаннан берік әрі әдемі болды, бірақ феодалдар олардың бұйымдарының бір бөлігін тегін алып қоятын. Сондықтан шеберлер поместьелерден қашып кетті.
• Олар жол тораптарының, өзен өткелдерінің, теңіз айлақтарының жанына қоныстанды (Оксфорд, Кембридж, Франкфурт).
• Қалалар сондай-ақ ірі монастырьлар мен феодал бекіністерінің төңірегінде пайда болды (Страсбург, Аугсбург, Гамбург: «бург» — қамал). Көптеген қала Рим дәуірінен қалған (Рим, Лондон, Париж).

Жауабы: қолөнер ауылшаруашылығынан бөлінді, шеберлер сауда жасауға қолайлы жерлерге қоныстанды, сөйтіп қалалар пайда болды.

№ 3

(«?!», 2-тапсырма) Қалалардың пайда болуы қоғамға қандай өзгерістер әкелді?

Жауап үлгісі.

• Қолөнер мен сауда орталықтары пайда болды, сауда мен айырбас жандана түсті.
• Сауатты адамдарға қажеттік туды, жеке және қала кеңесі қаржыландыратын мектептер ашылды, XII ғасырда университеттер пайда болды.
• Қала тұрғындары мырзалардың өктемдігінен құтылып, сауда үйлерін, ратушалар, соборлар, ауруханалар, қонақүйлерін сала бастады.
• Өнер мен ғылым дамыды: сәулет, мүсін, бейнелеу өнері, әдебиет; кітап басу басталды.

Жауабы: қоғамда қолөнер мен сауда, білім мен өнер дамыды.

№ 4

(«?!», 3-тапсырма) Қалалардың пайда болуына және өсуіне байланысты қандай еңбек бөлінісі өмірге келді?

Қалай ойлаймыз. Кім жер жыртып, кім бұйым жасағанын ойла.

Жауап үлгісі. Қолөнер ауылшаруашылығынан бөлінді: ауылда енді негізінен егін мен мал шаруашылығымен шаруалар айналысты, ал қалада қолөнершілер мен саудагерлер өмір сүрді. Сөйтіп, ауыл мен қала арасында еңбек бөлінісі пайда болды.

Жауабы: ауылшаруашылығы (ауыл) және қолөнер мен сауда (қала) болып бөлінді.

№ 5

(«?!», 4-тапсырма) Қала мектептері мен университеттерінде оқыту қалай жүргізілгенін әңгімелеп беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі «Білім» бөлімін оқы: мектеп пен университеттің айырмасы неде?

Жауап үлгісі.

• Қала мектептерін жеке адамдар немесе қала кеңесі қаржыландырды. Мұнда жазу мен арифметиканы тәуір оқытты, табиғаттану жөнінде мағлұматтар берді.
• Университеттер XII ғасырда пайда болды, олар атақты мұғалімдері бар қалаларда ашылды.
• Оқу латын тілінде жүргізілді, сондықтан олардағы студенттердің арасында көптеген елдердің жастары болды.

Жауабы: мектепте жазу мен арифметика, табиғаттану оқытылды; университетте латын тілінде оқыды, оқуға түрлі елдердің жастары келді.

№ 6

(«?» белгісі, 1-тапсырма, 37-бет) Ескі қалалар қайтадан қалпына келтіріліп, жаңа қалалар бой көтерген мерзім: а) XI ғасыр ә) IX–XIII ғасырлар б) X–XI ғасырлар в) XIII–XV ғасырлар.

Шешуі. Параграфта: «XI ғасырға қарай ... Осы ғасырда қолөнер мен сауданың орталығына айналған қалалар пайда болды».

Жауабы: а) XI ғасыр.

№ 7

(«?», 2-тапсырма) Еуропада алғашқы университеттер пайда болған кезең: а) XIII ғасыр ә) XII ғасыр б) X ғасыр в) XI ғасыр.

Шешуі. Параграфта: «Еуропада XII ғасырда тұңғыш жоғары мектептер — университеттер пайда болды».

Жауабы: ә) XII ғасыр.

№ 8

(«?», 3-тапсырма) «Роланд туралы жырда» баяндалған оқиға: а) жалқау феодалдар өмірі ә) жақсы тұрмысқа ұмтылатын кедейлер тірлігі б) Испанияға жасалған басқыншылық жорық в) жайдары, тапқыр шаруа туралы.

Қалай ойлаймыз. Оқулықта жырдың мазмұны жазылмаған: тек «рыцарьлық дастан» деп айтылған. Мазмұнын жалпы тарихтан білеміз.

Шешуі. «Роланд туралы жыр» — Франция королі Карл жасағының Испанияға жорығы туралы рыцарьлық дастан. Жалқау феодалдар мен тапқыр қала тұрғыны «Түлкі туралы романда» кездеседі.

Жауабы: б) Испанияға жасалған басқыншылық жорық.

№ 9

(«?», 4-тапсырма) Ортағасырлық мүсіншілер бейнелейді: а) адамның адамгершілігін және сезім байсалдылығын ә) Құдайлардың құдіретін б) ананың мүсінін в) антикалық дәстүрді.

Қалай ойлаймыз. Оқулықта: Роман шеберлері адамның қиналысын немесе шаттығын жеткізуге тырысты; готика шеберлері адамның сырт келбетімен қатар ішкі сұлулығына зейін қойды. Сонымен орта ғасыр мүсінші адамның ішкі әлемін, сезімін көрсетуге ұмтылды.

Жауабы: а) адамның адамгершілігін және сезім байсалдылығын (ішкі әлемін).

№ 10

(«?», 5-тапсырма, 38-бет) Бейнелеу өнерінің аса зор жетістігі: а) кітап миниатюрасы ә) шіркеулерді безендіру б) витраждар жасау в) портрет салу.

Жауабы: а) кітап миниатюрасы.

№ 11

(оқулықта — «★» белгісі, 1-тапсырма) Әдеби шығармалардың қайсысы Францияға қатысты екенін көрсетіңдер: I. «Роланд туралы жыр» II. «Робин Гуд» III. «Игорь жорығы туралы жыр» IV. «Түлкі туралы роман» V. «Утопия».

Шешуі. Оқулықта екі шығарма Францияда жазылғаны айтылған: «Роланд туралы жыр» (XII ғасырдың бас кезі) және «Түлкі туралы роман» (француз қалаларында айтылған дастан). «Игорь жорығы туралы жыр» — Киев Русі, «Робин Гуд» — Англия, «Утопия» — ағылшын ойшылы Томас Мордың еңбегі.

Жауабы: I және IV: «Роланд туралы жыр» және «Түлкі туралы роман».

№ 12

(«★», 2-тапсырма) Кестені толтырыңдар. Романдық және готикалық үлгінің ерекшеліктерін көрсетіңдер.

Жауабы: кесте жоғарыда.

Жадынама

• Даталар: XI ғасыр — қалалар пайда болды; XII ғасыр — университеттер; XII–XV ғасырлар — готика; 1185 жыл — «Игорь жасағы туралы жыр»; 1214–1292 жылдар — Роджер Бэкон; 1445 жыл — Гутенберг.
• Орындар: Оксфорд, Кембридж, Майндағы Франкфурт, Лондон, Париж, Бургос (Испания).
• Терминдер: қолөнердің ауылшаруашылығынан бөлінуі, университет, жылнама, роман, готика, витраж, миниатюра, ратуша, собор.

Шағын тест