§ 10. Географиялық карталарды қалай дұрыс оқиды

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 57–65-беттер.

Нені үйренесің

• Картаны жергілікті аумақ жоспарынан ажыратуды.
• Карталарды топтарға бөлуді: аумақтық қамтуы, мазмұны, қызметі және масштабы бойынша.
• Жалпы географиялық картаның тақырыптық картадан айырмашылығын түсінуді.
• Шартты белгілердің төрт тобын танып білуді: сызықтық, анықтамалық, масштабтан тыс, масштабтық.
• Картаның шартбелгісін (легендасын) оқып, кез келген картаға жоспар бойынша сипаттама беруді.

Ой қозғау

• Жергілікті аумақ жоспары дегеніміз не? Шағын жердің (аула, ауыл, саябақ) жоғарыдан қарағандағы, кішірейтілген және шартты белгілері бар сызбасы.
• Шартты белгілер не үшін керек? Әр үй мен әр ағашты салмай, оларды қысқа әрі түсінікті белгімен көрсету үшін.
• Масштаб нені көрсетеді? Суреттегі қашықтық нақты қашықтықтан неше есе кіші екенін.
• Жоспарда солтүстік қайда болады? Әдетте жоғарыда. Олай болмаса, оны «С — Ю» көрсеткісі нұсқайды.

Тақырыпты талдаймыз

Жоспар мен карта: туыс, бірақ егіз емес

Қасыңа екі суретті қойып көрейік. Біріншісі — тұтас Қазақстанның картасы: облыстар әртүрлі түске боялған, қалалар, өзендер, жолдар көрінеді. Екіншісі — жергілікті аумақ жоспары: Ақсу ауылы, көшелер, жекелеген үйлер, жер бедері және өзен.

Екі сурет те «жоғарыдан» қаралып, кішірейтіліп салынған. Бірақ жоспар шағын жерді өте нақты көрсетеді, ал карта орасан зор аумақты ұсақ-түйексіз көрсетеді.

📌 Карта — Жер бетінің кішірейтіліп, жинақы түрде жазықтықта шартты белгілермен бейнеленуі. «Жинақы» дегеніміз — ұсақ детальдар алынып тасталып, ең бастысы ғана қалдырылған.

Жақтау және шартбелгі

Картаны жақтау қоршап тұрады. Ішкі жақтау кескінді тығыз қоршайды. Сыртқы жақтау төртбұрыш немесе дөңгелек болуы мүмкін. Екеуінің арасына ендік пен бойлықтың градустары жазылады.

Картаның бос жерінде оның «сөздігі» — шартбелгі (легенда) тұрады. Онда барлық шартты белгілер мен олардың түсіндірмесі жиналған. Кейде сол жерге диаграммалар, кестелер, жердің қималары да орналастырылады.

📌 Шартбелгі (легенда) — осы картада қолданылған барлық шартты белгілердің мағынасына түсіндірме беретін белгілер жиынтығы.

💡 Кез келген картаны оқуды екі нәрседен баста: атауынан және шартбелгісінен. Шартбелгісіз карта — бейтаныс тілде жазылған мәтін сияқты.

Карталар қандай болады

Карталар өте көп, оларды төрт белгі бойынша топтарға бөледі.

1. Аумақтық қамтуы бойынша: дүниежүзілік карта, материктер мен мұхиттар картасы, материк бөліктері, мемлекеттер, облыстар мен аудандар картасы. Суретте мемлекеттері бар дүниежүзілік карта, жарты шарлардың физикалық картасы және Қазақстан картасы берілген.

2. Мазмұны бойынша:

• жалпы географиялық — үстінде орналасқан нысандарымен бірге Жер бетін түгел суреттейді: жер бедерін, өзендерді, көлдерді, қалаларды, жолдарды;
• тақырыптық — бір тақырыпқа арналған: мемлекеттер мен шекаралар, климат, топырақ, жануарлар, пайдалы қазбалар, әкімшілік аудандар, климаттық белдеулер, тектоникалық құрылымдар.

Суретте Африканың екі картасы бар. Біріншісі — жалпы географиялық: таулар мен жазықтар биіктік түстерімен боялған, шыңдар мен ойыстар жазылған. Екіншісінде жер бедері жоқ, бірақ әр мемлекет өз түсімен боялған. Оның тақырыбы — мемлекеттер, бұл — саяси карта, ол тақырыптық картаға жатады.

3. Қызметі бойынша: оқу картасы, ғылыми-анықтамалық, туристік, жол картасы, навигациялық (теңізшілер мен ұшқыштарға арналған), техникалық, мәдени-білім беру карталары.

4. Масштабы бойынша: ірі, орташа және ұсақ масштабты карталар.

Масштаб: сан неғұрлым үлкен болса, детальдар соғұрлым аз

Салыстырып көр: 1 : 10 000 және 1 : 50 000 000 масштабтары. Біріншісінде картадағы 1 см жердегі 100 м-ге тең. Екіншісінде 1 см — тұтас 500 км!

📌 Масштабтағы сан неғұрлым үлкен болса, парақта аумақ соғұрлым көп сияды және детальдар соғұрлым аз көрінеді.

Масштаб бойынша бөлу:

• ірі масштабты — 1 : 200 000 және одан ірі (1 : 10 000, 1 : 50 000…). Оларды топографиялық карталар деп атайды. Оларды құрылысшылар, әскерилер, геологтар, туристер пайдаланады;
• орташа масштабты — 1 : 200 000-нан 1 : 1 000 000-ға дейін;
• ұсақ масштабты — 1 : 1 000 000-нан ұсақ (елдер, материктер, дүние жүзі карталары).

📕 Оқулықтағы кластерде масштаб шекаралары шатасып кеткен: «ірі масштабты — 1 : 10 000 000-тен кішірек», «орташа — 1 : 1 00 000», «ұсақ — 1 : 1 000 000», ал мәтінде «ірі масштабты — 1 : 10 000-нан 1 : 200 000-ге дейін» делінген. Біз жалпы қабылданған бөлуді алдық: ірі — 1 : 200 000-ға дейін, орташа — 1 : 200 000-нан 1 : 1 000 000-ға дейін, ұсақ — 1 : 1 000 000-нан ұсақ.

⚠️ Жиі кететін қате. «1 : 50 000 000 картасының масштабы үлкен — онда сан орасан зор ғой!» Керісінше: бұл — ұсақ масштаб. Мұндай картада бәрі 50 миллион есе кішірейтілген, ұсақ-түйекті көре алмайсың.

🌟 Кескін карта — картаның ерекше түрі. Онда тек материктердің сұлбасы, өзен сызықтары және қалалардың нүктелері бар. Оны өзің толтырасың: атауларын жазасың, бояйсың, нысандарды түсіресің. Қарындашпен және ұқыпты жұмыс істе!

Шартты белгілердің төрт тобы

Шартты белгілер нысанның мөлшеріне және картаның масштабына байланысты.

• Сызықтық — ұзын әрі тар нысандарға арналған: теміржол және автокөлік жолдары, шекаралар, құбыр желілері, электр берілісі желілері, өзендер.
• Анықтамалық — жазулар мен сандар: қалалардың, өзендердің, көлдердің, тауларның, жер атауларының аттары, биіктік белгілері, ағыс көрсеткісі.
• Масштабтан тыс — масштабта нүкте ғана болып қалатын шағын нысандарға арналған: жанармай станциясы, зауыт мұржасы, жалғыз ағаш, құдық. Мұндай белгі бойынша заттың мөлшерін білуге болмайды.
• Масштабтық (кескіндік) — масштабта сызып көрсетуге болатын нысандарға арналған: бақша, шалғын, орман, батпақты жер, көл. Олардың контуры нақты пішінін қайталайды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге телефоннан картаны ашыңыз (2ГИС, Яндекс немесе Google). Оны жақындатып, алыстатып көріңіз: жақындатқанда үйлер мен ағаштар шығады, алыстатқанда тек қалалар мен тас жолдар қалады. Осылай ірі және ұсақ масштаб дегеніміздің не екенін оңай түсіндіруге болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Карта дегеніміз не? Жер бетінің кішірейтіліп, жинақы түрде жазықтықта шартты белгілермен бейнеленуі.
• Картаның шартбелгісі (легендасы) дегеніміз не? Осы картаның барлық белгілері мен олардың түсіндірмесі.
• Карталарды қандай белгілер бойынша бөледі? Аумақтық қамтуы, мазмұны, қызметі және масштабы бойынша.
• Қандай карталарды топографиялық деп атайды? Ірі масштабты, өте толық карталарды.
• Шартты белгілердің қандай топтары болады? Сызықтық, анықтамалық, масштабтан тыс, масштабтық.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

19-суретті мұқият қара. Екі суреттің арасындағы ұқсастық пен айырмашылықты тап. 8-кестедегі «Салыстыру сызығын» толтыр. Картаның не екенін өзің тұжырымдап көр.

Қалай ойлаймыз. Кестенің жолдарымен жүр: аумақтың өлшемі, детальдар, масштаб, градустық тор, көкжиек тұстары, жер бедері. Әр жол үшін алдымен жоспарға, содан кейін картаға қара.

Шешуі.

Жауабы: карта — үлкен жер бетінің бір бөлігінің кішірейтіліп, жинақы түрде жазықтықта шартты белгілермен және градустық тормен бейнеленуі.

№ 2

«Географиялық карталар» кластерін мұқият қара. Карталарды топтастырудың әрбір түрі нені көрсететінін ойлан. Топтастырылған карталардың бір-бірінен айырмашылығы неде?

Қалай ойлаймыз. Әр топтың өз сұрағы бар. Қамтуы: «қанша жер?» Мазмұны: «не көрсетілген?» Қызметі: «кімге және не үшін?» Масштабы: «неше есе кішірейтілген?»

Жауап үлгісі.

• Аумақтық қамтуы бойынша: дүниежүзілік карта, материктер мен мұхиттар, мемлекеттер мен аймақтар карталары. Бейнеленген аумағының мөлшерімен ерекшеленеді.
• Мазмұны бойынша: жалпы географиялық карталар бәрін бірден көрсетеді (жер бедері, сулар, қалалар), тақырыптық карталар — тек бір тақырыпты.
• Қызметі бойынша: ғылыми-анықтамалық, оқу, мәдени-білім беру, техникалық, туристік. Оларды кім және не үшін пайдаланатынымен ерекшеленеді.
• Масштабы бойынша: ірі, орташа және ұсақ масштабты карталар. Толықтығымен ерекшеленеді.

Жауабы: топтастыру төрт сұраққа жауап береді: қандай аумақ, не көрсетілген, карта не үшін, ол қаншалықты толық.

№ 3

21-суреттегі карталарға мына жоспар бойынша жазбаша сипаттама бер: 1. Картаның атауы. 2. Аумақтық қамтуы бойынша картаға сипаттама. 3. Мазмұны бойынша картаға сипаттама. 4. Масштабы бойынша картаға сипаттама.

Қалай ойлаймыз. Атауын картаның тақырыбынан аламыз. Қамтуы — Жердің қай бөлігі. Мазмұны — бір сюжет бе (тақырыптық) әлде бүкіл жер беті ме (жалпы географиялық). Масштабын картаның төменгі бұрышындағы жазудан оқимыз.

Шешуі.

Жауабы: 1) Африканың жалпы географиялық картасы — материк картасы, жалпы географиялық, ұсақ масштабты; 2) Африканың саяси картасы — материк картасы, тақырыптық, ұсақ масштабты.

№ 4

22, 23-суреттердегі карталарды салыстыр. Нақты мысал келтіріп, салыстыруыңды дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Атауы мен мазмұнын шартбелгіден оқимыз, қамтуын — кескіннен, масштабын — бұрыштағы жазудан. Әр картаға төрт сұрақ қой: қандай аумақ, не көрсетілген, не үшін, қандай масштаб.

Шешуі.

1. 22-сурет, сол жақта. Австралия мен Мұхит аралдары (Океания) аумағының физикалық картасы: материк пен аралдар, жер бедері биіктік шкаласымен боялған. Мазмұны бойынша — жалпы географиялық карта, қамтуы бойынша — материк картасы.
2. 22-сурет, оң жақта. Оңтүстік Американың табиғат зоналары картасы: әр зона өз түсімен боялған, жануарлар мен өсімдіктердің суреті түсірілген. Бұл — тақырыптық карта (тақырыбы — табиғат зоналары).
3. 23-сурет. Антарктиданың физикалық картасы: материк пен Оңтүстік мұхиттың айналасындағы сулар, мұз бен теңіз түбінің бедері, тереңдіктер. Масштабы 1 : 50 000 000 (1 см-де 500 км) — ұсақ масштабты.
4. Салыстыру. Үшеуі де бүкіл материктерді көрсетеді, сондықтан ұсақ масштабты, бірақ мазмұны әртүрлі: 22-суреттің оң жағындағы карта — бір тақырыпқа арналған, қалғандары — жалпы географиялық. Мысалы, Оңтүстік Америка картасында жануарлар мен өсімдіктер, ал Антарктида картасында тереңдіктер мен биіктіктер көрсетілген.

📕 Оқулықта 23-сурет «Үлкен масштабты карта» деп аталған. Шын мәнінде 1 : 50 000 000 — ұсақ масштаб (1 см-де 500 км), бұл картада ұсақ детальдар көрінбейді.

📕 Оқулықта 24-суреттегі Ақмола облысының картасы «Топографиялық карта» деп аталған. Бірақ оның масштабы ұсақ (масштаб сызығында 57 км), ал топографиялық карталар ірі масштабты (1 : 10 000-нан 1 : 200 000-ге дейін) болады. Бұл — облыстың әкімшілік картасы: аудандар, қалалар, ауылдар, теміржолдар мен автомобиль жолдары көрсетілген.

Жауабы: 22-суреттегі карталар — материктің жалпы географиялық картасы және Оңтүстік Американың тақырыптық картасы (табиғат зоналары); 23-сурет — Антарктиданың жалпы географиялық картасы, ұсақ масштабты (1 : 50 000 000). Мазмұны бойынша ерекшеленеді, масштабы бойынша үшеуі де ұсақ.

№ 5

Картаны оқы (64–65 беттердегі 25-сурет). Картаның тақырыбына байланысты оған атау бер. Шартты белгілердің қандай тобы қолданылғанын анықта. Кем дегенде 2 мысал келтір. Оларды дәптеріңе жаз және тақырып қой.

Қалай ойлаймыз. Шартбелгіге қара: онда екі блок бар — «Шартты белгілері» және «Қорғалатын табиғи нысандар». Түрлі-түсті дақтар — қорықтар, ұлттық табиғи саябақтар, қорықшалар.

Шешуі.

• Атауы: «Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары». Карта — тақырыптық.
• Масштабтан тыс белгілер: шеңбер ішіндегі жұлдызша — мемлекет астанасы (Астана, Бішкек, Ташкент); нүкте — басқа елді мекендер (Ақтөбе, Қарағанды); ЮНЕСКО Дүниежүзілік мұра нысаны белгісі (Қорғалжың қорығы).
• Сызықтық: мемлекеттік шекаралар, өзендер (Ертіс, Орал, Сырдария, Іле).
• Масштабтық (кескіндік): қорықтардың түрлі-түсті дақтары (Наурызым, Үстірт, Ақсу-Жабағылы), ұлттық табиғи саябақтар (Бурабай, Шарын, Алтынемел), қорық аймақтар, қорықшалар және табиғи резерваттар (Ертіс орманы, Ырғыз-Торғай).
• Анықтамалық: атаулардың жазулары: «Каспий теңізі», «Балқаш көлі», «ҚЫТАЙ», «Алакөл»; масштаб сызығындағы 0, 100, 200, 400 км сандары.

Жауабы: «Қазақстанның қорғалатын табиғи аумақтары»; картада шартты белгілердің төрт тобы да бар, мысалдары жоғарыда.

№ 6

Сабақтағы өз жұмысыңды бағала. Сұрақтарға жауап бер. Шынайы бол: маған көбірек әсер қалдырған не нәрсе? Сабақта алған білімім маған алдағы өмірде қажет бола ма? Сабақта мен жаңадан не үйрендім? Мен нені үйрендім және бұл маған өмірде қалай көмектеседі? Жақсырақ жұмыс істеу үшін, маған нені өзгерту қажет?

Қалай ойлаймыз. Мұнда дұрыс жауап жоқ, бұл — өзіңмен әңгіме. Шынайы әрі қысқа жауап бер.

Жауап үлгісі.

• Масштабтағы сан неғұрлым үлкен болса, детальдар соғұрлым аз болатыны таңғалдырды.
• Серуенде, сапарда, телефондағы картамен жұмыс істегенде қажет болады.
• Карталар жалпы географиялық және тақырыптық болатынын, шартты белгілердің төрт тобын білдім.
• Картаны жоспар бойынша сипаттауды үйрендім.
• Масштаб шекараларын жақсырақ жаттауым керек.

Жауабы: әркімнің жауабы өзінше.

№ 7

Үйіңде бар кез келген картаны алып, төмендегі жоспар бойынша оған толығырақ сипаттама бер: 1. Картаның атауы. 2. Аумақтық қамтуы бойынша картаның сипаттамасы. 3. Мазмұны бойынша картаның сипаттамасы. 4. Масштабы бойынша картаның сипаттамасы. 5. Қолданылған шартты белгілер (әрбір топқа кем дегенде екі мысалдан).

Қалай ойлаймыз. Мектеп атласынан картаны ал. Атауы мен шартбелгісінен баста, масштабты бұрыштан тап.

Жауап үлгісі (атластағы Қазақстанның физикалық картасы).

1. Атауы: Қазақстан Республикасының физикалық картасы.
2. Аумақтық қамтуы: мемлекет.
3. Мазмұны: жалпы географиялық — жер бедері, өзендер, көлдер, қалалар, жолдар.
4. Масштабы: мысалы, 1 : 8 000 000 (1 см-де 80 км) — ұсақ масштабты. Өз картаңның масштабын қара.
5. Шартты белгілер:
   • сызықтық: Ертіс және Сырдария өзендері, теміржолдар;
   • анықтамалық: «Каспий теңізі», Хан Тәңірі шыңының биіктік белгісі;
   • масштабтан тыс: Алматы мен Шымкент қалаларының шеңберлері, шың белгісі;
   • масштабтық: Балқаш және Зайсан көлдері, Мойынқұм құмдары (боялған аумақтар).

Жауабы: жоспардың бес тармағы бойынша сипаттама, үлгідегідей.

Жадынама

• Карта: үлкен аумақ, градустық тор бар; жоспар: шағын жер, детальдар көрінеді.
• Карталарды аумақтық қамтуы, мазмұны, қызметі, масштабы бойынша бөледі.
• Масштабтағы сан неғұрлым үлкен болса, масштаб соғұрлым ұсақ және детальдар аз.
• Ірі — 1 : 200 000-ға дейін, орташа — 1 : 1 000 000-ға дейін, ұсақ — одан ұсақ.
• Белгілер: сызықтық, анықтамалық, масштабтан тыс, масштабтық.

Шағын тест