§ 9. Жердің пайда болуы туралы түрлі болжамдардың ұқсастығы мен айырмашылығы неде

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 51–56-беттер.

Нені үйренесің

• Жер бетінде тіршіліктің пайда болу болжамдарын салыстыруды.
• Бес басты болжамды және олардың негізгі идеясын атауды.
• Франческо Реди тәжірибесі өздігінен жаралу болжамын қалай жоққа шығарғанын түсіндіруді.
• Опарин бойынша тіршіліктің пайда болуының үш кезеңін айтып беруді.
• Денотатты граф жасауды.
• Адамға өмір сүру үшін не қажет екенін (Маслоу пирамидасы) және адам табиғатқа қалай әсер ететінін бағалауды.

Ой қозғау

• Болжам дегеніміз не? Әлі тексеру керек ғылыми болжау.
• Панспермия дегеніміз не? (5-сынып) Тіршілікті Жерге ғарыштан әкелген деген болжам.
• Барлық тірі организмдер неден тұрады? Жасушалардан.
• Тірінің жансыздан айырмашылығы неде? Тірі қоректенеді, тыныс алады, өседі, көбейеді.

💡 Параграфтың атауында «Жердің пайда болуы» делінген, бірақ біз Жер бетінде тіршіліктің қалай пайда болғаны туралы болжамдарды талдаймыз. Барлық тапсырма — дәл сол туралы.

Тақырыпты талдаймыз

Мыңдаған жыл бойы ойланған жұмбақ

Тіршілік — табиғаттың күрделі құбылыстарының бірі. Өте ерте кезден бастап қазіргі күнге дейін Жер бетіндегі тіршіліктің шығу тегі туралы көптеген болжамдар айтылды. Көбірек жалғасын тапқан бес болжам бар.

Креационизм — діннің көзқарасы

Креационизм — ертеден келе жатқан діни тұжырымдамаға сәйкес әлемдегі барлық заттарды, соның ішінде тіршілікті жалғыз Жаратушы, Құдай жаратқан деп есептейді. Тіршіліктің шығу тегі туралы мәселелерді қарастыра отырып, дін ең алдымен «қалай?» емес, «қандай мақсатта?» шыққан деген сұраққа жауап іздейді. Ғылым ақиқатты іздеу барысында бақылау мен тәжірибелерді кеңінен қолданса, дін ілімі ақиқатты сенім арқылы ұғынуға ұмтылады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Әр отбасында бұл сұраққа көзқарас әртүрлі болады. Оқулықта креационизм мазақталмайды да, таңылмайды да: балаға ғылыми көзқарастың діни көзқарастан айырмашылығын түсінсе жеткілікті.

Өздігінен жаралу — әдемі қате

Мыңдаған жылдар бойы адамдар тіршілік өздігінен жаралғанына сенді. Жансыз материядан қарапайым тәсілдермен жанды заттар пайда болады деп санады. Бейорганикалық қосылыстар, не органикалық қалдықтардың шірінділері кенеттен пайда болу көзі болып табылады деп ойлады.

Уақыт өте келе бұл болжам аздап өзгерді, алайда бұрынғысынша қате болжам ретінде қала берді. Биологияның негізін салушы Аристотель бақалар мен жәндіктер топырақта жаратылды деп жазған. Ал Платон шіру барысында жерден жанды мақұлық өздігінен жаратылатындығы жайында айтқан. Орта ғасырларда организмдердің ыдыраған немесе шіріген қалдықтарынан жәндіктер, құрттар, жыланбалық, тышқан тәрізді түрлі тірі мақұлықтар пайда болады деп есептеген.

🌟 Тіпті тышқандардың «рецепті» де болған: кір көйлек пен астықты қараңғы бұрышқа қойсаң, үш аптадан кейін тышқандар пайда болады екен. Әрине, тышқандар астыққа жай ғана келетін!

1668 жылы италиялық дәрігер Франческо Реди тәжірибе жасады.

💡 Бұл — нағыз ғылыми тәжірибенің үлгісі: бәрі бірдей, айырмашылығы біреу ғана — кездеме бар немесе жоқ. Демек, нәтиже дәл соған байланысты.

🌟 Өздігінен жаралуды түбегейлі «жойған» француз Луи Пастер 1860-жылдары болды. Ол ұзын иілген мойыны бар колбада сорпаны қайнатты. Ауадағы микробтар иілімде тұрып қалды, сондықтан сорпа бұзылмады.

Панспермия — тіршілік аспаннан келді ме?

Панспермия болжамымен сен 5-сыныпта танысқансың. Бұл болжамның мағынасын түсінуге оқулықтағы 18-сурет көмектеседі: онда тастар көк планетаға қарай ұшып барады. Оның идеясы ғарыштан Жерге түскен ғарыш денесі арқылы тіршілік әкелінгенін түсіндіреді. Алайда болжамның әлсіз жері бар: панспермия болжамы тіршіліктің қалай пайда болғанын түсіндірмейді. Сұрақ басқа планетаға ауысады, тек сонша.

Абиогенез — Опарин болжамы

Жер бетіндегі тірі организмдердің шығу тегіне қатысты абиогенез болжамын кеңес биохимигі Александр Иванович Опарин жасаған. Ол 1924 жылы «Жер бетінде тіршіліктің пайда болуы» атты еңбегін жариялады. Ол тіршіліктің пайда болуын материяның тарихи дамуындағы заңды сапалы кезең ретінде түсіндірді. Опарин болжамы бойынша, Жер бетінде тіршіліктің пайда болуына әкелген үдеріс үш кезеңге бөлінеді.

📕 Оқулықтағы 7-сызбада «гелийдің пайда болуы» деп басылған, бірақ мағынасы бойынша гель — желе тәрізді тамшылар (коацерваттар) туралы айтылып тұр.

📌 Қазіргі уақытта барлық жанды болмыс тек тірі заттардан туындайды — бұл биогенез (биогендік шығу тегі). Ал ең алғашқы тіршілік абиогенез болжамы бойынша миллиардтаған жыл бұрын жансыз заттардан пайда болды (абиогендік жол, яғни өлі элементтерден).

⚠️ Жиі кететін қате. Абиогенезді өздігінен жаралумен шатастыру. Екеуі де «жанды жансыздан» дейді, бірақ өздігінен жаралу тышқандар мен шыбындар лайдан қазір және бірден пайда болады дейді. Абиогенез — қарапайым тіршілік көне Жердің ерекше жағдайында бір рет, баяғыда және өте баяу пайда болды дейді.

Адам және табиғат

Адам мен табиғат әрқашанда бірге болған, алайда уақыт өте келе техниканың және нанотехнологияның даму барысында адам табиғатпен байланысын азайтып, табиғаттан алшақтады. Өзін кондиционерлі микроклиматты бетон қапасқа қамады. Бұл адамзаттың табиғатпен, географиялық ортамен өзара әрекеттерінің жемісі. Бүгінгі күні табиғат ландшафтарын антропогендікке (қалалық, тау-кен өндірісі, ауылшаруашылық, орманшаруашылық, рекреациялық) — жасанды ортаға айналдыру үдерісі артып келеді.

Қоғам табиғаттан оның ресурстарын көбірек алатын болды. Сонымен бір мезетте табиғатқа өз қызметінің көптеген қауіпті қалдықтарын молырақ қайтаратын болды. Осылайша өзара байланысты екі қиындық туындайды:

1. табиғат ресурстарын тиімсіз пайдалану;
2. қоршаған ортаны ластау.

Қазіргі заман адамының өмір сүруінің үшінші, қажетті шарты — қоғам. Біздің әрқайсысымыз қоғамның бір бөлігі саналамыз. Айналамыздағы адамдардың қолайлы өмір сүруіне қаншалықты жағдай жасалатыны біздің әрқайсысымызға байланысты.

Қажеттіліктер пирамидасы

Американдық психолог А. Маслоу адам қажеттілігінің иерархиялық моделін жасап шығарды. Ол адамдардың көптеген әрқилы қажеттіліктері бар екенін мойындайды. Сонымен бірге осы қажеттіліктерді адам онсыз өмір сүре алмайтын, ең басында адамның ішкі әлеуетін ашуға ұмтылу тұратын ең негізгі бес санатқа бөлуге болады деп санайды. Төменде — онсыз өмір сүру мүмкін емес нәрсе. Жоғарыда — өз таланттарыңды ашуға ұмтылу.

💡 Көрнекілік үшін мысал: ескі заттар. Күнделікті өмірде теледидардан жаңадан шыққан телефондарды жарнамалап жатады. Телефонымыз жұмыс істеп тұрса да, біз телефонның жаңасын сатып алуды ойлаймыз. Жаңасын сатып алғаннан кейін ескісін біз қайда жібереміз? Ескі телефон да қоқысқа айналып, қоршаған ортаны ластайтын заттың біріне айналады — міне, екінші қиындықтың аз ғана бір көрінісі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тіршіліктің пайда болуы туралы қандай болжамдарды білесің? Креационизм, өздігінен жаралу, панспермия, абиогенез, биогенез.
• Өздігінен жаралу болжамы неге қате? Реди мен Пастер тәжірибелері көрсетті: тірі жаратылыс ыдысқа түсе алмаса, онда тіршілік пайда болмайды.
• Опарин идеясы неде? Тіршілік жансыз заттардан ұзақ даму нәтижесінде үш кезеңде пайда болған.
• Адам қандай екі қиындық туғызды? Ресурстарды тиімсіз пайдалану және қоршаған ортаны ластау.
• Маслоу пирамидасының төменгі сатысында не тұр? Физиологиялық қажеттіліктер: аштық, шөлдеу, ұйқы, тыныс алу.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жерде тіршіліктің пайда болуы» атты 7-кестені толтыр. Жерде тіршіліктің пайда болуы туралы негізгі болжамдар туралы үзіндіні жаз.)

7-кестені толтыр: креационизм, өздігінен жаралу, панспермия және абиогенез болжамдарының негізгі идеясын қысқаша жаз.

Қалай ойлаймыз. Бір болжам — бір қысқа сөйлем. «Тіршілік қайдан шықты?» деген сұрақтан баста.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Адам, табиғат және Жер өзара бір-бірімен тығыз байланыста екендігі даусыз...»)

Адам, табиғат және Жер өзара қалай әрекеттесетінін түсіндір. Адам табиғатқа, ғаламшарға қандай әсерін (пайдалы және зиянды) тигізеді? Ол неге әкеліп соқтыруы мүмкін? Ғаламтор ресурсын пайдаланып, тұжырым мен нәтижелерді «Жүзім» кластері түрінде жаз. Сыныпқа ұсын.

Қалай ойлаймыз. «Жүзім» кластері: ортада тақырып, одан бұтақтар — «жүзім түйірлері», әрқайсысынан тағы ұсақтары тарайды.

Жауап үлгісі.

• Орталық: «Адам — табиғат — Жер».
• «Адам алады» бұтағы: су, ауа, топырақ, пайдалы қазбалар, ағаш, тамақ.
• «Зиян» бұтағы: ормандарды кесу; зауыттар мен көліктердің ауаны ластауы; қоқыс пен пластик; Аралдың тартылуы; далаларды жырту.
• «Пайда» бұтағы: қорықтар (Ақсу-Жабағылы, Алматы); Қызыл кітап; орман отырғызу; Кіші Аралды қалпына келтіру; қоқысты сұрыптау; күн және жел электр станциялары.
• «Неге әкеледі» бұтағы: зиян — адамдардың ауруы, жануарлардың жойылуы, шөлейттену; пайда — таза ауа, киіктер мен балықтың қайтып оралуы.

🌟 2000-жылдардың басында Қазақстандағы киіктердің саны шамамен 20–40 мыңға дейін азайды. Қорғаудың арқасында олар қайтадан миллионнан асты.

Жауабы: кластер әркімдікі өзінше; үлгісі жоғарыда.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ұсынылған қажеттіліктерді қандай сатыға бөлуге болатынын ойлан. Жауабыңды дәлелде.»)

Кестедегі қажеттіліктерді Маслоу пирамидасының сатылары бойынша орналастыр (5 саты). Таңдауыңды түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Төменнен баста: онсыз адам бір күн де өмір сүре алмайтын не? Содан кейін — өзіңді қауіпсіз сезіну үшін не керек. Жоғарырақ — айналадағы адамдар, одан да жоғары — сыйлау, ал шыңында — шығармашылық пен білім.

Шешуі.

1. Физиологиялық (төмен): аштық, шөлдеу, ұйқы, тыныс алу — онсыз тірі қалу мүмкін емес.
2. Қауіпсіздік: қорғалғандық, қауіпсіздік, қолайлылық — тойған кезде қауіпсіз болғың келеді.
3. Әлеуметтік: отбасы, достық, қарым-қатынас, бауыр басу, өзгелерге қамқор болу, біріккен әрекет.
4. Беделді: өзін-өзі сыйлау, өзгелерге сыйлату, мойындау, табыс пен жоғары бағалауға қол жеткізу.
5. Рухани (шың): таным, өзін-өзі белсендіру, өзін көрсете білу, таланттарды ашу.

Жауабы: төменнен жоғарыға — физиологиялық, қауіпсіздік, әлеуметтік, беделді, рухани.

⚠️ Жиі кететін қате. Оқулықтағы кестеде жолдар араласып тұр: «Беделді» бірінші, «Физиологиялық» екінші. Пирамиданы жолдардың реті бойынша жазба — мағынасына қарай орналастыр.

№ 4

«Адам мен табиғат: қандай ортақтық бар?» тақырыбы бойынша талқылап, шығарма жаз. (Оқулықта нөмірсіз тапсырма; сонымен бірге сурет салуға болады.)

Жоспар.

1. Тезис: адам — табиғаттың бір бөлігі.
2. 1-дәлел: біз оның ауасымен тыныс аламыз, суын ішеміз, тамағын жейміз.
3. 2-дәлел: адам табиғатқа зиян келтірсе, өзі де зардап шегеді.
4. Қазақстаннан мысал.
5. Қорытынды: бірлік бар, бірақ оны сақтау керек.

Жауап үлгісі. Менің ойымша, адам мен табиғат — біртұтас. Адам таза ауасыз, суынсыз, тамақсыз өмір сүре алмайды, мұның бәрін табиғат береді. Кондиционері бар қалада да біз оған тәуелдіміз: оттекті өсімдіктер жасайды, суды таудан өзендер әкеледі. Адамдар мұны ұмытқанда Арал теңізі құрғап, Арал маңының тұрғындары тұзды шаңнан ауыра бастады. Бірақ адам көмектесе де алады: бөгет салынғаннан кейін Кіші Аралға балық қайтып келді. Демек, адам мен табиғат арасында бірлік бар. Оны сақтау біздің өзімізге байланысты.

Жауабы: әркімнің өз шығармасы; үлгісі жоғарыда.

№ 5

Мәтіндегі ақпаратты, сонымен бірге өз жазбаларыңды пайдаланып, денотатты граф жасаңдар. Денотатты граф — мәтіннен негізгі түсініктің маңызды белгілерін бөліп алу тәсілі. Үлгіде: ортада «Жер бетінде тіршіліктің пайда болу болжамы», оң жақтағы шеңберде «болжайды», оған «Барлық жанды дүниені Құдай жаратқан (креационизм)» деп жазылған. Тағы үш шеңбер — «?» белгілерімен.

Қалай ойлаймыз. Денотатты граф құру ережесі үш кезеңнен тұрады: 1) негізгі кілт сөзді ортаға жазу; 2) негізгі түсінік пен оның белгілерін байланыстыратын етістіктерді таңдау. Етістіктер: мақсатты білдіретін (бағыттайды, болжайды, әкеледі, береді); нәтижеге қол жеткізу барысын білдіретін (қол жеткізу, жүзеге асыру); нәтижеге қол жеткізудің алғышартын білдіретін (негізделеді, сүйенеді, тірек етеді); 3) таңдалған етістіктер арқылы байланысатын негізгі түсініктің белгілерін іріктеп алу. Әрбір етістік үшін 1–3 белгі табуға болады.

Шешуі. Толтыру үлгісі:

Жауабы: граф әркімдікі өзінше; үлгісі жоғарыда.

Жадынама

• Бес болжам: креационизм, өздігінен жаралу, панспермия, абиогенез, биогенез.
• Өздігінен жаралуды Реди мен Пастер тәжірибелері жоққа шығарды.
• Панспермия тіршіліктің бастапқыда қалай пайда болғанын түсіндірмейді.
• Екі қиындық: ресурстарды тиімсіз пайдалану және қоршаған ортаны ластау.
• Маслоу пирамидасы төменнен жоғарыға: физиологиялық → қауіпсіздік → әлеуметтік → беделді → рухани.

Шағын тест