§ 12. Координаттары бойынша географиялық нысанды қалай табуға болады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 73–80-беттер.

Нені үйренесің

• Параллель, меридиан, экватор, полюс және градустық тор дегеніміздің не екенін түсіндіруді.
• Географиялық ендік пен бойлықтың не екенін түсінуді.
• Нүктенің координаттарын картадан қадамдап анықтауды.
• Нысанды картадан координаттары бойынша табуды.

Ой қозғау

• Экваторға параллель жүргізілген тұйық сызықтар қалай аталады? Параллельдер.
• Бір полюстен екінші полюске қарай жүргізілген доғаларды қалай атайды? Меридиандар.
• «Теңіз шайқасында» тор көзін қалай табады? Әріп (баған) және сан (жол) бойынша. Екі бағдар — тор көзі табылды.
• Экватор Жерді қандай жартышарларға бөледі? Солтүстік және Оңтүстік жартышарларға.

Тақырыпты талдаймыз

Торға салынған Жер

Глобус пен дүние жүзінің картасына қарашы. Олар торлы дәптер сияқты сызықтармен сызылған. Бір сызықтар батыстан шығысқа қарай жүреді — бұл параллельдер. Басқалары полюстен полюске қарай созылады — бұл меридиандар.

📌 Параллель — глобуста немесе картада экваторға параллель жүргізілген шартты сызықтар. Меридиан — глобуста немесе картада бір полюстен екінші полюске шартты түрде жүргізілетін сызық. Градустық тор — глобус пен географиялық картадағы меридиандар мен параллель сызықтар. Оның көмегімен әлемдегі кез келген нысанның орнын анықтауға болады.

Полюс — жорамалданған жер осінің Жер бетімен қиылысу нүктелері. Полюс екеу: Солтүстік және Оңтүстік. Экватор — Жерді тең екі — Солтүстік және Оңтүстік жартышарларға бөлетін жорамал сызық.

Параграфтағы суретте дүние жүзінің картасы мен торлы глобус бар. Картада параллельдер 15° сайын жазылған: 15°, 30°, 45°, 60°, 75°. Меридиандар — 30° сайын: 30°, 60°, 90°… 180°. Параллельдер тең қатарлармен көлденең жүреді. Ал глобустағы меридиандар полюстерде бір нүктеге жиналады, сондықтан полюстердің маңында «торлар» тар болады.

Екі бөліктен тұратын мекенжай

Жердегі кез келген нүктенің мекенжайы бар: ендік және бойлық. Ендік — нүкте қай параллельде екенін, бойлық — қай меридианда екенін көрсетеді. Екі сызықтың қиылысқан жері — мекенжай.

📌 Географиялық координаттар — нүктенің экваторға және нөлдік меридианға қатысты орнын анықтайды. Градуспен өлшенеді.

Ендік: экватордан қаншалықты алыс

Географиялық ендік — экватордан берілген нүктеге дейінгі арақашықтықты градуспен көрсетеді. Экватор — 0°. Экватордан жоғары жатқанның бәрі — солтүстік ендік (с.е.). Төмен жатқаны — оңтүстік ендік (о.е.). Ең үлкен ендік — 90°, полюстерде.

Параллельдер салынған суретте үш нүкте бар: A нүктесі 40° с.е. (Солтүстік Африка), B — 20° о.е. (Африканың оңтүстігі, Мадагаскар маңы), C — 45° с.е. (Еуропа). Кішкентай глобуста Жердің центрінен C нүктесіне дейінгі 45° бұрыш көрсетілген: ендік «градустары» осыдан шығады.

💡 Экватордан бірдей қашықтықта, бірақ қарама-қарсы жақта жатқан екі нүктенің градус саны бірдей болады: 30° с.е. және 30° о.е. Тек әріптері өзгеше!

Бойлық: Гринвичтен қаншалықты алыс

Бойлық үшін өз «нөлі» керек. Оны Гринвичтегі (Лондон) обсерватория арқылы жүргізуге келісті. Бұл — нөлдік, яғни Гринвич меридианы.

Географиялық бойлық — нөлдік меридианнан (Гринвичтен) берілген нүктеге дейінгі қашықтықты градуспен көрсетеді. Оң жақта (шығысқа қарай) — шығыс бойлық (ш.б.), сол жақта (батысқа қарай) — батыс бойлық (б.б.). Ең үлкен бойлық — 180°: 360° толық шеңбердің жартысы.

Меридиандар салынған суретте: A — 20° б.б., B — 40° ш.б., D — 60° ш.б.

🌟 Қазақстан түгелімен Солтүстік және Шығыс жартышарларда жатыр. Демек, біздің кез келген қаламыздың координаттары — «с.е.» және «ш.б.». Мысалы, Астана — шамамен 51° с.е. 71° ш.б.

Алгоритм: нүктенің координаттарын қалай табамыз

Параграфтағы картада екі нүкте осылай табылған. A (Орталық Азия, Моңғолияның батыс шекарасы маңы): 45° с.е. 90° ш.б. B (Оңтүстік Америка, Аргентина): 30° о.е. 60° б.б.

Төмендегі торда бойлық көлденең жүреді (б.б. — минус, солға; ш.б. — оңға), ендік тік жүреді (о.е. — төмен). Енді өзің 30° с.е. 90° б.б. координаттары бар C нүктесін қойып көр.

⚠️ Жиі кететін қате. «Б.б.» мен «ш.б.» шатастырады. Есіңде болсын: картаға қараймыз, Гринвич — ортада. Шығыс — оң жақта (компастағыдай), батыс — сол жақта.

⚠️ Жиі кететін қате. «50° бойлық» деп әріпсіз жазады. «С.е./о.е.» немесе «б.б./ш.б.» болмаса, мекенжай толық емес: 50° Жердің төрт түрлі жерінде болуы мүмкін!

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Телефоннан картаны ашып, кез келген нүктені ұзақ басыңыз — бағдарлама оның координаттарын көрсетеді. «Координаттары бойынша қаланы тап» ойынын ойнаңыз. Мысалы, 43° с.е. 77° ш.б. — бұл Алматы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Параллель мен меридиан дегеніміз не? Параллель экваторға параллель жүреді, меридиан — бір полюстен екіншісіне дейін.
• Градустық тор дегеніміз не? Градуспен жазылған параллельдер мен меридиандар.
• Ендік нені көрсетеді? Экватордан нүктеге дейін неше градус екенін, солтүстікке немесе оңтүстікке қарай.
• Бойлық нені көрсетеді? Гринвич меридианынан нүктеге дейін неше градус екенін, батысқа немесе шығысқа қарай.
• Ендік пен бойлықтың ең үлкен мәндері қандай? 90° және 180°.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

32-суретті мұқият қара. Картада параллельдер неше градустан кейін сызылғанын анықта. Меридиандар туралы не айтуға болады? Параллельдермен салыстырғанда олардың орналасуында айырмашылық бар ма?

Қалай ойлаймыз. Картаның шетіндегі жазуларды оқимыз: бүйірде — параллельдер, жоғарыда және төменде — меридиандар.

Шешуі.

1. Параллельдер 15°, 30°, 45°, 60°, 75° болып жазылған — қадамы 15°.
2. Меридиандар 30°, 60°, 90°, 120°, 150°, 180° болып жазылған — қадамы 30°.
3. Параллельдер тең қатарлармен жүреді және еш жерде қиылыспайды. Меридиандар полюстерде түйіседі, ал экватор маңында ең кең ашылады.

Жауабы: параллельдер 15° сайын, меридиандар 30° сайын; меридиандар полюстерде түйіседі, параллельдер түйіспейді.

№ 2

31 және 32-суреттердегі параллельдер мен меридиандар салынған суреттегі нүктелердің координаттарын жаз: A, B, C нүктелерінің ендігін және A, B, D нүктелерінің бойлығын.

Қалай ойлаймыз. Экватордан жоғары — N (с.е.), төмен — S (о.е.). Гринвичтен солға — W (б.б.), оңға — E (ш.б.).

Шешуі.

• Ендік: A — 40° с.е. (40° N); B — 20° о.е. (20° S); C — 45° с.е. (45° N).
• Бойлық: A — 20° б.б. (20° W); B — 40° ш.б. (40° E); D — 60° ш.б. (60° E).

Жауабы: A 40° с.е., B 20° о.е., C 45° с.е.; A 20° б.б., B 40° ш.б., D 60° ш.б.

№ 3

30, 33-суреттердегі карта мен глобустың сызбаларын пайдаланып, 9-кестедегі «Салыстыру сызығын» толтыр. Салыстыру бойынша: есептеудің басталуы, көкжиектің қай жақтарына бағытталғаны, глобустың пішіні, градустың ең үлкен мәні.

Қалай ойлаймыз. Кестенің бір бөлігі толтырылып қойылған: параллельге «солтүстік — оңтүстік», меридианға «жартылай шеңбер», параллельге «90°». Қалғанын параграф мәтіні бойынша толтырамыз.

Шешуі.

📕 Оқулық кестесінде жол «Көкжиектің қай жақтарына бағытталған» деп аталған, ал параллельге «солтүстік — оңтүстік» деп жазылған. Бұл тек ендікті санау үшін дұрыс: параллельдің өзі батыстан шығысқа қарай жүреді. Біз жолды «санау қай жаққа қарай жүргізіледі» деп түсіндік.

💡 Шатастырма: параллельдің өзі батыстан шығысқа қарай созылады, бірақ параллельдер бойынша ендікті солтүстікке немесе оңтүстікке қарай санайды. Меридиан солтүстіктен оңтүстікке қарай созылады, ал меридиандар бойынша бойлықты батысқа немесе шығысқа қарай санайды.

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 4

Атлас картадан төмендегі нысандардың географиялық координаттарын анықта: Эйр-Норд көлі, Камерун жанартауы, Котопахи жанартауы, Мак-Кинли тауы.

Қалай ойлаймыз. Алдымен материкті біл, ол жартышарды айтып береді. Содан кейін алгоритм бойынша градусты сана.

Шешуі (бір градус дәлдікпен, өз атласың бойынша тексер):

Жауабы: Эйр-Норд 28° о.е. 137° ш.б.; Камерун 4° с.е. 9° ш.б.; Котопахи 1° о.е. 78° б.б.; Мак-Кинли 63° с.е. 151° б.б.

№ 5

Географиялық нысанды анықта. Әлемдегі ең биік сарқырама (1054 м): 6° с.е. 62° б.б.; өз алып мүсіндерімен танымал арал: 27° о.е. 109° б.б.; ашық кеңістіктің арасынан көтерілетін, басын қар мен мұз жауып жатқан жанартау: 4° о.е. 38° ш.б.; «Этна» жанартауы: 38° с.е. 15° ш.б.; әлемдегі ең ұзын әрі ең суы мол өзен (сағасы): 0° 50° б.б.; «шулы түтін» (Ливингстон, 1856 жыл): 18° о.е. 26° ш.б.; «Дүңгірлек су»: 43° с.е. 79° б.б.

Қалай ойлаймыз. Координаттардың әріптері бойынша жартышар мен материкті тап, содан кейін нүктені. Сипаттама нені іздеу керегін айтады.

Шешуі.

1. 6° с.е. 62° б.б. — Оңтүстік Америка, Венесуэла: Анхель сарқырамасы (1054 м).
2. 27° о.е. 109° б.б. — Тынық мұхит: өз алып мүсіндерімен танымал Пасха аралы (Рапа-Нуи).
3. 4° о.е. 38° ш.б. — Шығыс Африка, ашық кеңістіктің арасынан көтерілетін, басын қар мен мұз жауып жатқан жанартау: Килиманджаро, Африканың ең биік тауы.
4. 38° с.е. 15° ш.б. — Сицилия аралы, Италия: «мен жарқыраймын» деген мағынадағы Этна жанартауы.
5. 0° 50° б.б. — Оңтүстік Америка, әлемдегі ең ұзын әрі ең суы мол өзен, пирарукуы мен қорқынышты жыртқыш пираньялары бар: Амазонка.
6. 18° о.е. 26° ш.б. — Замбези өзені, Замбия мен Зимбабве шекарасы: Ливингстон 1856 жылы ашқан «шулы түтін» — Виктория сарқырамасы.
7. 43° с.е. 79° б.б. — АҚШ пен Канада шекарасы: «Дүңгірлек су» — Ниагара сарқырамасы.

🌟 Амазонка мұхитқа одан кейінгі 6–7 ең ірі өзеннің суын қосып алғандағыдан да көп су әкеледі. Ал ең ұзын өзен атағын ол Ніл өзенімен бөлісіп отыр: ғалымдар қайсысының ұзын екенін әлі күнге дейін таластырады.

Жауабы: Анхель; Пасха аралы; Килиманджаро; Этна; Амазонка; Виктория сарқырамасы; Ниагара сарқырамасы.

№ 6

Өзіңнің сабақтағы іс-әрекетіңді бағала. Сөйлемдерді аяқта: «Өзімнің сабақтағы жұмысымды ... бағалаймын», «Сабақ ... пайдалы болды», «Білім маған өмірде ... қажет болады», «Тағы да ... білгім келеді».

Қалай ойлаймыз. Нысанада 5 — дәл ортада, 1 — шетінде. Бағаңды шынайы қой.

Жауап үлгісі.

• Өзімнің сабақтағы жұмысымды 4-ке бағалаймын: б.б. мен ш.б. шатасып қалды.
• Сабақ пайдалы болды: енді кез келген жерді координаттары бойынша таба аламын.
• Білім серуенде және навигатормен жұмыс істегенде қажет болады.
• Телефондағы GPS координаттарды қалай анықтайтынын тағы да білгім келеді.

Жауабы: әркімнің жауабы өзінше.

№ 7

Өзіңнің саяхат жасайтын маршрутыңды ойластырып, кескін картаға белгіле. Сонымен бірге саяхаттау маршруты өтетін кем дегенде 5 қаланы, олардың атауы мен координаттарын белгіле.

Қалай ойлаймыз. Атласта бар қалаларды таңда. Координаттарды градусқа дейін дөңгелекте. Қарындашпен ұқыпты жаз.

Жауап үлгісі. «Қазақстан бойынша Ұлы Жібек жолы» маршруты:

Жауабы: маршрут әркімде өзінше; бастысы — бес қала және әрқайсысының әріптері бар ендігі мен бойлығы.

№ 8

Сөзжұмбақты шеш. Географиялық координаттары мен әзіржауабы (арал, көл, таулар…) бойынша нысандарды географиялық картадан тап. Бастапқы сөздер — 10 «параллель» және 28 «меридиан».

Қалай ойлаймыз. Әр жол бойынша: координаттың әріптері → жартышар → материк немесе мұхит → қажетті түрдегі нысан. Сөзжұмбақтағы тор көздерінің санымен тексер.

Шешуі. Нөмірлері бойынша жауаптары (с.е. — солтүстік ендік, о.е. — оңтүстік ендік, ш.б. — шығыс бойлық, б.б. — батыс бойлық; сөзжұмбақтағы координаттар дөңгелектелген, сондықтан нысан сәл шетте болуы мүмкін):

Көлденеңінен

Тігінен

Жауабы: кестелерде.

Жадынама

• Алдымен ендікті, содан кейін бойлықты жазамыз. Әрқашан әріптерімен.
• Экватордан жоғары — с.е., төмен — о.е.; Гринвичтен оңға — ш.б., солға — б.б.
• Ендік ең көбі 90° (полюс), бойлық ең көбі 180°.
• Қазақстан: с.е. және ш.б.

Шағын тест