§ 16. «Адам. Жер шары. Ғалам» бөлімі бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 98–101-беттер.

Нені қайталаймыз

• Зерттеудегі айнымалылар және қауіпсіздік техникасы ережелері — 2-, 3-§ («Ғылым әлемі» бөлімі).
• Микро- және макроәлем, Жердің қасиеттері — 6-, 7-§.
• Жердің қабықтары және олардың өзара әрекеттесуі — 8-§.
• Жердің және тіршіліктің пайда болу болжамдары — 9-§.
• Карта, масштаб, координаталар, белдеулік уақыт — 10–13-§.
• Материктер мен мұхиттар, Жер халқы — 14-, 15-§.

Тақырыпты талдаймыз

Ең бастысы

Жердің төрт қабығы бар: литосфера (қатты, тастан тұратын), гидросфера (су), атмосфера (ауа) және биосфера (барлық тірі ағза). Олар үнемі бір-бірімен зат және энергия алмасып тұрады. Су тау жыныстарын ерітеді, өсімдіктер ауадан көмірқышқыл газын алып, оттегін бөліп шығарады, ал тірі ағзалардың қалдықтары тау жынысына айналады. Осы үдерістердің қозғаушы күші — Күннің энергиясы мен Жердің ішкі энергиясы.

Қабықтар түйісіп, бір-біріне еніп жатқан жерде тіршілікке қажеттінің бәрі бар. Бұл ортақ қабатты географиялық қабық деп атайды.

Карта — Жердің кішірейтілген кескіні. Масштаб қашықтықтың неше есе кішірейтілгенін көрсетеді. Параллельдер мен меридиандар торы бойынша координаталарды табады: ендікті (экватордан бастап) және бойлықты (нөлдік меридианнан бастап).

💡 Тексеруден бұрын 6–15-§ бойынша дәптеріңді парақтап шыққан пайдалы. Егер қандай да бір тапсырма шықпай жатса, жоғарыдағы тізімнен тиісті параграфқа қайта оралшы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Төмендегі түсініктердің анықтамасын тұжырымда: тәуелсіз айнымалы — … ; тәуелді айнымалы — … .

Қалай ойлаймыз. Тәжірибеде бір нәрсені өзің өзгертіп, содан не өзгеретінін қарайсың. Мысалы, көктерді әртүрлі мөлшердегі сумен суарып, олардың қаншалықты өскенін өлшейміз.

Шешуі.

• Тәуелсіз айнымалы — зерттеуші өз қалауы бойынша өзі өзгертетін шама. Мысалда бұл — судың мөлшері.
• Тәуелді айнымалы — жауап ретінде өзгеретін және біз өлшейтін шама. Мысалда бұл — көктің биіктігі.
• Қалған жағдайлардың бәрін (жарық, топырақ, құмыралар бірдей) өзгеріссіз ұстаймыз — бұлар қадағаланатын айнымалылар.

Жауабы: тәуелсіз айнымалы — зерттеушінің өзі өзгертетіні; тәуелді айнымалы — жауап ретінде өзгеретіні және өлшенетіні.

№ 2

Төмендегі сурет бойынша ғылыми тәжірибе жүргізу кезінде қолданылатын техникалық қауіпсіздік ережелерін жаз.

Қалай ойлаймыз. Қызыл шеңбердегі сызықпен сызылған белгі — тыйым («болмайды»). Көк шеңбердегі белгі — нұсқау («былай істе»).

Шешуі. Суретте бес белгі бар:

1. Сызылып тасталған, ішіне сұйықтық құйылып жатқан шұғыла (раковина) → реактивтерді раковинаға құюға болмайды: қалдықты мұғалім айтқандай арнайы ыдысқа құяды.
2. Сызылып тасталған алақан → заттарды қолмен ұстауға болмайды, рұқсатсыз құралдарға тиіспе.
3. Сызылып тасталған, тамшысы тамып тұрған құты → заттарды дәмін татып көруге болмайды, зертханалық ыдыстан ішуге болмайды.
4. Көзілдірігі бар көк белгі → қорғаныш көзілдірігін киіп жұмыс істе.
5. Көк белгі: алақан ауаны колбадан мұрынға қарай бағыттап тұр → затты абайлап иіске: ыдыстың үстіне еңкеймей, иісі өзі саған жетуі үшін алақанмен желпі.

Жауабы: реактивтерді раковинаға құйма; заттарды қолмен ұстама; заттардың дәмін татып көрме; қорғаныш көзілдірігін киіп жұмыс істе; иіскегенде ауаны алақанмен өзіңе қарай желпі.

№ 3

а) Төменде келтірілген географиялық құбылыстарды 11-кестеге жаз: жер сілкінісі, теңіз дауылы, жел, жанартаудың атқылауы, жырылу. ә) Мұндай құбылыстар қандай табиғи үдерістердің салдарынан пайда болғанын анықта.

Қалай ойлаймыз.

• Геофизикалық — Жердің ішкі энергиясынан, оның тереңінде туады.
• Геологиялық — құрлық бетін өзгертеді: тау жыныстарының бұзылуы мен тасымалдануы.
• Гидрологиялық — сумен байланысты: өзендермен, көлдермен, теңіздермен.
• Метеорологиялық — атмосферамен және ауа райымен байланысты.

Шешуі.

Жауабы: геофизикалық — жер сілкінісі, жанартаудың атқылауы; геологиялық — жырылу; гидрологиялық — теңіз дауылы; метеорологиялық — жел.

№ 4

а) Жер қабығын сипаттамасы бойынша анықта: Жердің барлық қабықтарының жиынтығы: литосфера, гидросфера, атмосфера және биосфера. Қабықтардың жалпы қуаты шамамен 40 км-ді (кейбір деректерде 100 км-ге дейін) құрайды. Жердің дәл осы қабығында тіршілік үшін барлық қажетті жағдайлар бар. ә) Жердің барлық қабықтарының өзара байланысын сызба түрінде бейнеле.

Қалай ойлаймыз. Қай қабық қалғандарының бәрінен тұрады? Тек олар бір-бірімен түйісетін қабат.

Шешуі.

1. Бұл — географиялық қабық.
2. Сызба: ортасында «Географиялық қабық» деген сопақша. Айналасында төрт сопақша: литосфера, гидросфера, атмосфера, биосфера. Әрқайсысы қалғандарының бәрімен көрсеткілермен жалғанады, ал көрсеткілердің үстінде байланыс мысалдары жазылады:
   • гидросфера ↔ литосфера: су тау жыныстарын ерітеді және шайып кетеді;
   • атмосфера ↔ гидросфера: су буланып, ауаға көтеріледі де жаңбыр болып жауады, көмірқышқыл газы суда ериді;
   • атмосфера ↔ биосфера: өсімдіктер көмірқышқыл газын жұтып, оттегін бөледі;
   • биосфера ↔ литосфера: ағзалардың қалдықтары топырақ пен шөгінді жыныстарды түзеді;
   • биосфера ↔ гидросфера: су барлық тірі ағзалардың құрамына кіреді;
   • атмосфера ↔ литосфера: жел жартастарды бұзады, құм мен шаңды тасиды.

Жауабы: 1) географиялық қабық; 2) сызба жоғарыда сипатталған: барлық төрт қабық бір-бірімен байланысты.

№ 5

12-кестеде Жер бетінде тіршіліктің пайда болуының басты болжамдары берілген. Тірек сөздермен осы болжамдардың негізгі идеясын көрсет: а) өздігінен жаралу болжамы; ә) креационизм; б) абиогенез болжамы; в) панспермия болжамы; г) биогенез болжамы.

Қалай ойлаймыз. Әр атаудан белгі ізде: «пан» — барлық жерде, «сперма» — тұқым (тіршіліктің тұқымдары ғарышта барлық жерде бар); «а-» — «емес», «био» — тіршілік, «генез» — пайда болу (жансыздан пайда болған тіршілік).

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 6

Жоспар бойынша 43-суреттегі Аустралияның физикалық картасына сипаттама бер: 1) картаның атауы; 2) аумақтық қамтуы бойынша картаны сипатта; 3) мазмұны бойынша картаны сипатта; 4) масштабы бойынша картаны сипатта; 5) қолданылған шартты белгілер (әрбір топ үшін кем дегенде екі мысалдан).

Қалай ойлаймыз. Картаның жақтауында жазылғанның бәрін оқимыз: тақырыбын және биіктіктер мен тереңдіктер шкаласын.

Шешуі. Шартты белгілер топтар бойынша:

• Аудандық (ауданды бояумен көрсетеді): ойпаң жерлер мен жазықтардың жасыл және сары түсі, таулар мен үстірттердің қоңыр түсі; көк түстің реңктері — теңіздің тереңдігі; шөлдердің белгілері (Үлкен Құмды шөл, Симпсон шөлі, Виктория шөлі).
• Сызықтық: өзендер, параллельдер мен меридиандар сызықтары, жағалау сызығы.
• Нүктелік (масштабқа сыймайтын): қалалардың нүктелері мен дөңгелекшелері (Сидней, Мельбурн, Канберра), биіктік белгілері бар тау шыңдары.

Жауабы: «Аустралия», материктің физикалық картасы; масштабы 1 : 31 000 000 (1 см-де 310 км), ұсақ масштабты; белгілері аудандық, сызықтық, нүктелік — мысалдары жоғарыда.

Жадынама

• Қызыл шеңбердегі белгі — тыйым, көк шеңбердегі — қалай әрекет ету керек.
• Жердің төрт қабығы өзара байланысты: су, ауа, тастар және тірі ағзалар зат пен энергия алмасады.
• Тіршіліктің пайда болуының бес болжамы: өздігінен жаралу, креационизм, панспермия, абиогенез, биогенез.
• Шартты белгілер аудандық, сызықтық және нүктелік болады.

Шағын тест