§ 22. Бейтараптандыру дегеніміз не

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 126–128-беттер.

Нені үйренесің

• Бейтараптандыру деген не екенін түсіндіруді.
• Ерітіндінің ортасын өзгертуді: қышқыл ортаны бейтарап ортаға айналдыруды.
• Қыжылға қарсы таблеткалар қалай әсер ететінін және ас содасы неге қалақайдан күйгенде көмектесетінін түсінуді.
• Су мен газдалған сусынның pH мәнін анықтап, бейтараптандыру тәсілін ұсынуды (№4 сарамандық жұмыс).

Ой қозғау

• Ерітіндінің ортасы қандай болады? Қышқылдық, сілтілік, бейтарап.
• Лимон шырынының ортасы қандай? Қышқылдық, pH шамамен 2.
• Ал ас содасы ерітіндісінің ортасы ше? Сілтілік, pH 7-ден жоғары.
• Бейтарап ортаның pH мәні нешеге тең? 7.
• Әмбебап индикатор қышқылда қандай түске боялады? Сілтіде ше? Қышқылда — қызыл, сілтіде — көк немесе жасыл.

Тақырыпты талдаймыз

Қыжыл дегеніміз не

Үлкендердің «қыжыл қинап жіберді» деп шағымданғанын, сірә, естігенсің. Бұл — кеудедегі күйдіргендей сезім. Асқазанда күшті қышқыл бар, ол тамақты қорытуға көмектеседі. Кейде асқазан сөлінің аздап жоғары, өңешке көтеріліп, оны күйдіреді.

Параграфтағы суретте «Қыжылға қарсы таблеткалар» жазылған қорап бар, онда «антацид» деген сөз тұр. «Анти» — «қарсы», «ацид» — «қышқыл» деген мағына береді. Мұндай таблеткалардың құрамында артық қышқылды сөндіретін заттар болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Көпшілік қыжылды сода ерітіндісімен басады. Дәрігерлер мұны үнемі істеуге болмайды дейді: сода қышқылды сөндіреді, бірақ газ бөлінеді де, асқазан кейін қышқылды одан сайын көп өндіреді. Дәрігердің кеңесімен дәріханада сатылатын дәрілерді қолданған дұрыс.

Ерітіндінің ортасын өзгертуге бола ма

Болады! Ол үшін қарама-қарсы ортасы бар зат қосу жеткілікті: қышқыл ерітіндіге — сілтілі зат, сілтілі ерітіндіге — қышқыл зат.

🧪 Параграфтағы тәжірибе: лимон суы мен сода. Толық талдауы — № 1 жаттығуда.

Не болады: лимондағы қышқыл содамен кездеседі. Олар әрекеттеседі, ерітінді бұрқырайды — көмірқышқыл газы бөлінеді. Қышқыл азайып, индикатор қызыл түстен сарғыш-жасыл түске ауысады. Орта бейтарап болды.

📌 Бейтараптандыру — нәтижесінде бейтарап орта түзіле отырып, қышқылдар сілтілермен әрекеттесетін үдеріс.

⚠️ Жиі кететін қате. «Сода көп болған сайын орта бейтарап болады». Олай емес! Сода қышқыл қанша болса, соншама керек. Артық сода ортаны сілтілі етіп жібереді. Сондықтан соданы бір шымшымнан қосып, әр жолы индикатормен тексеріп отырады.

Бейтараптандыру айналамызда

🌟 Бақташылар тым қышқыл топыраққа әк немесе күл сеуіп отырады. Бұл да — бейтараптандыру: сілтілі күл қышқылды «сөндіреді», өсімдіктерге жақсы болады.

Қалақай неге ашытады

Қалақайдың жапырағы мен сабағында ұсақ инеге ұқсайтын күйдіргіш түктер бар. Түктің ұшы теріге тиіп сынады да, терінің ішіне шырын кіреді. Оның құрамында құмырсқа қышқылы бар — күю осыдан.

📕 Оқулықта қалақайдан күюді құмырсқа қышқылымен түсіндіреді (қазақша басылымда да солай). Қазіргі деректер бойынша, көбіне гистамин, ацетилхолин және серотонин күйдіреді, ал шырындағы құмырсқа қышқылы аз.

Не істеу керек? Қышқылды бейтараптандыру керек. Ас содасынан су қосып сұйық ботқа жасап, теріге жағып, біраз ұстап, салқын сумен жуған дұрыс. Кір сабынмен немесе кәдімгі сұйық сабынмен де жууға болады — оларда әлсіз сілтілік орта бар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Қалақайдан кейін күшті бөрту, ісік пайда болса немесе бала өзін нашар сезінсе, бұл аллергия болуы мүмкін — дәрігерге бару керек.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Бейтараптандыру деген не? Қышқылдың сілтімен әрекеттесуі, одан кейін орта бейтарап болады.
• Қышқыл ерітіндіні қалай бейтарап етуге болады? Сілтілі затты, мысалы соданы, аздап қосып, индикатормен тексеріп отыру керек.
• Қыжылға қарсы таблеткалар қалай көмектеседі? Олар асқазан сөліндегі артық қышқылды бейтараптандырады.
• Сода қалақайдан күйгенде неге көмектеседі? Ол сілтілі және күйдіргіш түктердегі қышқылды сөндіреді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(параграфтағы тәжірибе) Стақанға су құйып, оған лимон шырынын қос да, ортасын индикатормен анықта. Содан кейін бір шымшым сода сал. Не өзгерді? Ортаны қайтадан тексер. Индикатордың түсі неге өзгерді?

🧪 Тәжірибе. Қышқылды содамен сөндіреміз. Саған қажет: бір стакан су, жарты лимонның шырыны, ас содасы, шай қасық, әмбебап индикатор қағаздары.

Қалай ойлаймыз. Лимон шырыны — қышқыл, сода — сілтілі. Оларды араластырса не болады?

Шешуі.

1. Лимон шырыны қосылған су — қағаз қызыл немесе қызғылт-сарғыш болады. Орта қышқыл.
2. Бір шымшым содадан кейін ерітінді бұрқырайды, көмірқышқыл газының көпіршіктері көтеріледі.
3. Жаңа қағаз сары немесе сарғыш-жасыл болады. Көпіршіктер басылса да, қағаз әлі қызғылт-сарғыш болса, тағы бір шымшым қос.
4. Түс өзгерді, өйткені сода қышқылмен әрекеттесіп, оны «жеп қойды». Бейтараптандыру жүрді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тәжірибе қауіпсіз, оны асүйде жасауға болады. Баладан соданы шағын үлеспен қосып, әр жолы «Қазір орта қандай?» деп сұраңыз.

Жауабы: алдымен индикатор қызыл (қышқыл орта); содадан кейін ерітінді бұрқырайды, индикатор сарғыш-жасыл болады (бейтарап орта), өйткені сода қышқылды бейтараптандырды.

№ 2

(№4 сарамандық жұмыс) Бір стақанға шүмектен су, екіншісіне тәтті газдалған сусын құй. Индикатормен pH мәнін анықта, бейтараптандыру тәсілін ұсын және 16-кестені толтыр.

🧪 №4 сарамандық жұмыс. Су мен газдалған сусынның ортасы. Мақсаты: ерітінді ортасының сипатын анықтау. Саған қажет: су, тәтті газдалған сусын, әмбебап индикатор, шыны стақандар.

Қалай ойлаймыз. Шүмектегі су дерлік бейтарап. Тәтті газдалған сусынға лимон (кейде фосфор) қышқылын қосады, оған қоса оның құрамында көмірқышқыл газы ерітілген. Демек, ол қышқыл. Қышқылды сілтілі затпен сөндіреді.

Шешуі.

16-кесте

⚠️ Газдалған сусынға сода салсаң, көбік көп шығады. Мұны шұңғылша немесе науа үстінде, аздап қосып істе. Шыққан ерітіндіні ішуге болмайды.

Жауабы: су — pH шамамен 7, бейтарап, бейтараптандыру қажет емес; газдалған сусын — pH шамамен 3, қышқыл, оны ас содасымен бейтараптандырады.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жеңіл» және «күрделі» сұрақтар құрастыр) Оқыған тақырыбың бойынша кем дегенде 3 «жеңіл» және кем дегенде 2 «күрделі» сұрақ құрап жаз. Оны сыныптастарыңа қой.

Қалай ойлаймыз. «Жеңіл» сұрақ бір жауапты талап етеді: «Кім?», «Не?», «Қашан?», «… болды ма?». «Күрделі» сұраққа ойлану керек: «Неліктен…?», «Түсіндір…», «Егер … болса, не болады?».

Жауап үлгісі.

Жауабы: әркімнің өз сұрақтары болады; бастысы — «жеңіл» сұрақтың жауабы қысқа, ал «күрделі» сұраққа түсіндіру керек.

Жадынама

• Ерітіндінің ортасын өзгертуге болады: қышқылға сілтілі зат қосады, керісінше де солай.
• Бейтараптандыру — қышқыл мен сілті бір-бірін «сөндіреді», pH шамамен 7 болады.
• Сода қышқылда бұрқырайды: көмірқышқыл газы бөлінеді.
• Артық сода ортаны сілтілі етіп жібереді.

Шағын тест