§ 23. Қышқылды қалай анықтауға және бейтараптандыруға болады
Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 129–130-беттер.
Нені үйренесің
- Заттың қышқылдық ортасы бар екенін дәлелдеуді.
- Жазуы жоқ ерітінділерді әмбебап индикатордың көмегімен ажыратуды.
- Бейтараптандыруды өз қолыңмен жасауды.
- Тәжірибе нәтижелерін кестеге түсіріп, қорытынды жасауды.
Ой қозғау
- pH 7-ден кіші болса, 7-ге тең болса, 7-ден үлкен болса, орта қандай? Қышқылдық, бейтарап, сілтілік.
- Әмбебап индикатор қышқылда қандай түсті болады? Қызыл немесе қызғылт-сарғыш.
- Ал сілтіде ше? Жасыл, көк, күлгін.
- Бейтараптандыру деген не? Қышқылдың сілтімен әрекеттесуі, одан кейін орта бейтарап болады.
- Соданың қышқылмен әрекеттесуінің қандай белгісі бар? Бұрқырау, көмірқышқыл газының көпіршіктері.
Тақырыпты талдаймыз
Детектив ережесі: ештеңенің дәмін татпа
Зертханада заттардың дәмін татпайды және бетін тақап иіскемейді. Сынауықта не бар екенін білгің келсе — индикаторды ал. Ол саған түспен жауап береді.
⚠️ Қауіпсіздік ережесі.
- Алжапқышпен жұмыс істе, ұзын шашты жинап ал.
- Сынауықты аузын өзіңнен де, көршіңнен де аулақ ұстап ұста.
- Индикаторды ұшымен түсір, саусағыңды ерітіндіге малма.
- Сірке суын сынауыққа еңкейіп иіскеме. Иісін білгің келсе, алақаныңды сынауық үстінен өзіңе қарай сермеп қой.
- Теріге тиген тамшыны көп сумен жу. Көзге тисе — сумен шайып, бірден мұғалімге айт.
Үстелде не жатыр
Жұмыс үшін саған мыналар керек: лимон қышқылы, алма сірке суы, сабынды су (кірсабын ерітіндісі), ас содасы, су, ас тұзының ерітіндісі, әмбебап индикатор және сынауықтар.
Бастамас бұрын заттарды орта бойынша бөліп шық. Бұл — не көретініңді болжайтын жоспарың.
Қағазды қалай оқимыз
Қағазды ерітіндіге салған бойда түсін қаптамадағы шкаламен салыстыр. Көп күтудің керегі жоқ: кеуіп бара жатқанда қағаз реңін өзгертуі мүмкін.
Қалай бейтараптандырамыз
- Қышқылды сілтілі затпен сөндіреміз: содамен немесе сабынды сумен.
- Сілтілі затты қышқыл затпен сөндіреміз: сірке сумен немесе лимон қышқылының ерітіндісімен.
- Аздап қосамыз да, әр үлестен кейін жаңа қағазбен тексереміз, түсі сарғыш-жасыл (pH шамамен 7) болғанша.
💡 Сода мен сірке суын бір-бірімен бейтараптандыруға болады! № 3 тәжірибе дәл осылай шешіледі.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Заттың дәмін татпай, ортасын қалай білуге болады? Әмбебап индикатор қағазын салып, түсін шкаламен салыстыру керек.
- Сірке суына сода қосқанда не байқалады? Бұрқырау және газ көпіршіктері.
- Неге шымшымдап бейтараптандырады? Сілтілік ортаға асып кетпеу үшін.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
(№5 сарамандық жұмыстың 1-тәжірибесі) Өзіңе берілген заттың қышқылдық ортасы бар екенін дәлелде.
🧪 1-тәжірибе. Саған қажет: берілген ерітіндісі бар сынауық, әмбебап индикатор қағазы, pH шкаласы.
Қалай ойлаймыз. Дәлелдеу — бәрі көретін нәтижені көрсету деген сөз. Индикатордың түсі — дәлел.
Шешуі.
- Қағаздың ұшын сынауыққа 1–2 секундқа түсір.
- Түсін шкаламен салыстыр. Қағаз қызыл, қызғылт-сарғыш немесе сарғыш-қызғылт болса — pH 7-ден кіші.
- Сенімді болу үшін екінші дәлел: бір шымшым сода сал. Ерітінді бұрқырайды, демек, онда қышқыл бар.
Жауабы: индикатор қызыл (қызғылт-сарғыш) түске боялды, pH 7-ден кіші — орта қышқыл; мұны содамен бұрқырау да растайды.
№ 2
(№5 сарамандық жұмыстың 2-тәжірибесі) Сыртына жазылмаған екі сынауықта сабынды ерітінді және лимон қышқылының ерітіндісі бар. Лимон қышқылын тауып, оны бейтараптандыр.
Қалай ойлаймыз. Сабынды ерітінді сілтілі, лимон қышқылы — қышқыл. Индикатор айырмашылықты бірден көрсетеді. Кеңес: сабынның өзі қышқылға «бейтараптандырғыш» бола алады.
Жауабы: лимон қышқылы — индикатор қызарған сынауықта; оны индикатор сарғыш-жасыл (pH шамамен 7) болғанша содамен немесе сабынды ерітіндімен бейтараптандырады.
№ 3
(№5 сарамандық жұмыстың 3-тәжірибесі) Екі сынауықта алма сірке суы және ас содасының ерітіндісі бар. Қайсысы қайда екенін анықта да, оларды бейтараптандыр.
Қалай ойлаймыз. Сірке суы — қышқыл, сода — сілтілі. Оларды аздап араластырсаң, бір-бірін бейтараптандырады.
Шешуі.
- Бірінші сынауықтағы қағаз қызыл немесе қызғылт-сарғыш болса — бұл сірке суы. Сірке суының иісі де өткір (иіскегенде тек алақанмен сермеп!).
- Екінші сынауықтағы қағаз жасыл болса — бұл сода ерітіндісі.
- Сода ерітіндісіне сірке суын аздап құя бер. Көмірқышқыл газының көпіршіктері шығады.
- Бұрқырау тоқтағанда қағазбен тексер. Сарғыш-жасыл түс — орта бейтарап. Әлі жасыл болса, бір тамшы сірке суын қос; қызғылт-сарғыш болса — бір шымшым сода.
👨👩👧 Ата-анаға. Бұл тәжірибені үйде науада қайталау оңай: жарты стақан суға бір қасық сода және ас сірке суы. Көбік көп шығады, бұл қызық әрі қауіпсіз. Бастысы — бетіңізді стақанға еңкейтпеңіз.
Жауабы: сірке суы — индикатор қызыл болған жерде; сода — жасыл болған жерде; араластырғанда олар бір-бірін бейтарап ортаға дейін бейтараптандырады.
№ 4
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Кестені толтыр да, қорытынды жаз») Жүргізілген тәжірибелердің нәтижесі бойынша 17-кестені толтыр. Қорытынды жаз.
Қалай ойлаймыз. «Не істелді?» бағанына әрекеттерді қысқа жаз. «Нәтижесі» бағанына не көргеніңді және қандай орта екенін жаз.
Шешуі.
17-кесте
| Не істелді? | Нәтижесі | |
|---|---|---|
| 1-тәжірибе | берілген ерітіндіге индикатор түсірдім; бір шымшым сода қостым | индикатор қызыл, содамен бұрқырайды — орта қышқыл |
| 2-тәжірибе | екі сынауықты да индикатормен тексердім; қышқылға сода қостым | 1-де — қышқыл (қызыл), 2-де — сабын (жасыл); содадан кейін қышқыл бейтараптанды |
| 3-тәжірибе | екі сынауықты да индикатормен тексердім; сірке суын содамен аздап араластырдым | сірке суы — қызыл, сода — жасыл; араластырған соң — сарғыш-жасыл, бейтарап орта |
Қорытынды. Ерітіндінің ортасын әмбебап индикатор қауіпсіз әрі дәл анықтайды. Қышқылды сілтілі затпен, ал сілтіні қышқылмен бейтараптандыруға болады. Бейтараптандыруды индикатормен тексереді: ол сарғыш-жасыл болуы керек.
Жауабы: кесте мен қорытынды жоғарыда.
№ 5
(жұмыстан кейінгі 1-сұрақ) Ұсынылған заттардың ортасын қалай анықтадың?
Жауап үлгісі.
- Әр ерітіндіге әмбебап индикатор қағазын түсірдім.
- Қағаздың түсін қаптамадағы pH шкаласымен салыстырдым.
- Қышқылды тексеру үшін бір шымшым сода қосып, бұрқырау бар-жоғына қарадым.
Жауабы: әмбебап индикатор мен pH шкаласының көмегімен (және содамен тексеру арқылы).
№ 6
(жұмыстан кейінгі 2-сұрақ) Ұсынылған заттардың әрқайсысын анықтай алдың ба?
Қалай ойлаймыз. Жауап адал, өз жұмысың туралы болсын. Бірдеңе шықпаса, неге екенін ойла.
Жауап үлгісі. Иә, анықтадым: қышқылдар (лимон қышқылы, сірке суы) индикаторды қызыл түске, сабынды су мен сода — жасыл және көк түске бояды. Әлсіз қышқыл мен бейтарап реңді ажырату қиынырақ болды, сонда қағаздарды жақсы жарықта қатар қойып салыстырдым.
Жауабы: әркімде өзінше; әдетте барлық заттарды индикатордың түсі бойынша ажыратуға болады.
№ 7
(жұмыстан кейінгі 3-сұрақ) Қандай тәжірибелік біліктілікке қол жеткіздің?
Жауап үлгісі.
- Ерітіндінің ортасын әмбебап индикатормен анықтау.
- Қышқылды сілтілі ерітіндіден дәмін татпай ажырату.
- Бейтараптандыруды жүргізіп, нәтижесін тексеру.
- Сынауықтармен қауіпсіз жұмыс істеп, нәтижені кестеге жазу.
Жауабы: ортаны анықтау және бейтараптандыруды жүргізу.
№ 8
(жұмыстан кейінгі 4-сұрақ, үй тапсырмасы) Үйде қолда бар ерітінділердің ортасын анықтай аласың ба? Көмекші құралдардың көмегімен өзің жасаған әрекеттер алгоритмін көрсет.
Қалай ойлаймыз. Үйде индикатор қағазы болмауы мүмкін. Бірақ өсімдік индикаторлары (қызылша, қызыл қырыққабат, қою шай) және сода бар.
⚠️ Құбыр тазалайтын, ағартқыш, унитаз тазалайтын құралдарды тәжірибеге алма: олар күйдіргіш әрі қауіпті.
Жауабы: иә, болады: қызыл қырыққабат тұнбасының (немесе қызылша шырынының, шайдың) және соданың көмегімен, жоғарыдағы алгоритм бойынша.
Жадынама
- Белгісіз ерітіндіні тілмен емес, индикатормен тексереді.
- Қызыл — қышқыл, сарғыш-жасыл — бейтарап, көк — сілті.
- Аздап бейтараптандырып, әр жолы тексереміз.
- Сірке суы мен сода бір-бірін бейтараптандырады.