§ 24. Табиғи және жасанды материалдардың артықшылықтары мен кемшіліктері неде

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 131–136-беттер.

Нені үйренесің

• Табиғи материалдарды жасанды және синтетикалық материалдардан ажыратуды.
• Табиғи және химиялық талшықтардың артықшылықтары мен кемшіліктерін атауды.
• Киімдегі заттаңбадан матаның құрамын оқуды.
• Маталарды зерттеуді: жылтырлығы, тегістігі, қыртысталуы, ылғал тартуы, жануы (№6 сарамандық жұмыс).

Ой қозғау

• Сенің партаң неден жасалған? Әдетте үстелінің беті ағаш тақтайдан, аяқтары металдан.
• Табиғаттың өзі адамға қандай материалдар берді? Ағаш, тас, саз, жүн, мақта, зығыр, былғары.
• Ал адам өзі ойлап тапқаны ше? Пластик, әйнек, бетон, капрон, шиналарға арналған резеңке.
• Дене мен заттың айырмашылығы неде? Дене — зат (қасық), ал зат — ол неден жасалғаны (болат).

Тақырыпты талдаймыз

Неге бұлайша әртүрлі материал бар

Айналаңа қарашы: қалам, дәптер, рюкзак, терезе, радиатор — бәрі әртүрлі материалдан жасалған. Ең көп тараған материалдар — ағаш, әйнек, металл. Неге біреуімен ғана шектелмейміз? Өйткені әр материалдың өз қасиеттері бар.

Ағаштан тамаша жиһаз шығады. Ал автокөліктің қосалқы бөлшегін ағаштан жасай алмайсың: қозғалтқыш оны тез бүлдіреді. Кузовқа мырышпен қапталған болат орамы керек.

💡 Жасанды материалдардың артықшылығы — оларды мақсатқа сай әзірлейді. Жеңіл әрі мықты керек пе — жасайды. Суланбайтын керек пе — мінеки.

Бір мақсат — әртүрлі материал

Тәрелкені керамикадан, әйнектен, металдан, пластиктен жасауға болады. Ерте заманда оны ағаштан ойып жасаған. Әр нұсқаның өз артықшылығы бар:

• керамика мен әйнек — ең экологиялық таза, тамаққа ештеңе бөлмейді;
• металл — сынбайды және ұзақ қызмет етеді;
• пластик — жеңіл және иілгіш.

🌟 Қазақтың ағаш ыдыстары — тостаған (аяқ) және ожау (қымыз сапыратын шөміш) — ғасырлар бойы көшпенділерге қызмет етті. Олар жеңіл, жолда сынбайды.

Полимерлер: табиғи, жасанды, синтетикалық

Спорт киімінді салатын қалта, үлдір, оқулық қабы — бәрі полимерлер. Полимерлер үш түрлі болады:

• табиғи — оларды табиғаттың өзі жасайды: ағаш пен мақтадағы целлюлоза, жүн мен жібектің белогі;
• жасанды — адам табиғи полимерді алып, химиялық жолмен өзгертеді (целлюлозадан жасалатын вискоза, ацетат жібегі);
• синтетикалық — адам оларды табиғатта бұлай кездеспейтін қарапайым заттардан «нөлден» құрастырады (капрон, полиэстер, акрил).

Мата талшықтары

Мыңдаған жылдар бойы адамдар матаны табиғат берген нәрседен тоқыды: жабайы өсімдік талшықтарынан, жануарлар жүнінен, зығыр мен кендірден. Кейін мақта өсіруді үйренді. Оның талшығы берік әрі жұмсақ.

🌟 Мақтаны Қазақстанда да өсіреді — оңтүстікте, Түркістан облысында, Мақтаарал ауданының төңірегінде.

Бірақ табиғи талшықтардың кемшіліктері де бар. Талшықтары қысқа, әрдайым берік бола бермейді, оларды өңдеу ұзақ әрі күрделі. Адамдар жүндей жылы, жібектей жеңіл әрі әдемі, мақтадай арзан мата туралы армандады. Осылайша химиялық талшықтар пайда болды.

📌 Таза (табиғи) талшық — өсімдік тектес (зығыр, мақта), жануар тектес (жүн, таза жібек) және минерал (асбест талшық) тектес талшықтар.

Жасанды талшық — табиғи полимерлерден, ең алдымен ағаштан және сабаннан алынған целлюлозадан жасалған талшықтар.

Синтетикалық талшық — табиғатта кездеспейтін, синтездеу жолымен өндірілген полимерлерден алынған талшықтар.

⚠️ Жиі кететін қате. «Жасанды және синтетикалық — бір нәрсе». Олай емес! Жасанды талшықты табиғи шикізаттан (ағаштан) жасайды. Синтетикалық талшық — химиялық жолмен алынған заттардан, көбіне мұнай мен газдан жасалады.

Заттаңбаны оқимыз

Параграфтағы суретте киімнен алынған екі заттаңба бар. Біреуінде: «50 % жүн, 50 % акрил». Екіншісінде: «100 % polyester». Төменірек күтім белгілері: 40 °С-та жуу, үтік, «ағартпа», химиялық тазалау.

Жүнге акрилді неге қосады? Таза жүн қытықтайды, жуғанда отырады, оны күйе жейді, әрі қымбат. Акрил затты жұмсағырақ, арзанырақ етеді, ол аз отырады және пішінін ұзақ сақтайды.

Жанбайтын мата

Ежелден адамдарға асбест минералы белгілі, оны талшықтылығы үшін «тау зығыры» деп атаған. Асбест жанбайды және жылуды нашар өткізеді. Одан өрт сөндірушілерге, металлургтерге және орман өртін сөндірушілерге арналған киімдер тоқыған. Елімізде ең ірі асбест кен орындары Қостанай (Жітіқара) және Қарағанды (Жезқазған) облыстарында орналасқан. Айтарлықтай қоры Мұғалжар тауларының оңтүстігіндегі Бөгетсай және Іле Алатауындағы Хантау кен орындарында бар.

⚠️ Асбест шаңы денсаулыққа қауіпті: ұсақ талшықтары өкпеге зиян. Сондықтан бүгінде өрт сөндірушілердің киімін көбіне заманауи синтетикалық жанбайтын талшықтардан тігеді, ал асбестке көптеген елдерде тыйым салынған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бірнеше киімнің заттаңбасына бірге қараңыз: көйлек, жемпір, күртеше, мектеп формасы. Бала оларды «табиғи», «қоспа», «синтетика» деп бөлсін. Параграфтағы үй тапсырмасы осы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қандай материалдарды табиғи дейді? Табиғат берген материалдарды: ағаш, тас, мақта, зығыр, жүн.
• Жасанды талшық синтетикалықтан немен ерекшеленеді? Жасанды талшықты табиғи полимерден (целлюлозадан) жасайды, синтетикалық — табиғатта жоқ заттардан алынады.
• Табиғи маталардың басты артықшылықтары қандай? Ылғалды сіңіреді, «тыныс алады», денеге жағымды.
• Химиялық талшықтардың басты артықшылықтары қандай? Берік, аз қыртыстанады, арзан, қасиеттерін алдын ала беруге болады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(параграф мәтініндегі тапсырма) Айналаңа қара. Денелерді тауып, қайсысы табиғи материалдардан, қайсысы жасанды материалдардан жасалғанын жаз.

Қалай ойлаймыз. Әр затқа сұрақ қой: «Мұны табиғаттан дерлік дайын күйінде алды ма, әлде адам жаңа зат жасады ма?»

Жауап үлгісі.

Жауабы: әркімде өз тізімі болады; мысалы, сызғыш, қарындаш, жемпір — табиғи; қалам, қап, бөтелке — жасанды.

№ 2

(параграф мәтініндегі сұрақтар) Сүттің, йогурттың, шоколадтың, қаймақтың қаптамасы қандай материалдан жасалған? Оқулығыңның қабы қандай, спорт киіміңе арналған қалта неден жасалған?

Қалай ойлаймыз. Үйдегі қаптамаға қара: картон, үлдір, фольга, пластик.

Жауап үлгісі.

• Сүт — іші үлдірмен қапталған картон қорап, не пластик бөтелке, не полиэтилен пакет.
• Йогурт пен қаймақ — қақпағы фольгадан жасалған пластик стақанша.
• Шоколад — фольга мен қағаз ораулық немесе пластик үлдір.
• Оқулық қабы мен киімге арналған қалта — полимерлерден (полиэтилен, полипропилен).

Жауабы: қаптама көбіне картоннан, қағаздан, фольгадан және полимерлерден жасалады; қап пен қалта — жасанды полимерлерден.

№ 3

(заттаңбалар суретіне тапсырма, 53-сурет) Әр үлгі қандай талшықтардан тұрады: табиғи ма, әлде химиялық па? Әр заттаңба қандай киімге сәйкес келеді, қалай ойлайсың? Матаға неліктен синтетикалық немесе жасанды талшықтар қосады? Оларды қосу матаның сапасын қалай өзгертеді? Жасанды талшықтардың табиғи талшықтардан артықшылығы неде?

Қалай ойлаймыз. Жүн — жануардан алынады, акрил мен полиэстер — синтетикалық.

Жауап үлгісі.

• Бірінші заттаңба: жартысы табиғи жүн, жартысы синтетикалық акрил. Әдетте мұндай жазуды жылы жемпірге, бөркке, жаулыққа жазады.
• Екінші заттаңба: 100 % синтетикалық полиэстер. Бұл спорт киімі, желден қорғайтын күртеше, күртеше астары. «Wash deep colours together» деген жазу «қою түсті киімдерді бірге жу» деген сөз.
• Химиялық талшықтарды мата берік болсын, аз қыртыстанып, аз отырсын, тез кебсін және арзан болсын деп қосады.
• Химиялық талшықтардың артықшылығы: беріктігі, тозбайтыны, жеңілдігі, күйеден қорықпайтыны, түсін жақсы сақтайтыны.

Жауабы: біріншісі — табиғи және синтетикалық талшықтың қоспасы (жемпір), екіншісі — толық синтетикалық (спорт киімі); химиялық талшықтар матаны беріктеу, тиімді әрі арзан етеді.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Өз киімдеріңнің заттаңбасына қара») Өз киімдеріңнің заттаңбасына қарап, оның матасының құрамын анықта.

Қалай ойлаймыз. Заттаңба әдетте ішкі жағында, бүйір тігісінде немесе жағасында тігулі тұрады. Құрамы пайызбен жазылады.

Жауап үлгісі. Көйлек: 100 % мақта — табиғи. Джинсы: 98 % мақта, 2 % эластан — дерлік табиғи, эластанды созылсын деп қосқан. Толстовка: 60 % мақта, 40 % полиэстер — қоспа мата.

Жауабы: әркімде өзінше; талшықтың атын және оның пайызын жаз.

№ 5

(№6 сарамандық жұмыс, 1–5-тәжірибелер) Мата үлгілерін зертте: мақта, зығыр, жүн, ацетат жібегі, вискоза. Жылтырлығын, тегістігін, қыртысталуын, ылғал тартуын (суды сіңіруін) және жіптің қалай жанатынын анықта.

🧪 №6 сарамандық жұмыс. Табиғи және жасанды талшықтардың артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау. Саған қажет: мата түрлері (мақта, зығыр, жүн, ацетат жібегі, вискоза), кішкентай қысқыш, стақандағы су, 5-тәжірибеге — спирт шамы немесе шырақ және жанбайтын тірек.

⚠️ Қауіпсіздік техникасы ережесін қатаң сақта! Жануды зерттейтін тәжірибені тек мұғалімнің қатысуымен жасайды. Жіпті қысқышпен жанбайтын тіректің үстінде ұста, ұзын шашты жинап ал. Түтінді жұтпа — иісін алақанмен сермеп біл. Синтетика балқыған тамшылары өте ыстық және теріге жабысады.

Қалай ойлаймыз. Өсімдік талшықтары (мақта, зығыр) мен вискоза — целлюлозадан, сондықтан қағаздай жанады. Жүн — белок, ол күйген шаштың иісін шығарады. Ацетат жібегі балқиды және сірке иісі шығады.

Жауабы: нәтижелері — 18-кестеде.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Нәтижелерді 18-кестеге жаз да, қорытынды жаса») Мата қасиеттерінің кестесін толтыр да, табиғи талшықтардың жасанды талшықтардан артықшылығы мен кемшілігі туралы қорытынды жаса.

Шешуі. Әдетте былай шығады (сенің үлгілеріңде реңдер сәл өзгеше болуы мүмкін):

18-кесте

Қорытынды.

• Табиғи талшықтардың артықшылығы: ылғалды жақсы сіңіреді, «тыныс алады», денеге жағымды, электрленбейді; жүн жылы және дерлік қыртыстанбайды.
• Табиғи талшықтардың кемшілігі: мақта мен зығыр қатты қыртыстанады, жүн отырады және қытықтайды, табиғи маталар қымбатырақ, оларды күйе бүлдіруі мүмкін.
• Жасанды талшықтар жылтырап, әдемі көрінеді, вискоза ылғалды жақсы сіңіреді, бірақ қыртыстанады; ацетат жібегі аз қыртыстанады, бірақ балқиды және ылғалды нашар сіңіреді.

Жауабы: кесте жоғарыда; табиғи талшықтар гигиеналық және денеге жағымды, бірақ қыртыстанады, отырады және қымбатырақ; химиялық талшықтар әдемірек және тиімдірек, бірақ ылғалды нашар сіңіреді.

№ 7

(параграфтан кейінгі 1-сұрақ) Табиғи талшықтарды неден әзірлейді?

Жауабы: өсімдіктерден (мақта, зығыр, кендір), жануарлар жүнінен және жібектен (қой, түйе, жібек құрты) және асбест минералынан.

№ 8

(параграфтан кейінгі 2-сұрақ) Қазіргі ғылым қандай мақсатта жаңа синтетикалық талшықтар шығарады?

Жауап үлгісі.

• Табиғи талшықтар бәріне жетпейді, ал химиялық талшықтарды көп мөлшерде жасауға болады.
• Оларға қажетті қасиеттерді беруге болады: беріктік, жанбайтындық, суланбайтындық, созылғыштық.
• Одан спортқа, медицинаға, өрт сөндірушілерге, ғарышкерлерге арналған маталар жасайды.

Жауабы: табиғи талшықтарда жоқ қажетті қасиеттері бар арзан маталар алу үшін.

№ 9

(параграфтан кейінгі 3-сұрақ) Сенің мектепке киетін киімің қандай талшықтардан тұрады? Заттаңбасын қара.

Қалай ойлаймыз. Пиджактан, шалбардан немесе юбкадан заттаңбаны тап. Пайыздарын жаз.

Жауап үлгісі. Пиджак: 65 % полиэстер, 35 % вискоза. Демек, мата — қоспа: полиэстер беріктік береді әрі қыртыстандырмайды, вискоза — жұмсақтық береді. Көйлек: 70 % мақта, 30 % полиэстер.

Жауабы: әркімде өзінше; мектеп формасы көбіне синтетикалық және жасанды (немесе табиғи) талшықтардың қоспасынан жасалады.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Шағын зерттеу жүргіз») Үйдегі заттарды табиғи және жасанды материалдардан жасалғандар деп екі бағанға жаз. Қайсысы көп және неге?

Қалай ойлаймыз. Бір бөлмені, мысалы асүйді аралап шығып, бәрін қатарынан жаз.

Жауап үлгісі.

Қорытынды: көп үйде жасанды материалдардан жасалған заттар көбірек. Олар арзан, оларды көп мөлшерде өндіру оңай, оларға қажетті қасиеттерді алдын ала береді: жеңілдік, беріктік, суға төзімділік.

Жауабы: әдетте жасанды материалдар басым, өйткені олар арзан әрі тиімді.

Жадынама

• Әр материалдың өз қасиеті бар, сондықтан олар көп.
• Полимерлер: табиғи, жасанды, синтетикалық.
• Табиғи маталар гигиеналық, бірақ қыртыстанады және отырады.
• Химиялық талшықтар берік, арзан, бірақ ылғалды нашар сіңіреді.
• Киімнің құрамы заттаңбада пайызбен жазылады.

Шағын тест