§ 25. «Тұрмыстық химия» дегеніміз не
Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 137–140-беттер.
Нені үйренесің
- Тұрмыстық химия деген не екенін және оның не үшін керек екенін түсіндіруді.
- Тұрмыстық химия құралдарының негізгі топтарын атауды.
- Құралдарды агрегаттық күйі бойынша бөлуді: қатты, сұйық, газтәріздес.
- Заттаңбадан құрамын оқып, құралда ненің ең көп екенін түсінуді.
Ой қозғау
- Заттың қандай үш агрегаттық күйін білесің? Қатты, сұйық және газтәріздес. Мұз, су және бу — бір заттың үш күйі.
- Индикатор үшін қышқыл мен сілтінің қандай айырмашылығы бар? Индикатор түсін өзгертеді: қышқылда лакмус қызарады, сілтіде көгереді.
- Ерітінді деген не? Бір зат екіншісінде біркелкі таралған қоспа, мысалы судағы тұз.
💡 Үш сұрақ та бүгін керек болады: тазалайтын құралдар әртүрлі күйде болады, олардың көбі — ерітінділер, әрқайсысының өз ортасы бар.
Тақырыпты талдаймыз
Жалғыз су жеткіліксіз
К.И. Чуковскийдің «Таңертең және кешкісін жуыну керек, жуыну, кір-қожалақ балаларға ұят әрі масқара…» деген танымал өлеңін білетін шығарсың. Жуыну керек, бірақ жалғыз су майды мен кірді дерлік кетірмейді. Сабын, тіс пастасы, шашты шайқағыш керек. Ал үй үшін — кір жуғыш ұнтақ, ыдыс жуатын құрал, ауасергіткіш.
📌 Тұрмыстық химия — дүние-мүлікке, киім-кешекке, үй-жайға, автокөлікке күтім жасауға арналған құралдар. Тұрмыстық химияға сонымен қатар залалсыздандырғыш құралдар мен желім жатады.
Тұрмыстық химия үйімізде қайда тұрады
Сызбаны елестет: ортасында — «біздің өміріміздегі тұрмыстық химия», одан алты топқа көрсеткілер кетеді. Бұл — кір жууға және жуынуға арналған құралдар, тазалайтын құралдар, дақ кетіргіштер, залалсыздандырғыш құралдар, желімдер, лак және бояулар (17-сызба).
Құралдарды бөлудің үш тәсілі
Тұрмыстық химияның барлық құралдарын үш тәсілмен бөлуге болады (18-сызба):
- қолданылу тәсілі бойынша — кір жууға, тазалауға, жәндіктермен күресуге және т. б.;
- агрегаттық күйі бойынша — қатты, сұйық, газтәріздес;
- қауіпсіздік дәрежесі бойынша — дерлік зиянсыздан улыға дейін (бұл туралы толығырақ § 26-да).
Агрегаттық күйі бойынша бәрі қарапайым. Ұнтақ пен сабын кесегі — қатты. Ыдыс жуатын гель мен сұйық сабын — сұйық. Баллондағы ауасергіткіш пен маса қуатын құрал ауаға бүркіледі — оларды газтәріздес (аэрозольдер) деп санайды (19-сызба).
⚠️ Жиі кететін қате. Шашыратқыштағы көбік немесе әйнек тазалайтын спрейді газ деп санайды. Бірақ шашыратқышта сұйықтық бар: ол тамшы болып шашырайды. Газтәріздес деп қысыммен аэрозоль баллонындағы құралдарды атайды.
Кір жуғыш ұнтақ деген не
📕 Қазақша оқулықта кір жуғыш ұнтақ пайда болғалы бері «жарты ғасыр» өткені айтылған. Нақтырақ айтсақ, алғашқы өздігінен жуатын ұнтақ (Хенкельдің «Персил» ұнтағы) 1907 жылы шықты, яғни одан бері жүз жылдан астам өтті.
Кір жуу үдерісін кір жуғыш ұнтақсыз елестету қиын. Шындығында, кір жуғыш ұнтақтың қолданылғаны туралы алғашқы деректер XVI ғасырды қамтиды: үндістер кір жуған кезде суға ерекше ұнтақ қосқан, бірақ оның әзірлену үлгісі сақталмаған. Тарихта алғашқы кір жуғыш ұнтақты шығарған адам — неміс химигі Фриц Хенкель.
Кір жуғыш ұнтақ — кір жууға арналған синтетикалық жуғыш құрал (СЖҚ). Ол бірден көп заттан тұрады. Оны суда ерітеді, ал ерітінді матадағы және басқа беттердегі кірді кетіреді.
🌟 Қытайлықтар лакты шамамен 7000 жыл бұрын қолданған. Лакпен өңделген ең ежелгі жәдігер — қызыл ағаш тостаған, оның жасы шамамен 6500–7000 жыл (б.з.д. 5000–4500 жыл).
Заттаңбаны детективтей оқы
Заттаңбада құрам массасының азаюына қарай жазылады: ең көбі — бірінші. Егер шашты шайқағыш «су, сода, тұз…» деген сөзден басталып, соңында «жүзім сүйегінің майы» тұрса, шайқағыштың дерлік бәрі — су, ал майы тамшыдай ғана. Басында «вазелин, парафин» деп жазылған кремнің көбі — вазелин мен парафин.
Пайдасы мен зияны
Тұрмыстық химия өмірімізді айтарлықтай жеңілдетеді, сондықтан ғалымдар үнемі жаңа құралдар ойлап табады. Бірақ оның теріс жағы да бар: жуғыш құралдардың қалдығы ағынды сумен өзендер мен көлдерге түсіп, олардың тұрғындарына зиян тигізеді. Сондықтан кез келген құралды алдымен нұсқаулықпен оқып танысамыз да, «көзбен өлшеп» құймаймыз.
👨👩👧 Ата-анаға. Үйде «тұрмыстық химия сөресіне экскурсия» ұйымдастырыңыз. Бала үш қаптамадан құралдың не үшін екенін және қауіпсіздік туралы ұсақ қаріппен не жазылғанын оқысын. Сабақтың мәні осы.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Тұрмыстық химия деген не? Киімге, үйге, автокөлікке күтім жасауға арналған құралдар, сондай-ақ залалсыздандырғыш құралдар мен желім.
- Тұрмыстық химия құралдарын қандай үш тәсілмен бөледі? Қолданылу тәсілі, агрегаттық күйі және қауіпсіздік дәрежесі бойынша.
- Агрегаттық күйі бойынша құралдар қандай болады? Қатты, сұйық және газтәріздес.
- Алғашқы кір жуғыш ұнтақты кім шығарды? Неміс химигі Фриц Хенкель.
- Тұрмыстық химияны неге тек пайдалы деп айтуға болмайды? Ол өмірді жеңілдетеді, бірақ дұрыс қолданбаса, денсаулыққа зиян келтіреді және табиғатты ластайды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Талқылаңдар…», жұппен жұмыс)
Тұрмыстық химия өнімін қолданар алдында неліктен нұсқаулықпен танысу қажет? Талқылаңдар. Жауабыңды кластер түрінде сыныпқа ұсын.
Қалай ойлаймыз. Кластер — «күншуақ»: ортасында басты ой, одан себептері бар сәулелер тарайды. Өзіңе сұрақ қой: нұсқаулықты оқымаса, не болады?
Жауап үлгісі. Ортасында: «Нұсқаулықты неге оқимыз?». Сәулелер:
- құралдың не үшін екенін білу (жүнге арналған ұнтақ кафельге жарамайды);
- мөлшерін білу: артық құрал кетпейді және табиғатқа зиян;
- қолғап керек пе, желдету керек пе екенін білу;
- нені араластыруға болмайтынын білу (мысалы, хлорлы құралды қышқыл құралдармен);
- қалай сақтау керегін және құрал көзге немесе аузға тисе не істеу керегін білу.
Жауабы: нұсқаулық құралды пайдамен және денсаулыққа, заттарға, табиғатқа зиянсыз қалай қолдану керегін айтады.
№ 2
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Үйіңде қандай тұрмыстық химия құралдары бар?»)
Үйінде қандай тұрмыстық химия құралдары бар екенін тап. Олардың агрегаттық күйін, қызметін және қауіпсіздік ережелерін анықта.
Қалай ойлаймыз. 4–6 қаптаманы алып, кестені толтыр. Қауіпсіздік ережелерін қаптаманың артқы жағынан, көбіне «Назар аудар!» деген сөздің астынан іздеп қара.
Жауап үлгісі.
| құрал | күйі | не үшін | қауіпсіздік |
|---|---|---|---|
| кір жуғыш ұнтақ | қатты | кір жуу | шаңын жұтпау, балалардан аулақ сақтау |
| ыдыс жуатын гель | сұйық | ыдыс жуу | көзді сақтау, қолдан шаю |
| ағартқыш | сұйық | ағарту, залалсыздандыру | қолғап киіп, басқа құралдармен араластырмау |
| ауасергіткіш | газтәріздес | иісті кетіру | отқа және бетке қарай бүркімеу |
Жауабы: әркімде өз тізімі болады; үлгі кестеде.
👨👩👧 Ата-анаға. Қаптамаларды бірге тексеріңіз. Балаға бірдеңені ашу немесе иіскеу керек болса — жақсысы, керек емес: заттаңбаны оқу жеткілікті.
№ 3
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Кір жуғыш ұнтақтың ортасын қалай анықтауға болады?»)
Жүн және жібек бұйымдар зақымданбауы үшін оларды сілтілік ортасы жоқ кір жуғыш ұнтақпен жуған дұрыс. Кір жуғыш ұнтақтың ортасын қалай анықтауға болады?
Қалай ойлаймыз. Ерітіндінің ортасын индикатордың көмегімен біледі: ол қышқылда да, сілтіде де түсін өзгертеді.
Шешуі. Индикатор керек. Әмбебап индикатор қағазы, лакмус немесе фенолфталеин жарайды (ол тек сілтіде қызғылт-қызыл болады). Үйде қызыл қырыққабат тұнбасынан индикатор жасауға болады: сілтіде ол жасылданады, қышқылда қызарады.
Жауабы: ұнтақты суда ерітіп, ерітіндіні индикатормен тексеру керек; индикатор сілтіні көрсетсе, жүн мен жібекке ұнтақ жарамайды.
№ 4
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Эссе жаз…», үй тапсырмасы)
«Біздің айналамыздағы тұрмыстық химия. Пайдасы мен зияны» тақырыбына эссе жаз.
Қалай ойлаймыз. Эссе — тақырып туралы сенің ойларың. Жақсы жоспар: кіріспе → пайдасы → зияны → өз қорытындың.
Жауап үлгісі. Жоспар:
- Кіріспе: бір күнде қандай құралдармен кездесетінің.
- Пайдасы: тазалық, денсаулық, уақытты үнемдеу.
- Зияны: у-ланудан, күйіктен, аллергиядан, судың ластануы.
- Қорытынды: ақылмен қалай қолдану керек.
Үлгі. «Менің әр таңым тұрмыстық химиядан басталады: тіс пастасы, сабын, шайқағыш. Анам формамды ұнтақпен жуады, ал әкем көлігін арнайы шайқағышпен жуады. Бұл құралдарсыз үй мен киімді таза ұстау қиын, ал тазалық бізді микробтардан қорғайды. Бірақ тұрмыстық химияның қауіпті жағы да бар. Көп құрал дұрыс қолданбаса, теріні күйдіруі немесе у-ландыруы мүмкін. Ұнтақтардың қалдығы ағынды сумен өзендерге түсіп, балықтар мен өсімдіктерге зиян келтіреді. Сондықтан тұрмыстық химия — жақсы көмекші, бірақ нұсқаулықты оқып, құралды керектен артық алмасаң ғана, деп ойлаймын».
Жауабы: әркімнің өз эссесі болады; үлгісі жоғарыда.
№ 5
(оқулықта нөмірсіз тапсырма: өзін-өзі бағалау, «Адам»)
Тақырыпты қалай түсінгеніңді бағала: адамды толық боя, жартылай боя немесе тек аяқтарын боя. Үйде нені қайталау керек?
Қалай ойлаймыз. «Нені үйренесің» бөлімін қарап шық. Әр тармаққа мысал келтіре алсаң — адам толық боялады.
Жауап үлгісі. «Тұрмыстық химия деген не екенін және құралдарды агрегаттық күйі бойынша қалай бөлетінімді түсіндім. Үйде заттаңбадан құрамын қалай оқитынымды қайталаймын».
Жауабы: әркімнің өзін-өзі бағалауы өзінше.
Жадынама
- Тұрмыстық химия — тазалықтағы көмекші, бірақ зиян келтіруі мүмкін.
- Құралдар қатты, сұйық және газтәріздес болады.
- Құрамда бірінші ең көбі тұрады.
- Кез келген құралды қолданар алдында нұсқаулықты оқимыз.