§ 3. Зерттеу жүргізген кезде қандай қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтау қажет

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 тарау: Ғылым әлемі. 15–19-беттер.

Нені үйренесің

• Тәжірибе кезіндегі жалпы қауіпсіздік ережелерін атауды.
• Қауіпсіздік белгілерін оқуды: қызыл және көк белгілер.
• Қауіпсіздікті төрт қадамдық сызба бойынша ойластыруды.
• Зерттеу жоспарын дұрыс ретпен құруды.

Ой қозғау

• Тәжірибе (эксперимент) деген не? Болжамды іс жүзінде тексеру: сен жағдайларды өзгертіп, не болатынын қарайсың.
• Тәжірибе кезінде заттарды дәмін көруге бола ма? Жоқ! Тұзға немесе қантқа ұқсаса да.
• Сыныпта тәжірибені бастауға кім рұқсат береді? Мұғалім.
• Өрт болса, қандай нөмірге қоңырау шалады? 101 (немесе бірыңғай 112 нөмірі).

💡 Қауіпсіздік ережелері жайдан-жай шықпаған. Олардың әрқайсысын бір кезде біреу өз басынан өткізген. Біреудің тәжірибесінен үйренген дұрыс.

Тақырыпты талдаймыз

Зертханадағы ережелер

В. Маяковскийдің «Жақсы деген немене, жаман деген немене» өлеңін еске түсірші. Зертханада да өзінің «жақсысы» мен «жаманы» бар. Басты ережелер қарапайым:

1. Барлық құралға ұқыптылықпен қарау қажет. Шыны сынып, жарақаттануың мүмкін.
2. Жұмыс істеу кезінде отыруға да, тұруға да болады.
3. Тәжірибені топта кезекпен жүргізеді.
4. Бір оқушы тәжірибе жасағанда, қалғандары үнсіз бақылап тұрады немесе тәжірибе жасаушының өтініші бойынша оған көмектеседі.
5. Тәжірибенің нәтижесі бойынша пікір алмасу тәжірибе жасаушы рұқсат бергеннен кейін ғана басталады.
6. Бір-бірімен басқаларға кедергі келтірмейтіндей ақырын сөйлесу керек.
7. Тек мұғалімнің рұқсатымен ғана үстелге жақындауға және зертханалық жабдықты ауыстыруға болады.
8. Жұмыс аяқталған соң үстел үстін ретке келтіріп, қолды сабынмен жу.

Қауіпсіздік белгілері

Зертхана қабырғаларында дөңгелек белгілер ілулі тұрады. Олардың түсі мағынасын бірден айтып тұрады:

• қызыл сызылған шеңбер — тыйым: олай істеуге болмайды;
• көк шеңбер — не істеу керегін көрсететін нұсқау (оқулықта оны «ескерту» деп атайды).

📕 Оқулықта көк дөңгелек белгілер «ескерту» деп аталған. Бірақ стандарт бойынша көк шеңбер — «нұсқау» (не істеу керек), ал ескертетіндер — сары үшбұрыштар.

Суретте тоғыз белгі бар. Көктері: көрсеткілі өлшеуіш стақан (заттарды керек мөлшерде ғана ал), «үстелде жұмыс жасаңдар», қорғаныс көзілдірігі, колба үстіндегі қол (затты иісін қолмен өзіңе қарай бұрып иіскеу), «қалдықтарға арналған» банка, қолғаптар. Қызылдары: сызылған қасық пен шанышқы (жеме және ішпе), сызылған алақан (заттарды қолмен ұстама), сызылған аударылған банка (төгілген және сынған заттарды қалдырма).

⚠️ Жиі кететін қате. Затты иіскегенде тура сынауыққа еңкею. Олай етсең, өткір буы мұрныңды күйдіруі мүмкін. Дұрысы: ыдысты өзіңнен алыс ұста да, ауаны алақанмен өзіңе қарай бұр.

Қауіпсіздік төрт қадамда

Кез келген зерттеу алдында, сыныпта да, көшеде де, төрт қадамнан өт.

Жоспар — табыстың жартысы

Тәжірибелі альпинист Эверест тауына шығу үшін, соған сай келетін құрал-жабдығын қамдап, ең қауіпсіз маршрутты таңдайды. Қандай да бір оқыс оқиғаға орын алған жағдайда не істеуге болатыны туралы ақпарат жинап, алдын ала жоспарлау жұмыстарын жүргізеді. Ғалым да солай әрекет етеді: алдымен жоспар, сосын тәжірибе.

📌 Зерттеу жоспары — өзекті іс-шараны (іс-әрекет, акциялар т.б.) өткізудің байланысы мен реттілігі көрсетілген, бағдарламаның толық орындалуына және проблемалардың шешілуіне жеткізетін көрсеткіштер кешені. Қарапайым тілмен айтқанда, бұл — сұрақтан жауапқа апаратын басты қадамдардың реті. Жоспарда мақсат, әдістер және міндетті түрде дәлелді қорытынды болады.

Зерттеуді жүргізу үшін жоспар құру қажет. Жоспарда зерттеушінің алдына қойған мақсаты рет-ретімен көрсетіледі. Зерттеу жоспары пайда болған проблемаларды шешу әдістерін қарастыруы, ал зерттеу нәтижесі дәлелді қорытынды жасауы тиіс.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Кез келген үйдегі тәжірибе алдында баладан сұраңыз: «Мұнда не қауіпті болуы мүмкін? Қалай қорғанамыз? Бірдеңе дұрыс болмай қалса, не істейміз?» Бұл — төрт қадамдық сызбаның өзі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Белгінің қызыл түсі нені білдіреді? Тыйым.
• Ал көк түсі ше? Не істеу керегін (міндетті әрекетті).
• Қауіпсіздіктің төрт қадамы қандай? Қауіп көздері → қауіпсіздік шаралары → салдарлар → төтенше жағдайдағы әрекеттер.
• Зерттеу жоспары деген не? Міндетті шешуге апаратын басты қадамдардың реті.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(тапсырма параграф мәтінінде) В. Маяковскийдің «Жақсы деген немене, жаман деген немене» атты өлеңін есіңе түсір. Бұл өлеңнің сабақ тақырыбына қандай қатысы болуы мүмкін екендігін қасыңдағы оқушымен талқыла.

Жауап үлгісі.

• Өлеңде бала әкесінен қандай істердің жақсы, қандайының жаман екенін сұрайды.
• Сабақта біз де әрекеттерді «жақсыға» (көзілдірік тағу, үстелді жинау) және «жаманға» (заттарды қолмен ұстау, шуылдау) бөлеміз.
• Қауіпсіздік ережелері — зертхана үшін «жақсы деген немене, жаман деген немене» тізімі.

Жауабы: екеуінде де дұрыс істерді қауіпті істерден ажыратуға үйретеді.

№ 2

(тапсырма параграф мәтінінде) Жаратылыстану сабағында ұстануға қажетті ережелердің тізімін дәптеріңе жаз. Осы ережелерді топпен талқыла. Өз жазбаларыңды жетіспейтін тармақтармен толықтырып отыр. Бұл ережелерді ескермесек, қандай жағдай орын алуы мүмкін?

Жауап үлгісі.

1. Тәжірибені тек мұғалімнің рұқсатымен баста.
2. Бастамас бұрын нұсқаулықты соңына дейін оқы.
3. Заттардың дәмін татып көрме, сыныпта жеме және ішпе.
4. Тәжірибе талап етсе, көзілдірік пен қолғап тағ.
5. Шыныны екі қолмен ұста, сынығын жалаң қолмен жинама — мұғалімге айт.
6. Жұмыстан кейін үстелді жина, қолыңды жу.

Ережелерді бұзсақ, кесіліп, күйіп, у алып, құралдарды бүлдіріп немесе бүкіл сыныптың тәжірибесін бұзып алуымыз мүмкін.

Жауабы: тізім жоғарыда; ережені бұзу жарақатқа және жабдықтың бүлінуіне әкеледі.

№ 3

(тапсырма параграф мәтінінде) 1-суретке қара. Ғалым тәжірибе жүргізу кезінде қауіпсіздік техникасының қандай айрықша ережелерін сақтайды? Сен 5-сыныптағы жаратылыстану сабағында қауіпсіздік техникасының айрықша ережелерін ұстануды қажет ететін тәжірибелер жүргіздің. Сол тізімді тағы да қандай ережелермен толықтыра аласың?

Қалай ойлаймыз. Оның не киіп тұрғанына және құралдарды қалай ұстап тұрғанына қара.

Шешуі. Суретте жас ғалым зертханада пипеткамен сынауыққа сұйықтық тамызып тұр. Ол мына ережелерді сақтайды: көзінде қорғаныс көзілдірігі, қолында резеңке қолғап, үстінде ақ халат. Сұйықтықты «көзбен шамалап» құймай, пипеткамен алады және үстел үстінде жұмыс істейді. Қасындағы колбалар мен микроскоп орнықты тұр.

Тізімді былай толықтыруға болады: ұзын шашты жинау, халатпен жұмыс істеу, затты арнайы құралмен (қасықшамен, пипеткамен) алу.

Жауабы: көзілдірік, қолғап, халат, пипетка, үстел үстінде жұмыс.

№ 4

(тапсырма параграф мәтінінде) Тәжірибе жүргізу кезінде сақталуға қажетті талаптар туралы ескертетін қауіпсіздік белгілеріне назар аудар (төмендегі сурет). Оларды ата. Қауіпсіздік белгілерінің түсіне назар аудар. Сенің ойыңша, үстінен сызып қойған қызыл шеңбер нені білдіреді? Қиналсаң, төменде берілген әзіржауапты пайдалан.

Шешуі.

• Көктері (не істеу керек): заттарды қажетті мөлшерде ал; үстел үстінде жұмыс істе; қорғаныс көзілдірігін тағ; иісті алақанмен өзіңе бұрып иіскеп көр; қалдықтарды қалдық ыдысына жина; қолғап тағ.
• Қызылдары (тыйым): жеме және ішпе; заттарды қолмен алма; төгілген немесе сынған реактивтерді қалдырма.

Жауабы: қызыл сызылған шеңбер — тыйым; көк — орындалуы керек ереже.

№ 5

(тапсырма параграф мәтінінде) Зерттеу жүргізу барысында тағы да қандай қауіпсіздік техникасы белгілерін кездестірдің (2-сызба)? Дәптерге сол белгілердің суретін сал. Қасында отырған оқушыдан сол белгілер нені білдіретінін сұра.

Жауап үлгісі.

• Сары үшбұрыш, ішінде найзағай — «Абай бол, электр кернеуі».
• Сары үшбұрыш, ішінде жалын — «Тез тұтанатын заттар».
• Сызылған темекі салынған қызыл шеңбер — «Темекі шегуге тыйым салынады».
• Сызылған сіріңке салынған қызыл шеңбер — «Ашық оттың пайдаланылуына тыйым салынады».
• Жүгіріп бара жатқан адамы бар жасыл төртбұрыш — «Шығу жолы мұнда».

Жауабы: әрқайсысының өзінікі; мысалдар жоғарыда.

№ 6

(тапсырма параграф мәтінінде) Өзіңді ғылыми институттың қызметкерімін деп ойла. Саған оқушылармен бірге жергілікті аумаққа зерттеу жүргізу қажет болды делік. Жер бедерін, жануарлар мен өсімдіктер әлемін зерттеу қажет. Зерттеу жүргізуді бастар алдында, саған зерттеу тақырыбын анықтау, зерттеу жүргізу үшін қажетті жабдықтар тізімін жасау керек. Сонымен қатар оқушылар үшін зерттеу жүргізу кезіндегі қауіпсіздік техникасы нұсқаулығын жазу қажет. Өз жұмысыңды постер түрінде ресімдеп, сыныпқа ұсын.

Постер жоспары.

1. Тақырып: «Біздің ауылдың маңындағы сайдың өсімдіктері мен жануарлары» (немесе саябақ, өзен жағасы).
2. Жабдық: блокнот пен қарындаш, рулетка, компас, лупа, фотоаппарат немесе телефон, үлгіге арналған қапшықтар, өсімдік анықтағыш, дүрбі, дәрі қобдишасы, су.
3. Қауіпсіздік нұсқаулығы: тек ересектермен барамыз; киім жабық, аяқта ыңғайлы аяқ киім, басыңда бас киім; улы өсімдіктер мен саңырауқұлақтарды ұстамаймыз; жануарларды тамақтандырмаймыз және ұстамаймыз; жардың жиегіне және суға жақындамаймыз; телефонда 112 және ата-ананың нөмірлері бар.
4. Не істейміз: жер бедерін сипаттаймыз, өсімдік түрлерін санаймыз, құстар мен жәндіктерді бақылаймыз.
5. Қорытынды: белгілері бар маршрут картасы және суреттер.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша постер.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Мұндай экскурсияны демалыс күндері жақын маңдағы саябақта өткізуге болады. Баланың бақылау жасаған орындарын телефон картасында белгілеуіне көмектесіңіз.

№ 7

(тапсырма параграф мәтінінде) Дұрыс реттілікпен зерттеу жоспарын жаса: теориялық зерттеу, болжам жасау, зерттеудің ғылыми жаңалығы, қорытындылар, зерттеу міндеттерін анықтау, зерттеу нысандары, нәтижелерге талдау жасау, әдебиетке шолу жасау, зерттеу тақырыбының өзектілігі, ғылыми зерттеудің мақсаты, эксперимент, зерттеу пәні. Әр кезеңнің нені білдіретінін түсіндір. Зерттеу жоспары несімен маңызды?

Қалай ойлаймыз. Алдымен не үшін және нені зерттейтінімізді түсіндіреміз. Сосын білім жинаймыз. Сосын іс жүзінде тексереміз. Соңында қорытынды жасаймыз.

Шешуі. Реті — жоғарыдағы виджетте. Әр кезеңнің мәні: мақсат пен міндетсіз не істеу керегі белгісіз; нысан мен пәнсіз — нені зерттеу керегі; болжамсыз тексерер ештеңе жоқ; әдебиетке шолусыз бұрыннан белгілі нәрсені «ашып» қоюға болады; эксперимент деректер береді, талдау — олардың мағынасын, қорытынды — жауапты.

💡 Ғылыми жаңалықты кейде өзектіліктен кейін бірден жазады. Бастысы — кіріспе (өзектілік, мақсат, міндеттер, нысан, пән, болжам) тәжірибеден бұрын болып, қорытындылар соңында тұруы.

Зерттеу жоспарын жасау — табысқа қол жеткізетін маңызды түрткіжайт: егер жоспар қатаң орындалса, жұмыс барлық нормалар мен талаптарға сай болып шығады.

Жауабы: өзектілік → мақсат → міндеттер → нысан → пән → болжам → жаңалық → әдебиетке шолу → теориялық зерттеу → эксперимент → нәтижелерді талдау → қорытындылар.

№ 8

Тәжірибе жүргізген кезде қандай жалпы қауіпсіздік ережелерін сақтау қажет?

Жауап үлгісі. Тәжірибені тек мұғалімнің рұқсатымен бастау; құралдарға ұқыпты қарау; заттарды қолмен ұстамау және дәмін татпау; үстел үстінде жұмыс істеу; көзілдірік пен қолғап пайдалану; қалдықтарды арнайы ыдысқа жинау; жұмыстан кейін үстелді жинап, қолды жуу.

Жауабы: тізім жоғарыда.

№ 9

Зерттеуші өзі жарақаттанып қалмас үшін, қандай қауіпсіздік шараларын сақтауы қажет?

Жауап үлгісі.

• Қорғаныс көзілдірігін, қолғап пен халат кию.
• Шыны ыдысты мықтап ұстап, үстел шетінен әрі қою.
• Қыздырылатын сұйықтықтың және сынауықтың үстіне еңкеймеу.
• Сынауықты қыздырғанда, оның аузын өзіңнен және көршілеріңнен әрі бұру.
• Ұзын шашты жинау, жеңді түру.

Жауабы: көз бен қолды қорғау, шыны мен оттан сақ болу.

№ 10

Электр қуатын пайдаланып тәжірибе жүргізгенде қандай қауіпсіздік техникасы ережелерін қолдану қажет? Химиялық реактивтерді пайдаланғанда ше?

Шешуі.

Электр қуатымен:

1. Схеманы тек ток көзі өшірулі кезде жинап, өзгерт.
2. Жалаңаш сымдарды ұстама.
3. Қолың құрғақ болсын, суды әрі ұста.
4. Схеманы тек мұғалім тексергеннен кейін қос.

Химиялық реактивтермен:

1. Заттарды қолмен алма, дәмін татпа.
2. Нұсқаулық бойынша қажетті мөлшерде ғана ал.
3. Иісті алақанмен өзіңе бұрып иіске.
4. Көзілдірік пен қолғаппен, үстел үстінде жұмыс істе.
5. Қалдықтарды қалдық ыдысына құй, банкаға кері құйма.

Жауабы: ережелер жоғарыда.

⚠️ Үйде розеткаларды және қосулы құралдарды ешқашан бөлшектеме. Электр тогымен тәжірибелерді тек батареймен және ересектердің қарауымен жаса.

№ 11

«Жақсы» және «жаман» тармақтарына жатқызуға болатын қауіпсіздік техникасы ережелерін көрсет.

Жауабы: «жақсы» — көзілдірік, қолғап, тәртіп, мұғалімді тыңдау; «жаман» — татып көру, қолмен ұстау, жүгіру, шуылдау.

№ 12

«Жұмыс қабілеттілігінің артуы мен төмендеуіне қоршаған орта ауасы қаншалықты әсер етеді» тақырыбы бойынша зерттеу жүргізу жоспарын құр.

Қалай ойлаймыз. № 7-дегі жоспар бойынша жүр. Тәуелсіз айнымалы — ауаның күйі (сыныпты желдеттік пе, жоқ па), тәуелді — оқушылардың тапсырманы қалай орындайтыны.

Жауап үлгісі.

1. Өзектілігі: сабақтың соңына қарай көпшілігі шаршап, нашар ойлайды.
2. Мақсаты: желдету жақсы оқуға көмектесе ме, соны білу.
3. Болжам: желдеткеннен кейін оқушылар тапсырманы тезірек және қатесі аз орындайды.
4. Нысан: біздің сынып оқушылары; пән: әртүрлі ауадағы олардың жұмыс қабілеттілігі.
5. Эксперимент: қатарынан екі күн сабақтың соңында сынып қиындығы бірдей қысқа тапсырмаларды шығарады. Бірінші күні сыныпты желдетпейді, екінші күні үзілісте желдетеді. Уақыты мен сабағы бірдей.
6. Талдау: қателер санын және шешу уақытын салыстырамыз.
7. Қорытынды: болжам расталды ма.

Жауабы: жоспар жоғарыда.

№ 13

(тапсырма нөмірсіз: «Үйде зерттеу жүргіз…»)

Үйде зерттеу жүргіз. Сенің пәтеріңде немесе көшеде қауіпсіздік техникасы ережелерін сақтауға арналған қандай белгілер бар? Оларды дәптеріңе жазып қой. Қауіпсіздік техникасын сақтауға арналған өз белгілеріңді ойлап тап. Оларды А4 үлгісіндегі параққа салып көрсет. Сыныптастарыңның алдында 30–40 секундқа созылатын таныстырылым әзірле.

Жоспар.

1. Үйде: тұрмыстық химиядағы белгілер (сары үшбұрыш, «балалардан сақта»), электр құралдарындағы (найзағай), газ плитасындағы белгілер.
2. Көшеде: жол белгілері («Жаяу жүргіншілер өтетін жер»), трансформатор бекетіндегі «Абай бол, жоғары кернеу», дүкендегі «Шығу» белгісі.
3. Өз белгілерің: мысалы, «Үтікті қосулы қалдырма» (қызыл сызылған шеңбердегі үтік) немесе «Серуеннен кейін қолыңды жу» (алақандары мен тамшылары бар көк шеңбер).
4. Түстерді есіңде сақта: қызыл — тыйым, көк — не істеу керек.

Таныстырылым үлгісі. «Мен үйден бес қауіпсіздік белгісін таптым. Плитаны тазалайтын құралда сары үшбұрыш бар: демек, ол теріге қауіпті. Телефон зарядтағышында «отқа тастама» белгісі бар. Көшеде трансформатор бекетінде найзағай ілулі: оған жақындауға болмайды. Мен өз белгімді ойлап таптым: ішінде үтігі бар қызыл сызылған шеңбер. Ол үйден шығар алдында үтікті өшіруді еске салады».

Жауабы: әрқайсысының өз жинағы; үлгісі жоғарыда.

№ 14

(тапсырма нөмірсіз: «…тақырыбына эссе жаз»)

«Мен және қауіпсіздік техникасы ережелері» тақырыбына эссе жаз.

Жоспар.

1. Кіріспе: ережелер неге керек.
2. Өмірден мысал: ереже саған немесе қасыңдағыға қашан көмектесті.
3. Қандай ережелерді ең маңызды деп санайсың және неге.
4. Қорытынды: ережелер — тыйым үшін тыйым емес, өзіңе және басқаларға қамқорлық.

Үлгі. Бұрын маған қауіпсіздік ережелерін зерігетін ересектер ойлап тапқандай көрінетін. Бірақ бірде асүйде сірке суының иісін тез иіскегім келіп, мұрнымды аздап күйдіре жаздадым. Содан бері есімде: иісті қолмен өзіңе қарай бұрып иіскеу керек. Мектепте жаратылыстану сабағында тәжірибе қарапайым көрінсе де, көзілдірік киеміз. Өткір сұйықтықтың бір тамшысы көзге бір секундта түсуі мүмкін, ал көзілдірік көруді сақтайды. Әр ереже — біреудің, кейде ащы тәжірибесі екенін түсіндім. Ережені сақтау — өзіңе және қасыңдағы достарыңа қамқорлық жасау деген сөз.

Жауабы: әрқайсысының өз эссесі; үлгісі жоғарыда.

Жадынама

• Тәжірибені тек мұғалімнің рұқсатымен бастайды.
• Заттарды қолмен ұстамайды және дәмін татпайды.
• Жұмыстан кейін — үстелде тәртіп және таза қол.
• Жақсы зерттеу жоспардан басталып, қорытындымен аяқталады.

Шағын тест