§ 32. «Заттар мен материалдар» бөлімі бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 3 тарау: Заттар мен материалдар. 163–168-беттер.

Нені үйренесің

• Қарапайым және күрделі заттарға, балқу мен қайнауға анықтама беруді.
• Молекула моделі бойынша қарапайым заттарды күрделі заттардан ажыратуды.
• Заттарды органикалық және бейорганикалық заттарға бөлуді.
• Атом моделін салып, бөлшектердің зарядтарын атауды.
• Лакмус арқылы ерітінді ортасын анықтауды.
• Пайдалы қазбаларды атап, олардың қолданылуын айтуды.

Нені қайталаймыз

• Заттар неден тұрады: молекулалар мен атомдар, қарапайым және күрделі заттар — § 17.
• Атомның құрылымы: ядро, протондар, нейтрондар, электрондар — § 18.
• Балқу мен қайнау — § 19.
• Органикалық және бейорганикалық заттар — § 20.
• Ерітінді ортасы, индикаторлар, бейтараптандыру — § 21–23.
• Табиғи және жасанды материалдар — § 24.
• Тұрмыстық химия және қауіпсіздік — § 25–27.
• Қазақстанның пайдалы қазбалары, оларды өңдеу және табиғатқа әсері — §§ 28–29, 30, 31.

Тақырыпты талдаймыз

Бөлімнің қысқаша қайталануы

Зат және оның бөлшектері. Заттар молекулалардан, ал молекулалар атомдардан тұрады. Молекула — заттың қасиетін әлі сақтайтын ең кішкентай бөлшек. Атом одан да кішкентай. Егер молекула бір түрлі атомдардан құралса, зат қарапайым (оттегі $O_2$, сутек $H_2$). Егер әртүрлі атомдардан құралса — күрделі (су $H_2O$).

Атом. Ортасында протондардан (заряды «+») және нейтрондардан (заряды 0) тұратын ядро бар. Айналасында электрондар (заряды «−») қозғалады. Протондар мен электрондар саны бірдей, сондықтан атомның өзі бейтарап.

Балқу және қайнау. Балқу — қатты күйден сұйық күйге өту. Қайнау — сұйық күйден газ күйіне өту, сұйықтың бүкіл көлемінде қарқынды жүреді. Әр заттың өзіндік балқу және қайнау температурасы бар.

Органика және бейорганика. Органикалық заттар тірі ағзалардың құрамына кіреді және олардың қатысуымен түзіледі: ақуыздар, майлар, көмірсулар. Бейорганикалық заттар жансыз табиғатта кездеседі: су, тұздар, құм, оттегі.

Ерітінді ортасы. Лакмус қышқылда қызарады, сілтіде көгереді, бейтарап ортада күлгін болып қалады. Қышқыл мен сілтіні бір-бірімен бейтараптандыруға болады.

Жер қойнауы. Пайдалы қазбалар жанғыш (мұнай, газ, көмір, шымтезек), кенді (темір, мыс кені) және құрылыс (гранит, əктас, құм, саз) болып бөлінеді. Оларды өндіру мен өңдеу Жердің барлық қабаттарын өзгертеді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Қарапайым зат — тауып алуға оңай зат». Олай емес! Қарапайым дегеніміз — бір химиялық элемент атомдарынан тұратын. Алмазды табу қиын, бірақ ол — қарапайым зат: оның құрамында тек көміртек бар.

Түсінгеніңді тексер

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл — қорытынды сабақ. Балаңызға алдымен тапсырмаларды өз бетімен шығаруды, содан кейін ғана талдауды ашуды ұсыныңыз. Егер қандай да бір тапсырмада екіден артық қате болса, «Нені қайталаймыз» тізіміндегі параграфқа оралыңыз.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

а) Түсініктердің анықтамасын жаз: қарапайым зат, күрделі зат. ә) Металдардың төмендегі қасиеттеріне анықтама бер: балқу, қайнау.

Қалай ойлаймыз. Қарапайым және күрделі заттар атомдарының түрімен ерекшеленеді. Балқу мен қайнау — заттың күйлері арасындағы ауысулар.

Шешуі.

• Қарапайым зат — бір түрлі атомдардан (бір химиялық элементтен) тұратын зат.
• Күрделі зат — әртүрлі атомдардан тұратын зат.
• Балқу — заттың қатты күйден сұйық күйге өтуі. Мысалы, қалайы 232 °C-та балқиды.
• Қайнау — заттың сұйық күйден газ күйіне өтуі, ол белгілі бір температурада сұйықтың бүкіл көлемінде жүреді.

Жауабы: анықтамалар жоғарыда.

№ 2

а) Заттарды молекулалар модельдері бойынша екі топқа бөл: қарапайым заттар және күрделі заттар. Модельдер: а) тізбек болып жалғасқан үш көк шар; ә) екі ақ шар; б) қара, ақ және қызыл шарлардан тұратын молекула; в) екі күлгін шар. ә) Заттарды органикалық және бейорганикалық заттарға бөл: ас тұзы, су, мәрмәр, қант, қойдың майы, целлюлоза (суреттің құрамдас бөлігі), ақуыз, құм, пенициллин, аспирин.

Қалай ойлаймыз. а) Барлық шарлар бір түсті болса — бір түрлі атомдар, демек зат қарапайым. Түстері әртүрлі болса — күрделі. ә) Тірі ағзалардың заттары және олардың негізінде жасалған дәрілер — органикалық.

Шешуі а).

• а) үш бірдей атом — қарапайым (озон $O_3$ моделіне ұқсайды);
• ә) екі бірдей ақ атом — қарапайым (сутек $H_2$);
• б) үш түрлі атом: көміртек (қара), сутек (ақ), оттегі (қызыл) — күрделі (сірке қышқылы);
• в) екі бірдей күлгін атом — қарапайым (йод $I_2$).

Шешуі ә). Органикалық: қант, қойдың майы, целлюлоза, ақуыз, пенициллин, аспирин. Бейорганикалық: ас тұзы, су, мәрмәр, құм.

Жауабы: а) қарапайым — а, ә, в; күрделі — б. ә) жоғарыдағы тізімдерді қара.

💡 Пенициллин — зең саңырауқұлағы түзетін дәрі. Аспиринді қазір зауыттарда жасайды, бірақ құрамы бойынша ол — органикалық зат.

№ 3

Сөйлемдегі қалып қойған сөздерді жаз: Барлық заттар … кішігірім бөліктерге … . Заттың бөліну шегі … болып табылады. Заттың ең ұсақ бөлінбейтін бөлшегі … деп аталады.

Жауабы: ұсақ; молекула; атом.

№ 4

а) 3 протоны, 3 электроны және 4 нейтроны бар литий атомының моделін дәптеріңе жаз. Белгіле: көк түспен — электрондарды; қызыл түспен — протондарды; жасыл түспен — нейтрондарды. ә) Бөлшектердің «+», «−», «0» зарядын қой: атом, атомдық ядро, протон, нейтрон, электрон.

Қалай ойлаймыз. Ядрода протондар мен нейтрондар тұрады, айналасында — электрондар. Ядро оң зарядты, өйткені онда протондар бар. Атом тұтастай бейтарап: плюстер мен минустер саны тең.

Шешуі ә).

• атом — 0;
• атомдық ядро — +;
• протон — +;
• нейтрон — 0;
• электрон — −.

Жауабы: сурет жоғарыдағы қадамдар бойынша; атом 0, ядро +, протон +, нейтрон 0, электрон −.

№ 5

Жер астынан қазылып алынатын табиғат байлықтарының барлығы пайдалы қазбалар деп аталады. Пайдалы қазбалар жанғыш заттар, құрылыс заттары, кен қазбалары болып бөлінеді. а) Өз елді мекеніңдегі үйлерге назар аудар. Олардың құрылысына қандай пайдалы қазбалар қолданылған? ә) Жанғыш пайдалы қазбаларды ата. Оларды қалай пайдаланады? б) Х.К. Андерсеннің металдан жасалған кейіпкері бар ертегісін есіңе түсір. Ол қандай металдан жасалған? Ертегінің соңында ол қандай күйге түсті? Неліктен?

Қалай ойлаймыз. а) Кірпіш, цемент, шыны, арматура неден жасалатынын ойлан. ә) Жанғыш — жанып, энергия беретін қазба. б) Ертегі — «Қайсар қалайы сарбаз».

Жауап үлгісі.

• а) Кірпішті саздан жасайды. Цемент — əктастан және саздан. Бетон — цемент, құм, қиыршық тас (ұсақталған гранит). Шыны — кварц құмынан. Арматура мен арқалықтар болаттан, демек темір кенінен. Баспалдақтар мен қаптама — гранит, мәрмәр.
• ә) Жанғыш: мұнай, табиғи газ, көмір, шымтезек, жанғыш тақтатас. Мұнайдан бензин, дизель отыны, керосин, мазут алады. Газбен үй жылытады және тамақ пісіреді. Көмірмен электр станциялары мен қазандықтар жылытылады, оны металлургия зауыттарында да қолданады. Шымтезек — отын және тыңайтқыш.
• б) Сарбаз қалайыдан жасалған. Соңында бала оны пешке тастады, сарбаз еріп кетті — одан жүрек пішінді кішкентай қалайы кесегі ғана қалды. Себебі: қалайы төмен температурада, шамамен 232 °C-та балқиды, ал пеште одан әлдеқайда ыстық.

Жауабы: а) саз, əктас, құм, гранит, темір кені және т.б.; ә) мұнай, газ, көмір, шымтезек — отын және шикізат; б) қалайы; пеште еріп кетті, өйткені қалайының балқу температурасы төмен.

№ 6

Лакмус индикаторының көмегімен келесі заттардың ерітінді ортасын анықта: лимон, алма, кірсабын, су. Нәтижесін 22-кестеге жаз.

🧪 Тәжірибе. Қажет: лакмус қағаздары, 4 таза стақан, лимон шырыны, алма шырыны (немесе қасық сумен езілген алма бөлігі), кірсабын ерітіндісі, тазартылған немесе қайнатылған су, тамызғыш немесе қасық.

Шешуі.

Жауабы: лимон мен алма — қышқылдық орта; кірсабын — сілтілік; су — бейтарап.

⚠️ Сабын ерітіндісі мен лимон шырынын дәмін татып көрме, көзіңді қорға. Тәжірибеден кейін қолыңды жу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Лакмус болмаса, қызыл қырыққабат қайнатпасы жарайды: қышқылда ол қызарады, сілтіде жасыл-көк түске боялады. Бұл — үйде қолдануға қауіпсіз индикатор.

Жадынама

• Органикалық заттар — ақуыздар, майлар, көмірсулар, көптеген дәрілер.
• Бейорганикалық заттар — су, тұздар, құм, мәрмәр.
• Литий атомы: 3 протон, 4 нейтрон, 3 электрон.
• Қалайы сарбаз еріп кетті: қалайы 232 °C-та балқиды.

Шағын тест