§ 35. Жасуша неден тұрады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 21–26-беттер.

Нені үйренесің

• Жасуша — тірі организмнің негізгі құрылымдық бірлігі екенін түсіндіруді.
• Жасушаларды алғаш кім және қалай көргенін айтып беруді.
• Жасушадан қабықшаны, цитоплазманы, ядроны, ядрошықты, вакуольді, хлоропластарды және тесіктерді табуды.
• Микроскопта қадамдап жұмыс істеуді және пияз қабығының препаратын дайындауды.
• Пияз қабығының жасушасын жапырақ жасушасымен салыстыруды.

Ой қозғау

• Кескінді үлкейтетін қандай құралдарды білесің? Лупа мен микроскоп.
• Лупа қандай бөліктерден тұрады? Үлкейткіш шыны (линза) және тұтқасы бар жиек.
• Тірі заттың жансыз заттан айырмашылығы неде? Тірі зат қоректенеді, тыныс алады, өседі, көбейеді.
• Апельсинді кессе, не көрінеді? Тілімдер, ал олардың ішінде шырыны бар кішкентай «қапшықтар».

Тақырыпты талдаймыз

Тіршіліктің ең кішкентай бөлшегі туралы жұмбақ

Жұмбақ параграфтағы өлеңде былай айтылады: мен материяның өте ұсақ бөлшегімін, мені жай көзбен көре алмайсың, бірақ өсімдіктің, адамның, жануардың денелерін құраймын. Жауабы — жасуша.

📌 Жасуша — өсімдіктер мен жануарлар организмінің ең кішкентай құрылымдық бірлігі. Бір жасушадан тұратын организмдер де бар (бактериялар, амеба), бірақ көбіне жасушалар миллиондап, миллиардтап саналады.

Өсімдіктердің жасушаларының көбі өте кішкентай: өлшемі 0,01 мм-ден 0,1 мм-ге дейін. Бірақ алыптары да бар. Апельсиннің жұмсағындағы шырынды «қапшықтар» — жеке жасушалар, оларды микроскопсыз көруге болады.

🌟 Ағаштың бір жапырағының өзінде 100 миллионнан астам жасуша бар!

Роберт Гук «ұяларды» қалай көрді

1665 жылы ағылшын ғалымы әрі өнертапқышы Роберт Гук (1635–1703) өткір пышақпен тығынның жұқа тілімін кесіп алып, оны микроскопының линзалары арқылы қарады. Тығын ара ұясы сияқты ұсақ тесіктерге толы екенін көрді. Дәл осындай тесіктерді ол жиделіктің өзегінен, аскөктің, сәбіздің, шалқанның сабағынан тапты. Ол санап шықты: бір текше дюймде олар миллиардтан астам!

Ол осы ұяшықтарды жасуша деп атады (ағылшынша cell — «ұяшық, жасуша»). Өз суреттері бар кітабын «Micrographia» деп атады.

💡 Гук тірі жасушаларды емес, тығынның өлген жасушаларының қабықшаларын, яғни бос «қорапшаларды» көрді. Жасушаның тірі ішкі бөлігін кейінірек көрді. Жасушаның құрылымын зерттейтін ғылым цитология деп аталады (грек тілінен аударғанда «hitos» — қуыс).

Жасушаның ішінде не бар

Әрбір жасушаның үш негізгі бөлігі болады:

Бұдан басқа, жасушада органоидтар — «жасушаның кішкентай мүшелері» бар. Біздің денемізде жүрек немесе асқазан сияқты, әр органоид өз жұмысын атқарады.

• Вакуоль — жасуша сөліне толы қуыс. Ескі өсімдік жасушасында ол орасан үлкен болып, дерлік бүкіл орынды алады.
• Пластидтер — үш түрлі: хлоропластар (жасыл, оларда фотосинтез жүреді), хромопластар (сары, қызғылт сары, қызыл — жемістер мен гүл күлтелерін бояйды), лейкопластар (түссіз, крахмал жинайды, мысалы, картопта).
• Митохондрия, лизосома және басқалар — олар туралы жоғары сыныптарда толығырақ біле түсесің.

⚠️ Жиі кететін қате. Вакуольді цитоплазмамен шатастырады. Цитоплазма — барлығы ішінде «жүзіп» жүретін жабысқақ масса. Вакуоль — цитоплазманың ішіндегі сөлі бар жеке «көпіршік». Микроскоптың астында олардың түсі әртүрлі.

Жасушада қанша су бар

Жасушаларда су көп, бірақ әртүрлі өсімдіктерде әртүрлі.

💡 Тұқымдар дерлік құрғақ: сондықтан олар ұзақ сақталады және шірімейді. Ал шырынды жемістердің оннан тоғыздан астамы судан тұрады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жасуша дегеніміз не? Тірі организмнің негізгі құрылымдық бірлігі.
• Гук ұяшықтарды неге жасуша деп атады? Олар ара ұясына, кішкентай ұяшықтарға ұқсады.
• Органоидтар дегеніміз не? Жасушаның тұрақты бөліктері, әрқайсысы өз жұмысын атқарады.
• Өсімдік жасушасының түсі әртүрлі мүшелерде неге әртүрлі? Жасыл бөліктерде хлоропластар көп, ашық түсті жемістерде — хромопластар, түйнектерде — түссіз лейкопластар.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(параграф мәтініндегі тапсырма) Төмендегі суреттерді (гүлдер, түйе, бала, тукан құсы) мұқият қара. Жұмбақты оқы: материяның өте ұсақ бөлшегі, жай көзбен көрінбейді, бірақ өсімдіктің, адамның, жануардың денелерін құрайды. Не туралы сөз болып отырғанын тап. Осы суреттердің барлығына не ортақ?

Қалай ойлаймыз. Суреттегілердің бәрі тірі организмдер. Олардың бәрін не құрайды?

Жауабы: жасуша. Суреттердегілердің бәрі — тірі организмдер, олардың барлығы жасушалардан тұрады.

№ 2

(параграф мәтініндегі тапсырма) 14-суреттегі апельсин мен қарбыздың ішкі суреттеріне мұқият қара. Олар неден тұрады?

Қалай ойлаймыз. Апельсин суретінде — шырыны бар ұзынша жылтыр «қапшықтар», қарбызда — ұсақ қызыл түйіршіктер.

Жауабы: жасушалардан. Апельсин мен қарбыздың жұмсағындағы жасушалар соншалықты ірі, оларды микроскопсыз көруге болады.

№ 3

(параграф мәтініндегі тапсырма) 15-суретті қара. Құралсыз көзбен пияз қабығының жасушаларын көре аламыз ба? Жасушаларды көру үшін не істеу қажет?

Қалай ойлаймыз. Пияз қабығы — жұқа мөлдір үлдір. Оның жасушалары ұсақ.

Жауабы: жоқ, пияз қабығының жасушалары тым кішкентай. Қабықтың жұқа үлдірін алып, микропрепарат дайындап, микроскоппен (немесе кем дегенде күшті лупамен) қарау керек.

№ 4

(бақылау «Өсімдік жасушасының құрылымы», 1-қадам) Микроскоп құрылғысын есіңе түсіріп, сәйкестендіріп ал (16-сурет): тубус, окуляр, объектив, штатив, орнату бұрандалары, зат қоятын үстел, айна. Бөліктерді суреттегі 1–7 сандарымен сәйкестендір.

Қалай ойлаймыз. Суретте сандар жоғарыдан төмен қарай орналасқан: 1 — түтіктің ең жоғарғы жағы, 2 — түтіктің өзі, 3 — бүйіріндегі екі бұранда, 4 — майысқан тірек, 5 — түтіктің төменгі жағындағы линзалар, 6 — алаң, 7 — төмендегі дөңгелек шыны.

Шешуі.

Жауабы: 1 — окуляр, 2 — тубус, 3 — бұрандалар, 4 — штатив, 5 — объектив, 6 — зат қоятын үстел, 7 — айна.

📌 Микроскоптың үлкейтуі = окулярдың үлкейтуі × объективтің үлкейтуі. Окуляр 10× және объектив 40× болса, $10 \cdot 40 = 400$ есе үлкейтеді.

№ 5

(бақылау, 2-қадам) Микроскоппен жұмыс істеу кезіндегі іс-әрекеттің ретін анықта.

Қалай ойлаймыз. Алдымен құралды орнатып, жарық береміз, содан кейін препаратты қоямыз, одан кейін анықтықты келтіреміз.

Жауабы: 1) микроскопты орнату; 2) айнамен жарық бағыттау; 3) препаратты қою; 4) қысқыштармен бекіту; 5) тубусты 1–2 мм-ге дейін түсіру; 6) окулярға қарап, анық бейне көрінгенше тубусты көтеру.

⚠️ Тубусты бүйірден қарап түсір, окулярға қарап емес — әйтпесе препараттың шынысын жаншып алуға болады. Микроскопты екі қолмен көтереді: бір қолмен штативтен, екіншісімен төменнен.

№ 6

(бақылау, 3–6-қадамдар) Пияз қабығының микропрепаратын тексеріп, суретпен салыстыр (17-сурет). Органоидтарды тап. Жасуша құрылымының суретін сал, органоидтарды көрсет. Препаратты йод ерітіндісімен боя: жасушаның қай бөлігі саған көрінетін болды? Үлкейтіп қарап, қабықшаны, цитоплазманы, ядроны, вакуольді тап.

🧪 Тәжірибе. Қажет: микроскоп, пияз қабығының препараты (немесе пияз, пинцет, зат шынысы мен жабын шынысы, су), йод ерітіндісі, сүзгіш қағаз.

Қалай ойлаймыз. Пияз жасушалары мөлдір, сондықтан көптеген бөліктері дерлік көрінбейді. Йод жасушаның ішкі бөлігін, әсіресе ядроны бояйды.

Шешуі.

1. Кіші үлкейтуде көрінеді: жасушалар ұзынша, бір-біріне тығыз жанасқан, қабырғадағы кірпіштер сияқты.
2. 2–3 жасушаның суретін салып, жазамыз: қабықша, цитоплазма, ядро, вакуоль.
3. Жабын шынысының бір жағынан йод тамызып, екінші жағынан сүзгіш қағазбен артық сұйықтықты сорып аламыз. Йод шынының астына «өтіп кетеді».
4. Боялғаннан кейін ядро жақсы көрінеді — қою дөңгелек дене. Цитоплазма сарғаяды, қабықша қою сызық болып ерекшеленеді. Сөлі бар вакуоль цитоплазмадан ашығырақ.

Жауабы: йодпен боялғаннан кейін ең жақсы көрінетіні — ядро.

⚠️ Йод теріні, көзді дақтап, ашытады. Мұқият жұмыс істе, бетіңе қол тигізбе, жұмыстан кейін қолыңды жу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде микроскоп болмаса, пияз қабығын күшті лупамен немесе телефонға арналған макрообъективпен қарауға болады — жасушалардың «кірпіштері» кейде көрінеді.

№ 7

(бақылау, 7-қадам) Жапырақтың жұмсақ жеріндегі жасушаның суретін қара (18-сурет). Органоидтарды: қабықша, цитоплазма, ядро, ядрошық, вакуоль, хлоропластарды, тесіктерді тап. Суретте белгіле. Олар қандай сандармен белгіленген?

Қалай ойлаймыз. Суретте: көгілдір дөңгелек дене (оны 1 және 2 көрсетеді), ортадағы үлкен жасыл қуыс (4), ұсақ жасыл сопақтар (3), қалың жасыл қабырға (5, 6), сарғыш түйіршікті масса (7).

Шешуі.

• 1 — ядрошық (көрсеткі ядроның ортасына)
• 2 — ядро
• 3 — хлоропластар
• 4 — вакуоль
• 5 — қабықшадағы тесіктер (қабырғаға екі көрсеткі)
• 6 — қабықша
• 7 — цитоплазма

Жауабы: 1 — ядрошық, 2 — ядро, 3 — хлоропластар, 4 — вакуоль, 5 — тесіктер, 6 — қабықша, 7 — цитоплазма.

№ 8

(бақылау, 8–9-қадамдар) Пияз қабығы мен жапырақтың жұмсақ жеріндегі жасушаларды салыстыр. Айырмашылықтары мен ұқсастықтарын тап. Венн диаграммасын толтыр. Айырмашылықтардың болу себебін қалай түсіндірер едің?

Қалай ойлаймыз. Пияздың бас бөлігі мен жапырақ қайда өседі? Пияздың қабыршағының ішіне тығылған жасушаға жарық керек пе?

Шешуі. Жасушалардың ортақ жері — қабықша, цитоплазма, ядро, вакуоль: бұлар — өсімдік жасушалары. Басты айырмашылық — хлоропластар. Жапырақ жарықта қоректік заттар жасайды, сондықтан оның жасушаларында жасыл пластидтер көп. Пияз қабыршағы жарықтан жасырынған және қор жинайды, оған хлоропластар қажет емес.

Жауабы: құрылысы ұқсас; жапырақ жасушаларында хлоропластар бар, пияз қабығында жоқ, өйткені жасушалар әртүрлі жұмыс атқарады.

№ 9

(бақылау, 10-қадам) Жасалған жұмыс бойынша қорытынды жаса.

Жауап үлгісі.

• Өсімдіктер жасушалардан тұрады.
• Өсімдік жасушасында қабықша, цитоплазма, ядро, вакуоль бар; жасыл бөліктерде — хлоропластар.
• Әртүрлі мүшелердің жасушалары әртүрлі, өйткені олар әртүрлі жұмыс атқарады.
• Йод ядроны көруге көмектеседі.

Жауабы: жасуша — өсімдіктің негізгі құрылымдық бірлігі; оның басты бөліктері — қабықша, цитоплазма және ядро.

№ 10

(параграф соңындағы 1-тапсырма) Қателерін тап. Оқушы зерттеу үшін ағаштан жапырақты жұлып алып, оны микроскоппен қарай бастады. Бірақ ол қошқыл жасыл түстен басқа еш нәрсе көрмеді. Оның қателігі неде?

Қалай ойлаймыз. Микроскопта жарық төменнен, препараттың арасынан өтеді.

Шешуі. Тұтас жапырақ тым қалың: онда жасуша қабаттары көп, жарық одан өтпейді. Тек тұтас жасыл дақ көрінеді. Өте жұқа кесінді жасау немесе жапырақтың жұқа мөлдір қабығын алып, микропрепарат дайындау керек.

Жауабы: препарат тым қалың және мөлдір емес болған; жұқа кесінді қажет.

№ 11

(параграф соңындағы 2-тапсырма: 6 сұрақтан тұратын тест) Тест тапсырмаларын орында.

Жауабы: 1 — ә (қабықша), 2 — ә (тесіктер), 3 — в (ядро), 4 — а (вакуоль), 5 — б (хлоропласт), 6 — а (цитоплазма).

№ 12

(параграф соңындағы 3-тапсырма) Оқыған тақырыбың бойынша кем дегенде 3 «жеңіл» және кем дегенде 2 «күрделі» сұрақ құрап жаз. Оны өзіңнің сыныптастарыңа қой.

Жауап үлгісі.

Жауабы: үлгі бойынша өз сұрақтарың.

№ 13

(үй тапсырмасы) «Менің жасушалар әлеміне саяхатым» тақырыбына шағын шығарма жаз. Қолда бар материалдардан «Жасуша» аппликациясын жаса.

Шығарма жоспары.

1. Мен қалай «кішірейіп», жасушаның ішіне түстім.
2. Қақпа — қабықша және тесіктер.
3. Цитоплазмамен саяхат: вакуоль, жасыл хлоропластар.
4. «Басқару орталығы» — ядро.
5. Қайтып оралғанда не түсіндім.

Үлгі. Бір күні мен мың есе кішірейіп, алып жасыл «үйдің» қабырғасының түбінде тұрдым. Қабырға тығыз екен — бұл қабықша. Мен тар тесіктен ішке өттім. Ішінің бәрі жабысқақ мөлдір цитоплазмаға толы, мен кисельде жүзгендей жүзіп кеттім. Ортасында сөлі бар үлкен көпіршік — вакуоль ілулі тұр. Айналасында жасыл түйіршіктер — хлоропластар айналып жүр: олар күн сәулесін ұстап, қант жасайды. Бұрышта тығыз шарды — ядроны көрдім, оның ішінде кішкентай ядрошық бар. Ядро бүкіл «үйді» басқарады. Қайтып оралғанда түсіндім: бір жапырақта осындай миллиондаған үй бар, әрқайсысында жұмыс қайнап жатыр.

Аппликация. Негізі — картон (қабықша). Цитоплазма — мөлдір файл немесе сары қағаз. Вакуоль — көгілдір әуе шары немесе суы бар пакет. Ядро — түйме немесе ірі моншақ, ядрошық — оның үстіндегі кішкентай моншақ. Хлоропластар — жасыл бұршақ немесе пластилин. Барлық бөліктерді жаз.

Жауабы: жоспар бойынша шығарма және жасуша бөліктері жазылған аппликация.

Жадынама

• Жасуша = қабықша + цитоплазма + ядро + органоидтар.
• Хлоропластар өсімдіктің тек жасыл бөліктерінде болады.
• Микроскоптың астына жұқа мөлдір препарат қояды.
• Ядро йодпен боялғаннан кейін жақсы көрінеді.

Шағын тест