§ 36. Тірі организмдерге қандай үдерістер тән

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 27–33-беттер.

Нені үйренесің

• Тірінің басты қасиеттерін атауды: зат алмасу, өсу, даму, көбею, қозғалыс, тітіркенгіштік.
• Энергия және зат алмасу дегеніміз не екенін және ол қандай үдерістерден тұратынын түсіндіруді.
• Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштікті ажыратуды.
• Тас «қозғалса» да, «өссе» де, неге тірі емес екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Вирустардан басқа барлық тірі организмдер неден тұрады? Жасушалардан.
• Жасушаның жартылай сұйық ішкі бөлігі қалай аталады? Цитоплазма.
• Өсімдіктер немен қоректенеді: дайын тағаммен бе, әлде өздері жасай ма? Өздері жасайды: жарықта судан және көмірқышқыл газынан.
• Тірі табиғаттың үш затын және жансыз табиғаттың үш затын ата. Мысалы: қайың, мысық, саңырауқұлақ; тас, су, автокөлік.

Тақырыпты талдаймыз

Тас пен мысық

Тас пен мысықты қатар қойып көрші. Қайсысы тірі екені бірден түсінікті. Бірақ «неге?» деп сұрасаң, жауап беру қиындай түседі.

Тас лақтырсаң, қозғалады. Оны сындырсаң, «көбейіп» кеткендей болады. Тұз кристалы тіпті тұзды ерітіндіде өсуі мүмкін. Бірақ мұның бәрі тек сырттан әсер еткенде болады. Ал мысық өзі жейді, тыныс алады, өседі, қашып кетеді және өзі мысық баласын табады.

📌 Ғалымдар тіршілікке бір қысқа анықтама бермейді. Оның орнына тірінің қасиеттерін санамалап көрсетеді. Тірі деп осы қасиеттердің бәрі бірге бар нәрсені атайды, біреуі-екеуі ғана емес.

Тірінің қасиеттерінің тізімі

Параграфтағы сызбаға қара: ортасында «Организмнің қасиеттері», айналасында — ондаған белгі. Міне, олар:

Зат алмасу: басты қасиет

Сен таңғы ас ішесің, тыныс аласың, әжетханаға барасың. Мұның бәрі — бір үлкен үдерістің бөліктері. Организм қоршаған ортадан азық, су және оттек алады. Оларды өңдеп, одан өз денесін құрайды және энергия алады. Ал қажетсізін қайтадан сыртқа шығарады.

📌 Энергия және зат алмасу = қоректену + тыныс алу + бөліп шығару. Осының көмегімен организм сыртқы ортадан өзіне қажетті заттар мен энергия алады, оларды өңдеп, жинақтайды, ал қалдықтарын қоршаған ортаға береді.

Ф. Энгельс: «Тіршілік — ақуызды денелердің өмір сүру тәсілі. Оның маңызды кезеңі өзін қоршаған сыртқы ортамен тұрақты зат алмасу болып табылады, осы зат алмасу тоқтағанда, тіршіліктің өзі де тоқтайды, бұл ақуыздардың ыдырауына алып келеді» деп жазған.

🌟 Колибри — кішкентай құс. Массасының бірлігіне қарай есептегенде, ол пілдің тағамынан жүз есе артық тағам жейді екен. Бұл құстың зат алмасу жылдамдығы соншалықты жоғары, егер қоректену аралығы алты-сегіз сағатқа созылса, оларға әлсіздіктен өлімге душар болу қаупі төнер еді. Алайда олай болмайды: колибридің организмі түнде қатып қалады — температурасы әдеттегі 40–45 градустан қоршаған ортаның ауасына дейін төмендеп, зат алмасу 10–15 есе баяулайды. Ал таңертең колибри қайтадан «тіріледі» де, қажымай-талмай тамақ табуға кіріседі. Әуеде қалықтап тұруы үшін колибри қанаттарын өте жоғары жылдамдықпен — секундына 50–80 рет қағуы тиіс!

Өсу мен даму — бір нәрсе емес

Өсу — дене үлкейеді де, ауырлайды. Даму — дене күрделене түседі: жаңа мүшелер пайда болып, жаңаша жұмыс істей бастайды.

Тек салмақ қосқан балапан — өсті. Ал түбітінің орнына қауырсын шыққан балапан — дамыды.

🌟 Қалыпты физиология бойынша дененің өсуі шексіз жалғаса алмайды. Алайда бұл негізінен сүтқоректілерге, құстарға, қосмекенділерге және кейбір бауырмен жорғалаушыларға тән. Мысалы, қолтырауын өмір бойы өсуге қабілетті, алайда оның денесінің өлшемі өмір сүру мерзімімен және алдында күтіп тұрған қауіп-қатердің көптігімен шектеледі. Өсімдіктер өмір бойы өседі. Алайда қолдан өсірілетін түрлерінде олардың бұл қабілеті уақыт өте келе жоғалады.

🌟 Әлемдегі ең жылдам өсетін өсімдік — бамбук. Ол Азияда өседі, жеуге жарамды және бір тәулікте 1 метрге дейін өсе алады!

⚠️ Жиі кететін қате. «Өсу мен даму — синонимдер». Олай емес! Өсу — көлем (сан) туралы, даму — күрделену (сапа) туралы.

Тітіркенгіштік және қозғалыс

Саусағыңды шаншып алдың — қолыңды тарттың. Терезедегі өсімдік жапырақтарымен терезеге бұрылды. Бұл — тітіркенгіштік: тірі өзінің айналасында болып жатқанға жауап қайтарады. Тасты итерсең, ол жай ғана жылжиды. Жануар қашады, шабуыл жасайды немесе бүрісіп қалады.

Өсімдіктер де қозғалады. Күнбағыс гүлшоғыры күндіз күннің соңынан бұрылып отырады, ал кешке қарай қайтадан шығысқа, таңғы шапаққа қарай бұрылады.

🌟 Жер бетіндегі ең жылдам аң — гепард, ол сағатына 110–115 км-ге дейін оп-оңай жүгіре алады. Ал жалпы әлемдегі ең жылдам тірі жан — лашын: жемтігіне шүйілген кезде аса зор жылдамдықпен — шамамен 322 км/сағ ұша алады!

📕 Оқулықта лашынның жылдамдығы «322 км/с» (километр секундына) деп жазылған. Бұл қате: дұрысы — 322 км/сағ (сағатына).

Көбею, тұқымқуалаушылық, өзгергіштік

Көбею — тірінің ең тамаша қасиеті. Соның арқасында түрлер мыңдаған, миллиондаған жыл өмір сүреді.

🌟 Қоректік ортада бактерияның көбею жылдамдығы өте жоғары. Шамамен әрбір 20 минут сайын бактериялар бөлініп, екі туынды жасуша береді. Демек, бір жасушадан 10 сағат ішінде 1 000 000 000 ұрпақ пайда болуы мүмкін.

Тұқымқуалаушылық — организмнің бірнеше ұрпақ бойында қайталанатын сыртқы пішіні, физиологиялық, жеке басы дамуындағы ерекшеліктер, яғни белгілерін ұрпақтарына беру қасиеті. Өзгергіштік — тұқымқуалаушылыққа қарама-қарсы құбылыс. Оның мәні — тірі организмдер өзіне тән жаңа белгілер мен қасиеттерге ие болу қабілеттілігі. Сен ата-анаңа ұқсайсың (тұқымқуалаушылық), бірақ олардың көшірмесі емессің (өзгергіштік).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Отбасылық фотоларды бірге қараңыздар. Бала өзінің анасынан, әкесінен, әжесінен нені мұра еткенін және бәрінен немен ерекшеленетінін тапсын. Бұл — тұқымқуалаушылық пен өзгергіштіктің ең жақсы көрнекілігі.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тірі мен жансызды қандай белгілері бойынша ажыратады? Қасиеттер жиынтығы бойынша: жасуша құрылымы, зат алмасу, тыныс алу, өсу, даму, көбею, тітіркенгіштік, қозғалыс.
• Энергия және зат алмасу дегеніміз не? Қоректену, тыныс алу және бөліп шығарудың бірге жиынтығы: организм заттар мен энергия алады, оларды өңдейді және қалдықтарын шығарады.
• Тұқымқуалаушылық дегеніміз не? Белгілерді ұрпаққа беру қасиеті.
• Өзгергіштік дегеніміз не? Жаңа белгілерге ие болу қасиеті.
• Өсу дегеніміз не? Организмнің массасы мен көлемінің артуы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тіршілік иесін табиғаттың жансыз нысандарынан қандай белгілері бойынша ажыратуға болады?

Қалай ойлаймыз. Мысық нені істейтінін және тастың нені істемейтінін есіңе түсір.

Жауап үлгісі.

• Тіршілік иелері жасушалардан тұрады.
• Олар қоректенеді, тыныс алады және қажетсіз заттарды шығарады — оларда зат алмасу жүреді.
• Олар өседі, дамиды, көбейеді, тітіркендіргіштерге жауап береді және сырттан түртусіз, өздігінен қозғалады.
• Белгілердің бүкіл жиынтығы маңызды: біреуін-екеуін жансызда да табуға болады.

Жауабы: қасиеттер жиынтығы бойынша: жасуша құрылымы, зат алмасу, өсу, даму, көбею, тітіркенгіштік, қозғалыс.

№ 2

Тірі организмдерге қандай биологиялық үдерістер тән?

Қалай ойлаймыз. Организм өзі атқаратын үдерістерді таңда.

Жауабы: қоректену, тыныс алу, бөліп шығару (бірге — зат алмасу), өсу, даму, көбею, қозғалыс, тітіркенгіштік, өзін-өзі реттеу, қартаю.

№ 3

Тірі организмдерде өтетін үдерістерді зерттеудің қандай мәні бар?

Жауап үлгісі.

• Адамдар мен жануарларды емдеу үшін: дәрігер дені сау организмнің қалай жұмыс істейтінін білуі керек.
• Жақсы өнім өсіру және мал өсіру үшін: немен қоректендіру керегін, қалай күту керегін білу.
• Дұрыс тамақтану және денсаулығыңды сақтау үшін.
• Табиғатты қорғау үшін: сирек түрлерге тіршілік үшін не қажет екенін түсіну.

Жауабы: бұл білім медицинада, ауыл шаруашылығында, табиғатты қорғауда және өз денсаулығың үшін керек.

№ 4

Бұл білімдер қандай мамандықтарды игеру үшін қажет болады?

Жауабы: дәрігер, мейірбике, мал дәрігері, биолог, агроном, зоотехник, эколог, орманшы, диетолог аспаз, жаттықтырушы, дәрігер-фармацевт, биология мұғалімі.

№ 5

(19-суретке қарап, не артық екенін анықта. Өз таңдауыңды түсіндір) Суретте қайың, павлин көз көбелегі, автокөлік және саңырауқұлақ. Артық нысанды тап және таңдауыңды түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Үш нысан — тірі табиғаттың денелері. Қайсысы олай емес?

Шешуі. Қайың, павлин көзі көбелегі және ақ саңырауқұлақ — тірі: олар өседі, қоректенеді, көбейеді. Автокөлік те қозғалады және бензинмен «қоректенеді», бірақ оны адамдар жасаған, ол өспейді және көбеймейді.

Жауабы: артығы — автокөлік, ол жансыз табиғат денесі (адам жасаған бұйым).

№ 6

(дәптеріңе сабақ тақырыбы туралы не білетініңді тезис түрінде жаз) Сабақ тақырыбы бойынша білетініңнің бәрін қысқаша жаз.

Жауап үлгісі.

• Барлық тірі организмдер (вирустардан басқа) жасушалардан тұрады.
• Тірі организмдер қоректенеді, тыныс алады, қалдықтарын шығарады.
• Олар өседі, дамиды және көбейеді.
• Олар қоршаған ортаның әсеріне жауап береді және қозғалады.

Жауабы: әркімнің өз тезистері, мысалы, жоғарыдағыдай.

№ 7

(жұбыңмен ақпарат алмасыңдар, «идеялар себетіне» өз ақпаратыңды ұсын) Көршіңмен білгеніңмен бөліс. Тек тірі организмдерде ғана кездесетін үдерістер бар ма?

Қалай ойлаймыз. Әр үдерістің жансыз табиғатта «қосарын» табуға бола ма, соны ойла.

Жауап үлгісі.

• Қозғалыс пен өсу жансызда да болады (тас домалайды, кристал өседі), бірақ тек сырттан әсер еткенде.
• Тек тірілерде ғана зат алмасу — қоректену, тыныс алу және бөліп шығару болады.
• Тек тірілер ғана өздігінен көбейеді және белгілерін ұрпақтарына береді.
• Тек тірілер ғана дамиды — құрылысын күрделендіреді.

Жауабы: иә: зат алмасу, тұқымқуалаушылықпен көбею, даму — тек тірілерде.

№ 8

(Ф. Энгельс тұжырымдаған тіршіліктің анықтамасымен таныс. Зат алмасу дегеніміз не, оны қалай түсінетініңді айт) Энгельс тіршілікті қоршаған ортамен тұрақты зат алмасу деп атады. Зат алмасу дегеніміз не деп түсінесің?

Жауап үлгісі.

• Организм қоршаған ортадан үнемі азық, су және оттек алып тұрады.
• Ішінде оларды өңдейді: жаңа жасушалар құрайды және энергия алады.
• Қажетсізін — көмірқышқыл газын, терді, тамақ қалдықтарын — сыртқа шығарады.
• Осы алмасу жүріп жатқанда, организм тірі. Тоқтаса — өлім келеді.

Жауабы: зат алмасу — заттардың қоршаған ортадан түсуі, организмде өңделуі және қалдықтардың қайтадан ортаға шығарылуы.

№ 9

(төменде тірі организм қасиеттеріне сипаттама берілген. Мәтінде организмнің қандай қасиеті сипатталғанын тауып көр) Үш сипаттама: 1) тірі организмдер қоршаған ортаға белсенді әсерін тигізеді: оны итерсең, жануар қашады немесе шабуыл жасайды; 2) өздігінен көбеюге бейімділік, ұрпағы ата-анасына ұқсайды, бірақ кейбір айырмашылықтары да болады; 3) дене массасы немесе оның көлемі артады, жаңа жасушалар пайда болады.

Жауабы: 1) тітіркенгіштік; 2) көбею; 3) өсу.

№ 10

(20-суретте қандай үдерістер бейнеленгенін анықта. «Тіршілік әрекетінің үдерістері» кластерін құр) Суретте: а) жасыл бір жасушалылар (эвглена) екіге бөлінеді; ә) амеба ұсақ жемін қоршап алады; б) әртүрлі өлшемдегі үш шегіртке; в) желбезегінен су өтіп жатқан балық; г) жүгіріп бара жатқан гепард.

Шешуі. Кластерді былай саламыз: ортасында — «Тіршілік әрекетінің үдерістері», одан сәулелер: қоректену, тыныс алу, бөліп шығару, өсу, даму, көбею, қозғалыс, тітіркенгіштік. Әр сәулеге суреттен мысал.

Жауабы: а) көбею; ә) қоректену; б) өсу және даму; в) тыныс алу; г) қозғалыс.

№ 11

(«Энергия және зат алмасу» үдерісінің графикалық моделін жаса. Сыныпқа ұсын) Модельде үш сұрақ белгісі бар шеңбер плюс белгілерімен жалғасқан, ал көрсеткі «Энергия және зат алмасу» шеңберіне апарады. Модельді толтыр.

Қалай ойлаймыз. Анықтаманы еске түсір: алмасу қандай үш үдерістен тұрады?

Шешуі. Қоректену + Тыныс алу + Бөліп шығару → Энергия және зат алмасу. Белгішелер қосуға болады: 🍎 қоректену, 🫁 тыныс алу, 💧 бөліп шығару.

Жауабы: қоректену, тыныс алу, бөліп шығару.

№ 12

(пиктограмманың көмегімен тірі организмге тән қасиеттердің бірінің графикалық моделін жаса) Пиктограммада: арбасы бар ана, нәресте, мектеп оқушысы, ересек ер адам. Қандай қасиет бейнеленген? Басқа қасиеттің өз пиктограммаңды жаса.

Қалай ойлаймыз. Адамшалар солдан оңға қарай жүріп, үлкейе береді.

Шешуі. Бұл — өсу және даму: нәрестеден бала, одан жасөспірім, одан ересек адам болады. Өз пиктограммаңды, мысалы, қозғалысқа жасауға болады: ұлу → тасбақа → адам → гепард → лашын.

Жауабы: үлгіде — адамның өсуі және дамуы.

№ 13

(«Өсу және даму», «қоректену», «тыныс алу», «көбею», «қозғалу» сөздерін қолданып, қысқаша биологиялық мәтін құра. Мәтінде осы үдерістердің арасындағы өзара байланыс көрінетін болсын)

Қалай ойлаймыз. Тізбекті көрсет: бір үдеріссіз келесісі болмайды.

Жауап үлгісі. Көктемде даладағы киік төлі дүниеге келді — бұл көбею нәтижесі. Ол анасының сүтін ішеді, кейін шөп жейді — осылай қоректену жүреді. Тыныс алу кезінде алған оттегі тағамды «жағуға» және энергия алуға көмектеседі. Бұл энергия қозғалыс үшін керек: киік төлі бірнеше күннен кейін-ақ үйірдің соңынан жүгіреді. Алынған заттардан жаңа жасушалар құрылады — осылай өсу және даму жүреді. Бір жылдан кейін ол ересек болады да, өзі ұрпақ бере алады.

Жауабы: әркімнің өз мәтіні, мысалы, жоғарыдағыдай.

№ 14

(сөйлемді аяқтай отырып, өзіңнің сабақтағы іс-әрекетіңді бағала) Сөйлемді аяқта: «Өзімнің сабақтағы іс-әрекетіме ризамын / аса риза емеспін / риза емеспін, өйткені …»

Жауап үлгісі. Өзімнің сабақтағы іс-әрекетіме ризамын, өйткені өсу мен дамудың айырмашылығын өзім түсіндім. Аса риза емеспін, өйткені тұқымқуалаушылық пен өзгергіштікті шатастырдым.

Жауабы: әркімнің өз жауабы.

Жадынама

• Тірі қасиеттер жиынтығы бойынша анықталады, біреуімен емес.
• Вирустардан басқа барлық организмдер жасушалардан тұрады.
• Зат алмасу = қоректену + тыныс алу + бөліп шығару.
• Өсу — сан, даму — сапа.
• Тұқымқуалаушылық түрді сақтайды, өзгергіштік жаңаны береді.

Шағын тест