§ 38. Тірі организмдерде нәрлендіргіш заттардың тасымалдануы қалай жүзеге асырылады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 41–45-беттер.

Нені үйренесің

• Азық-түлік өнімдерінде органикалық заттардың бар-жоғын тестілеуді.
• Заттардың тасымалдануы не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Өсімдіктерде заттар қандай «түтіктермен» қозғалатынын айтуды: түтікшелер және ұсақ саңылаулы түтікшелер.
• Қанайналым жүйесінің бөліктерін атауды: жүрек, артериялар, күретамырлар, қылтамырлар.
• Организмге тағаммен бірге қандай заттар түсетінін білуді: ақуыздар, майлар, көмірсулар, су.

Ой қозғау

• Фотосинтез дегеніміз не? Жарықта көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттар түзілуі.
• Өсімдік тамыры топырақтан нені сіңіреді? Су мен минералды тұздарды.
• Тыныс алғанда организм не алады? Оттек.
• Жасушаның жартылай сұйық ішкі құрамы қалай аталады? Цитоплазма.

Тақырыпты талдаймыз

Организмге неге «жолдар» керек

Параграфтағы 23-суретте екі сурет бар: бойында үйлер тұрған кең жол және жасыл өскін. Ортақ белгісі не? Қалаға апаратын жолмен азық-түлік тасымалданады, ал қоқыс әкетіледі. Организмде де өз «жолдары» бар: олар арқылы әр жасушаға нәрлендіргіш заттар мен оттек барады, ал қалдықтар шығарылады.

Организмге өзінің тіршілік әрекетін жалғастыру үшін үнемі нәрлендіргіш заттар ағыны, жинақталған қалдықтардың жойылуы, тыныс алу үшін оттегі қажет.

📌 Заттардың тасымалдануы — қажетті заттардың организмде жасушаларға және жасушалардың ішіне жеткізілу үдерісі. Сонымен қатар пайдаланылған заттардың организмнен шығарылуы.

Біржасушалы организмдерде заттарды тасымалдау және жою цитоплазма қозғалысының нәтижесінде жүзеге асырылады. Көпжасушалыларда бұл қызметті қантамыр жүйесі атқарады.

Өсімдіктегі тасымалдану

Өсімдіктерде заттардың қозғалуы (тасымалдануы) өткізу жүйесінің көмегімен жүзеге асады. Екі «ағын» бар:

• Жоғары қарай — тамырдан жапыраққа қарай су мен минералды заттар түтікше бойымен қозғалады. Түтікшелер — ұзын қуыс түтікшелер, олар тамырдан басталып, сабақ арқылы жапыраққа жетеді де, оның әрбір жасушасына дейін таралады.
• Басқа мүшелерге қарай — жапырақтан басқа мүшелерге органикалық заттар (қант) ұсақ саңылаулы түтікшелер арқылы қозғалады. Олар қабықтың ішкі жағында орналасады. Бұл — ішкі көлденең қуысы елекке ұқсас саңылауға толы жанды ұзын жасушалар.

🧪 Қарапайым тәжірибе. Алма бұтағын немесе басқа кез келген бір ағашты алдын ала сия қосылған суға салып қоялық (24-сурет).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тәжірибе ақ хризантема немесе қалампырмен әдемі шығады: 1–2 күннен кейін күлтелері боялады. Сабақты өзіңіз кесіңіз: өткір пышақ керек.

Жануарлар мен адамдағы тасымалдану

Өсімдіктің өткізу жүйесі бойынша заттардың тасымалдануы сияқты қантамыр жүйесі жануарлардың, адамдардың барлық мүшелері мен ұлпаларына оттек пен нәрлендіргіш заттардың тасымалдануын қамтамасыз етеді. Ұлпалардан көмірқышқыл газ бен зиянды заттар шығарылады. Қанның көмірқышқыл газдан тазартылуы тыныс алу мүшелерінде, ал зиянды заттардың бөлінуі — бөлу мүшелерінде жүзеге асады.

Тірі организмдерде негізгі тасымал жүйесі қанайналым жүйесі болып табылады: оның ірі және ұсақ тамырлары (артериялар, күретамырлар, қылтамырлар), бұлшық ет сорғысы — жүрек (25-сурет), лимфа жүйесі және «сұйық тін» — қан, лимфа және ұлпа сұйықтығы.

25-суретте — адамның қанайналым жүйесі: жүрек кеудеде, қызыл түспен артериялар, көк түспен күретамырлар көрсетілген.

• Жүрек — бұлшық ет сорғысы, қанды тамырлармен айдайды.
• Артериялар — қанды жүректен дене ұлпаларына апаратын тамырлар.
• Күретамырлар — қанды жүрекке қайтаратын тамырлар.
• Қылтамырлар — артерия мен күретамырларды жалғайтын ең жіңішке тамырлар.
• Лимфа жолдары — сұйықтықтың ұлпалардан ағып шығуын қамтамасыз ететін тамырлар.
• «Сұйық тін» — қан, лимфа және ұлпа сұйықтығы.

🌟 Адам денесінде 100–160 млрд қылтамыр (жіңішке тамыр) бар. Егер оларды бір сызықтың бойына қойып, өлшеуге болса, оның ұзындығы 60–80 мың километрге жетер еді. Бұл Жер экваторынан екі есе ұзын!

⚠️ Жиі кететін қате. «Артерияда қызыл қан, күретамырда көк қан ағады». Басты айырмашылық — бағыты: артерия қанды жүректен әкетеді, күретамыр жүрекке қайтарады. Суреттердегі көк түс — жай ғана шартты белгі.

Тағаммен не аламыз

Адам организмін энергиямен және нәрлендіргіш заттармен қамтамасыз ету үшін түрлі азық-түлік өнімдерін тұтынады. Барлық азық-түлік өнімдерінде нәрлендіргіш заттар болады:

• Ақуыздар бой өсіреді, организмнің тозған жасушаларын қалпына келтіріп, алмастыру үшін қажет. Олар жануарлардан алынған өнімдерде: етте, балықта, жұмыртқада, сүт пен ірімшікте болады.
• Көмірсулар — глюкоза мен крахмал; олардың басты қызметі — адам организмін энергиямен қамтамасыз ету. Нанда, жармада, картопта көп.
• Майлар — энергияның басты көздерінің бірі, организмнің қалпына келтіру үдерісіне белсене қатысады.
• Су әрбір жасушада болады, адамның организмінде жүріп жатқан барлық үдеріске қатысады.
• Минералдық заттар мен дәрумендер зат алмасуына қатысады: аз мөлшерде керек, бірақ оларсыз организм ауырады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Заттардың тасымалдануы дегеніміз не? Қажетті заттардың жасушаларға жеткізілуі және пайдаланылған заттардың шығарылуы.
• Өсімдік түтікшелері нені тасымалдайды? Су мен минералды тұздарды тамырдан жапыраққа.
• Ұсақ саңылаулы түтікшелер нені тасымалдайды? Жапырақтан басқа мүшелерге органикалық заттарды.
• Қанайналым жүйесі неден тұрады? Жүрек, артериялар, күретамырлар, қылтамырлар және «сұйық тін» — қан, лимфа, ұлпа сұйықтығы.
• Күретамырлар артериялардан немен ерекшеленеді? Күретамырлар қанды жүрекке қайтарады, артериялар жүректен әкетеді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Мына әртүрлі нысандарды қандай ортақ белгі біріктіруі мүмкін (23-сурет)? Ойлан. Суреттерді сабақ тақырыбымен байланыстырып көр») Суретте қалалық жол мен жасыл өскін. Олардың ортақ белгісі не және бұл сабақ тақырыбымен қалай байланысты?

Қалай ойлаймыз. Жол не үшін керек? Өсімдікте соған ұқсас нәрсе бар ма?

Жауап үлгісі.

• Жолмен қалаға керектінің бәрін әкеледі, ал қалдықты әкетеді.
• Өскіннің де «жолдары» бар — түтікшелер мен ұсақ саңылаулы түтікшелер. Олар арқылы су жоғары көтеріледі, ал жапырақтағы қант басқа бөліктерге барады.
• Демек, ортақ белгі — тасымал: заттарды жеткізу және әкету.

Жауабы: екеуін де тасымал, яғни қажетті заттарды «жолдармен» жеткізу біріктіреді.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: талқылау) Неміс философы Людвиг Фейербах былай деген: «Адамның қалай тамақтанатыны өзінен-ақ көрініп тұрады». Сен бұл сөзді қалай түсінесің? Бұл сөз сабақтың тақырыбына қалай байланысты болуы мүмкін?

Жауап үлгісі.

• Тағамнан қан барлық жасушаға заттарды таситыны, ал денеміз солардан салынатыны көрінеді.
• Тамағың пайдалы болса, денең қажетті ақуыз, дәрумен және энергия алады — адам сау әрі сергек жүреді.
• Тамағың «бос» болса (чипс, газдалған сусын), организмге құрылыс материалы жетпейді де, денсаулық нашарлайды.

Жауабы: біздің дене жегенімізден салынады, сондықтан денсаулық тамақтануға байланысты.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Тәжірибелік зертхананың сарапшысы бол», тәжірибе «Сүзбенің үш түрінің құрамындағы крахмалды анықтау») Дүкеннен әртүрлі өндіруші өндірген 3 сүзбе сатып ал және оларды йодпен крахмалға тексер.

🧪 Тәжірибе. Саған қажет: йод ерітіндісі, дәрі тамызғыш, картоп түйнегінің кесіндісі, үш түрлі сүзбе, ақ тарелкелер.

Қалай ойлаймыз. Йод тек крахмалға кездескенде ғана көгереді. Табиғи сүзбені сүттен жасайды, ал сүтте крахмал болмайды (аздаған сүт қанты — лактоза мен галактоза ғана бар).

Жауабы: йод түсін өзгертпеген сүзбе — табиғи; көгерген сүзбеде крахмал бар, яғни оған қоспа қосылған.

⚠️ Йодтың дәмін татып көрме, көзіңді сақта. Тәжірибеден кейін сүзбені жеуге болмайды — тастап жібер. Йод дақ қалдырады: ескі киіммен және клеенкада жұмыс істе.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл — қауіпсіз үй тәжірибесі: дәріханадағы йод пен шай қасықтай сүзбе жеткілікті. Тағы бір «сынама» қосқан жақсы: ақ нанның бір тілімі бірден көгереді.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз сұрақ) Организмдегі зат тасымалының ең басты мақсаты қандай?

Жауап үлгісі.

• Әр жасушаға нәрлендіргіш заттар, су және оттек жеткізу.
• Жасушалардан көмірқышқыл газы мен зиянды заттарды тыныс алу және бөлу мүшелеріне әкету.
• Осылайша әр жасуша қажетінің бәрін алады және өз қалдығында «батып» қалмайды.

Жауабы: барлық жасушаны қажетті заттармен қамтамасыз ету және олардан пайдаланылған заттарды шығару.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз сұрақ) Жануарларда нәрлендіргіш заттарды тасымалдауға не көмектеседі?

Жауабы: қанайналым жүйесі (жүрек, артериялар, күретамырлар, қылтамырлар), лимфа жүйесі және дене сұйықтықтары — қан, лимфа, ұлпа сұйықтығы.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз сұрақ) Адам организмі үшін азық-түліктің рөлі қандай?

Жауап үлгісі.

• Азық-түлік барлық үдеріске энергия береді: қозғалысқа, тыныс алуға, ми жұмысына.
• Ол құрылыс материалын береді: жасушалардың өсуі мен жаңаруы үшін ақуыздар.
• Тағаммен бірге су, минералдық заттар мен дәрумендер келеді, онсыз организм ауырады.

Жауабы: азық-түлік — организм үшін энергия мен құрылыс материалының көзі.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жетістіктер жолағы», сабақтағы жұмысыңды өздігінен бағалау) Өзіңді шкала бойынша бағала: «білмеймін» → «білемін және түсінемін» → «түсінемін және қолдана аламын» → «өзгелерді үйрете аламын». Үйде нені қайталау керек?

Жауап үлгісі. Мен «түсінемін және қолдана аламын» деңгейіндемін: артерияның күретамырдан айырмашылығын түсіндіре аламын және йодпен тәжірибе жасай аламын. Үйде өсімдікте қант қандай түтікшелермен қозғалатынын қайталаймын.

Жауабы: әркімнің жауабы өзінше.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма, үйге) Үш түрлі шұжық өнімінің құрамындағы крахмалға зерттеу жүргіз. Тәжірибені бейнежазбаға түсір. Тәжірибенің нәтижесіне түсініктеме бер.

Қалай ойлаймыз. Тәжірибе сүзбедегідей. Етте крахмал болмайды, сондықтан көк түс қосылған крахмалды көрсетеді.

Шешуі.

1. Үш түрлі шұжық немесе сосиска алып, әрқайсысынан жұқа дөңгелек кес.
2. Бақылау — картоп кесіндісі.
3. Әр үлгіге йод тамызып, жақын жоспармен түсір.
4. Түсініктемеде әр үлгінің атауын және дақтың түсін айт: «қоңыр — крахмал жоқ немесе аз», «қою көк — крахмал көп».
5. Қорытынды жаса: қай шұжықта ет көбірек, қайсысында қоспа көп.

Жауабы: дақ неғұрлым қатты көгерсе, шұжықта крахмал соғұрлым көп; сапалы шұжықта ол аз болады.

Жадынама

• Біржасушалыларда заттарды цитоплазма қозғалысы таситады.
• Өсімдікте: су сүрек түтікшелерімен жоғары, қант ұсақ саңылаулы түтікшелермен.
• Жануарларда: қанды жүрек тамырлармен айдайды.
• Ақуыздар құрылыс жасайды, көмірсулар мен майлар энергия береді, су — барлық жерде.
• Крахмалды йодтың көк түсінен танисың.

Шағын тест