§ 37. Организмдер тіршілікке қажетті заттар мен энергияны қалай алады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 34–40-беттер.

Нені үйренесің

• Организмдердің қоректену типін ажырата білуді.
• Қоректенудің автотрофты (өзі тамақ жасайды) және гетеротрофты (дайын тамақты жейді) түрлерін айыруды.
• Өсімдікқоректілерді, жыртқыштарды, сапрофиттер мен паразиттерді бір-бірінен ажыратуды.
• Күндізгі рацион құрып, оның калориясын санауды.

Ой қозғау

• Ерте кезде адамдар тамыржемісті жануар деп ойлаған: оның тамырында асқазаны мен аузы бар дейді. Ол шынымен жануар ма? Жоқ, бұл — өсімдік. Өсімдіктің аузы да, асқазаны да жоқ: ол ауадан, судан және күн сәулесінен қажетті заттарды өзі жасайды.
• Сен тамақтан не аласың? Энергия мен жаңа жасушалар түзуге қажетті заттарды аламыз.
• Мына сөздердің қайсысын естігенің бар: автотрофтар, гетеротрофтар, фотосинтез, сапрофиттер, паразиттер, жыртқыштар? Бұл — бүгінгі сабақтың кілт сөздері. Сабақ соңында әрқайсысын өз сөзіңмен түсіндіре аласың.

Тақырыпты талдаймыз

Неге тамақтану керек

Қоректену — организмнің тағам арқылы энергия мен заттар алу үдерісі. Тағамнан жаңа жасушалар түзіледі, ал энергия бәріне керек: қозғалысқа, тыныс алуға, ойлауға, тіпті ұйқыға да.

🌟 Ергежейлі жертесердің ұзындығы шамамен 4 сантиметр, салмағы — 2,5 грамм. Оның рекорды: бір күнде жеген тамағының көлемі дене массасынан үш есе көп! Кішкентай дене жылуды тез жоғалтады, сондықтан ол күніне 121 рет тамақтанады. Егер жертесер тамақтану уақытын бір рет болсын өткізіп алса, ол өліп қалады.

Өсімдіктер қалай қоректенеді

21-суретте күн астындағы өсімдік көрсетілген: жапырақтарға бағытталған көк көрсеткілер — «ауадан қоректену», тамырға бағытталған қызыл көрсеткілер — «топырақтан қоректену».

• Топырақтан қоректену — тамырлар топырақтан су мен минералды тұздарды сіңіреді.
• Ауадан қоректену — жасыл жапырақтар жарықта ауадан көмірқышқыл газын алады. Бұл үдеріс фотосинтез деп аталады.

Фотосинтез сызбасында (7-сызба): күн жапырақты жарықтандырады, жапыраққа көмірқышқыл газы мен су келеді. Жапырақта қант түзіледі, одан — крахмал (қор), ақуыздар, майлар және басқа да көмірсулар.

📌 Фотосинтез — жасыл жапырақ органоидтерінде, яғни хлоропласта күн сәулесі энергиясының химиялық байланыс энергиясына айналу үдерісі. Бұл кезде көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттар (қант, крахмал) түзіліп, оттек бөлінеді.

Автотрофтар мен гетеротрофтар

Өсімдіктер күн сәулесінің энергиясын тұтынады және соның көмегімен бейорганикалық заттардан органикалық заттар түзеді. Қоректенудің мұндай түрі автотрофты деп аталады, ал мұндай қоректену түрінің өкілдері — автотрофтар («өзін-өзі асыраймын»).

Тірі организмнің көпшілігіне қоректенудің гетеротрофты түрі тән. Гетеротрофтар («басқалармен қоректенемін») — басқа организмдердің дайын органикалық заттарымен немесе олардың қалдығымен қоректенетін организмдер: жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялардың көбі және сен өзің.

Кім немен қоректенеді

Гетеротрофтар да әртүрлі болады:

• Өсімдікқоректілер өсімдіктермен қоректенеді: киік, қоян, сиыр, шегіртке.
• Жыртқыштар жануарларды жейді: қасқыр, бүркіт, түлкі.
• Сапрофиттер өсімдік пен жануардың ыдыраған қалдығының органикалық заттарымен қоректенеді. Олар бактериялар арасында (сүтқышқылды бактериялар, шірітетін бактериялар), саңырауқұлақтар арасында (зеңнен бастап, адам тағам ретінде пайдаланатын саңырауқұлаққа дейін) кездеседі. Жануарлар әлемінде сапрофиттерге кейбір жәндіктер (сасық қоңыз), жауынқұрт, көптеген шаянтәрізділер (өзен шаяны) жатады. Құстар (қарға, күшіген, жүртшы), кейбір балықтар мен жемтікпен қоректенетін түрлі жануарлар (қорқау т.б.) да бар.
• Паразиттер басқа тірі организмдердің есебінен тіршілік етіп, қоректенеді және көбіне оларға зиян келтіреді. Кейбіреуі өзге организмнің денесінде өмір сүреді (мысалы, бит, бүрге), кейбірі олардың ішінде тіршілік етіп, түрлі ауру туғызады: тұмау вирусы, бактерия, туберкулез таяқшасы, дизентериялық амеба, таспақұрт, аскаридалар т.б.

🌟 Жалман — Қазақстанның эндемигі, яғни белгілі бір аумақтан басқа жерде кездеспейтін жануар. Ол Орталық және Шығыс Қазақстанның жусанды-сортаңды даласында 50° солтүстік ендіктен бастап оңтүстіктегі шегараға дейін тіршілік етеді. Ол тек жәндіктермен қоректенеді, әсіресе көккасқа шегірткелерді жақсы жейді. Жалман — өте ашқарақ: өзінің салмағы қанша болса, бір тәулікте сонша көлемде тамақ жей алады.

Тиімді тамақтану

Сен үнемі энергия жұмсайсың. Күнің қаншалықты белсенді болса, соншалықты көп жұмсайсың. Жұмсалғанның орнын тамақпен толтыру керек — артық та емес, кем де емес.

📌 Егер тағам организмнің энергиялық шығынының орнын толтыратын болса және оның заттарға деген қажеттілігін қамтамасыз ететін болса, тиімді тағам болып саналады. Тағам өнімдерінің тәуліктік калориясы жынысқа, жасқа, бойдың ұзындығына, дене салмағына және күнделікті түсірілетін ауыртпалық көлеміне байланысты жеке есептеледі.

Мүмкіндігінше күніне 4 рет және күн тәртібіне байланысты тәуліктің нақты бір уақытында тамақтанған дұрыс:

• Бірінші таңғы ас: 15–20 %, көбіне көмірсулы, жеңіл сіңетін болғаны жақсы.
• Екінші таңғы ас: 25–30 %, ақуызды-көмірсулы, тәуліктік майдың шамамен жартысы.
• Түскі ас: 35–40 %, ақуызды-көмірсулы және майдың қалған бөлігі.
• Кешкі ас: 15–20 %, ақуыз бен көмірсудың неғұрлым жеңіл сіңетін түрлері (сүт қышқылды азық-түлік, астық тұқымдастар).

⚠️ Жиі кететін қате. «Көп жесем, жақсы өсемін». Артық калория өсуге айналмайды, май болып жиналады. Ал аз жесең, өсуге күш те, құрылыс материалы да жетпейді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан бір күнде не жегенін жазып шығуын және оқулықтағы кесте бойынша калорияны санауын сұраңыз. Мұндай есеп көбіне таңғалдырады, әсіресе чипс пен газдалған сусынға келгенде.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қоректену дегеніміз не? Организмнің тағам арқылы энергия мен заттар алу үдерісі.
• Автотрофтар кімдер? Бейорганикалық заттардан (көмірқышқыл газы, су, минералды тұздар) органикалық заттар түзуге бейім организмдер.
• Гетеротрофтар кімдер? Басқа организмдердің дайын органикалық заттарымен немесе олардың қалдығымен қоректенетін организмдер.
• Сапрофиттер паразиттерден немен ерекшеленеді? Сапрофиттер өлі қалдықпен қоректенеді, паразиттер тірі иесінің есебінен өмір сүреді.
• Рацион дегеніміз не? Тағамның тәуліктік мөлшері.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «21-суретке қарап…») 21-суретке қарап, өсімдіктің қоректенуі туралы қорытынды жаса. «Өсімдіктің қоректенуі» сызбасын толтыр: екі бос ұяшық бар. Сызбаны мәтіндегі ақпаратпен толықтыр.

Шешуі.

• Сол жақ ұяшық: топырақтан қоректену — тамырлар топырақтан су мен минералды тұздарды сіңіреді.
• Оң жақ ұяшық: ауадан қоректену (фотосинтез) — жапырақтар жарықта ауадан көмірқышқыл газын алып, органикалық заттар түзеді.

Жауабы: өсімдікте қоректенудің екі түрі бар: топырақтан қоректену (тамыр) және ауадан қоректену — фотосинтез (жапырақ).

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жұпта және топта талқылау, 7-сызба) «Фотосинтез» ұғымының анықтамасын есіңе түсір. 7-сызбаны пайдаланып, фотосинтез үдерісін тұжырымда.

Қалай ойлаймыз. Сызба бойынша ата: жапыраққа не келеді, үдеріске не қажет, не пайда болады.

Жауап үлгісі. Фотосинтез — жасыл жапырақтарда күн сәулесінің энергиясын пайдаланып, көмірқышқыл газы мен судан қант түзілу үдерісі. Қанттан крахмал, ақуыздар, майлар және басқа да органикалық заттар пайда болады. Бұл кезде ауаға оттек бөлінеді.

Жауабы: жарықта көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттар түзілу.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: мәтінді оқып, кластер құру) Төмендегі мәтінді оқы. «Қоректену түрлері» кластерін құр. Жұмысыңды жұпта және топта талқыла.

Шешуі.

• Қоректену түрлері
  • Автотрофты — өсімдіктер (фотосинтез).
  • Гетеротрофты
    • өсімдікқоректілер — киік, қоян;
    • жыртқыштар — қасқыр, жалман;
    • сапрофиттер — шірітетін бактериялар, саңырауқұлақтар, жауынқұрт, сасық қоңыз, күшіген;
    • паразиттер — бит, бүрге, аскарида, таспақұрт, тұмау вирусы.

Жауабы: кластер жоғарыда.

№ 4

(№ 8 сарамандық жұмыс «Тағам рационын жасау», жұмыс барысы 1–3) 11–13 жастағы балалардың нормасы туралы 2-кестедегі және азық-түлік калориялығы туралы 3-кестедегі ақпаратты пайдаланып, тәуліктік рацион құр. Мәліметті 4-кестеге жаз: тамақтану — тағам атауы — жалпы калориялығы.

🧪 Сарамандық жұмыс. Жұмыстың мақсаты: тамақтану нормасын есептей отырып, тәуліктік рацион жасауды үйрену. Құрал-жабдық: нормалар кестесі, калория кестесі, дәптер, калькулятор.

11–13 жас үшін норма (2-кесте):

Шешуі. Ұл балаға арналған мәзір үлгісі (калориясы — оқулықтағы 3-кестеден):

Барлығы: $552 + 1055 + 575 + 540 = 2722$ ккал — нормаға (2700) дәл келеді деуге болады. Үлесі: таңғы ас ≈ 20 %, түскі ас ≈ 39 %, бесіндік ас ≈ 21 %, кешкі ас ≈ 20 %.

📕 Оқулықтың калория кестесінде бисквит торты үшін «1 кесек — 4535 ккал» деп басылған. Бұл анық қате, сірә, 453 ккал болуы керек.

Жауабы: әркімнің мәзірі өзінше; бастысы — қосындысы 2700 ккал (ұлдар) немесе 2450 ккал (қыздар) шамасында, ал түскі ас — ең тойымды.

№ 5

(№ 8 сарамандық жұмыс, жұмыс барысы 4) Тиімді тамақтанудың маңызы туралы қорытынды жаса.

Қорытынды үлгісі.

• Тиімді тамақтану организм жұмсаған энергияның дәл өзін береді.
• Онда өсуге ақуыз, ал энергияға көмірсу мен май жеткілікті болады.
• Күніне 4 рет бір уақытта тамақтансаң, тағам жақсы сіңеді, шамадан тыс көп жеп қоймайсың.
• Бұл өсуге, жақсы оқуға және ауырмауға көмектеседі.

Жауабы: тиімді тамақтану денсаулыққа, өсуге және бүкіл организмнің жақсы жұмыс істеуіне қажет.

№ 6

(№ 8 сарамандық жұмыс, жұмыс барысы 5) Өзіңнің тамақтану рационыңның тиімді тамақтану қағидасына сәйкестігін бағала.

Қалай ойлаймыз. Кеше не жегеніңді жазып, калорияны санап, пункттер бойынша тексер.

Шешуі. Өзіңді тізім бойынша тексер:

1. Күніне 4 рет шамамен бір уақытта тамақтанасың ба?
2. Калорияның қосындысы нормаға (2450 немесе 2700 ккал) жақын ба?
3. Түскі ас — ең мол тамақтану ма?
4. Күн сайын ақуыз (ет, балық, жұмыртқа, сүзбе, сүт) бар ма?
5. «Бос» калория көп пе: чипс (25 г — 135 ккал), газдалған сусын, кәмпит?

Жауабы: әркімнің қорытындысы өзінше; көбіне көкөніс аз, тәтті тым көп болып шығады.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «22-суретке түсініктеме бер») Суретте өсімдікті құмыраның суымен суарып жатыр, үстінде күн жарқырайды, топырақтағы көрсеткілер тамырға қарай бағытталған.

Жауап үлгісі.

• Құмыра — өсімдікке су керек, оны тамыр минералды тұздармен бірге сіңіреді.
• Күн — жарық қажет, онсыз фотосинтез болмайды.
• Топырақтағы көрсеткілер — тамыр арқылы топырақтан қоректену.
• Көрінбейтін, бірақ маңызды қатысушы — ауадағы көмірқышқыл газы, оны жапырақтар алады.

Жауабы: өсімдіктің өмір сүруіне су, минералды тұздар, жарық және көмірқышқыл газы қажет.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма, үйге: «Өзіңе хат») Өзіңнің сабақтағы іс-әрекетіңді бағалап, 5–6 сөйлемнен тұратын қысқаша хат жаз. Хат сәлемдесуден басталып, жақсы тілектермен аяқталуы тиіс.

Жауап үлгісі. Сәлем, Арман! Бүгін өсімдіктердің автотроф екенін және тағамын өзі жасайтынын білдің. Жалман туралы қызықты дерек оқыдың. Рацион құру қиынырақ болды: калорияны ұзақ санауға тура келді. Бірақ енді түскі ас ең тойымды болуы керек екенін білесің. Саған чипс аз, алма көп жегеніңді тілеймін!

Жауабы: әркімнің хаты өзінше.

Жадынама

• Өсімдіктер: топырақтан қоректену (тамыр) + ауадан қоректену (фотосинтез).
• Автотрофтар тамағын өзі жасайды, гетеротрофтар дайын тамақты жейді.
• Гетеротрофтар: өсімдікқоректілер, жыртқыштар, сапрофиттер, паразиттер.
• 11–13 жасқа норма: қыздар — 2450 ккал, ұлдар — 2700 ккал.
• Күніне 4 рет тамақтан, түскі ас — рационның 35–40 %-ы.

Шағын тест