§ 42. «Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер» бөлімі бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 60–63-беттер.

Нені қайталаймыз

• Тірі организмдердің қасиеттері: өсу, даму, көбею, тітіркенгіштік, тұқымқуалаушылық (§ 36).
• Организмдердің қоректенуі, фотосинтез, қорек тізбегі (§ 37).
• Заттардың өсімдіктер мен жануарларда тасымалдануы (§ 38).
• Тыныс алу, дем алатын және шығаратын ауаның құрамы (§ 39).
• Бөліп шығару, зат алмасу өнімдері (§ 40).
• Тітіркенгіштік, рефлекстер, түйсіктер (§ 41).

Тақырыпты талдаймыз

Ең бастысы

Тірі табиғат жансыз табиғаттан қасиеттер жиынтығымен ерекшеленеді. Ол қоректенеді, тыныс алады, керексізін шығарады, өседі және дамиды, көбейеді, тітіркендіргіштерге жауап береді және өз белгілерін ұрпағына береді.

Қоректену. Өсімдіктер жарықта судан және көмірқышқыл газынан органикалық заттарды өздері жасайды — бұл фотосинтез. Жануарлар, саңырауқұлақтар және бактериялардың көбі дайын заттармен қоректенеді. Осылайша қорек тізбектері құралады: өсімдік → өсімдікқоректі → жыртқыш.

Тасымалдану. Өсімдіктерде су мен минералды тұздар тамырдан жоғары қарай ағаш сүрегінің түтікшелерімен көтеріледі. Жапырақтан органикалық заттар төмен қарай және басқа мүшелерге қабықтың ішкі жағындағы елек тәрізді түтікшелермен жүреді. Жануарларда заттарды қан таситын болады: оны жүрек артерия, вена және капилляр арқылы айдайды.

📌 Жұпты есіңде сақта: түтікше — су жоғары, елек тәрізді түтікше — қант төмен.

Тыныс алу. Жасушалар оттегінің көмегімен органикалық заттарды ыдыратып, энергия алады. Көмірқышқыл газы мен су бөлінеді. Шығарылатын ауада оттегі аз, ал көмірқышқыл газы демге алған ауадан көп болады.

Бөліп шығару. Организм зат алмасу өнімдерін шығарады: көмірқышқыл газын, суды, тұздарды, аммиакты, несепнәрді, несеп қышқылын. Өсімдіктерде — саңылау, жасымықша және жапырақ түсу арқылы, адамда — бүйрек, өкпе, тері, ішек арқылы.

Тітіркенгіштік. Барлық тірі организмдер жарыққа, жылуға, жанасуға, химиялық заттарға жауап береді. Жүйке жүйесінің қатысуымен болатын жауап рефлекс деп аталады.

⚠️ Жиі кететін қате. «Өсімдіктер күндіз тек фотосинтездейді, ал түнде тек тыныс алады». Өсімдіктер үнемі тыныс алады, күндіз де. Тек күндіз фотосинтез күштірек жүріп, оттегі жұмсалғаннан көбірек шығады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан тыныс алудың фотосинтезден айырмашылығын өз сөзімен түсіндіруін сұраңыз. Егер ол кеңессіз түсіндірсе, бөлім меңгерілген.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түсініктер мен анықтамасын сәйкестендір: тұқымқуалаушылық, өсу, даму, тітіркенгіштік, көбею.

Қалай ойлаймыз. Өсу мен дамуды шатастыру оңай. Өсу — «үлкейді». Даму — «басқаша, күрделірек болды»: итбалықтан бақа шықты, тұқымнан гүлді өсімдік өсті.

Шешуі.

1. Тұқымқуалаушылық — ұрпақтарда белгілерді қайталау қасиеті: құрылысын, химиялық құрамын, зат алмасу мен даму ерекшеліктерін.
2. Өсу — организмнің массасы мен көлемінің артуы.
3. Даму — организмнің сапалы өзгерістері, оның күрделенуі.
4. Тітіркенгіштік — сыртқы тітіркендіргіштерге жауап қайтару қабілеті.
5. Көбею — өзінен-өзі көбеюге бейімділік.

Жауабы: тұқымқуалаушылық — белгілерді ұрпақтарда қайталау; өсу — масса мен көлемнің артуы; даму — ұйымдастырылуының күрделенуі; тітіркенгіштік — тітіркендіргіштерге жауап беру; көбею — өзінен-өзі көбею.

№ 2

Табиғи экожүйе сипаттамасын оқып, дала жануарларын қоректену тәсіліне қарай топтарға бөл. Осы экожүйеге тән екі қорек тізбегін жасап, оларды мәтінде көрсетілген өкілдермен толықтыр.

Мәтінде: далада ағаш атаулы өте сирек. Оның есесіне шөптектес өсімдіктер мен бұталар мол өседі. Дала өсімдіктері құрғақшылық пен аптап ыстыққа төзімді келеді. Қазақстанның далалық өсімдіктерінде жусан мен ақселеу басым. Қиыршық тасты далада жебір, көктікен және басқа өсімдіктер өседі. Далада дәрілік және балды өсімдіктер де кездеседі. Қазақ даласында ақбөкен, түз суыры, түлкі, қарсақ және шақылдақ тәрізді сүтқоректілер, сондай-ақ дала бүркіті, бозторғай және ақбас тырна секілді құстар мекендейді. Дуадақ, безгелдек сияқты дала өкілдері толығымен жойылып кетті. Дала кеміргіштері арасында ұсақ жертесерлер көзге түседі. Үлкен саршұнақ, кәдімгі сұр тышқан т.б. зиянкес кеміргіштер бар. Оларды қанатты жыртқыштар: дала және шалғын ителгісі, күйкентай, бөктергілер аулайды. Қаратопырақты аймақтарда дала бозторғайы, бөдене жиі кездеседі. Бұл аталған түрлер басқа жерлерде де кездеседі, бірақ негізінен Қазақстан далаларын мекендейді.

Қалай ойлаймыз. Өсімдіктер қорегін өздері жасайды. Тек өсімдікпен қоректенетіндер — өсімдікқоректілер. Жануарларды жейтіндер — жыртқыштар. Жертесерлер жәндіктер мен құрттарды жейді, сондықтан олар да жыртқыштарға жатады. Бозторғай, бөдене және тырна тұқымды да, жәндікті де жейді — олар барлыққоректілер.

Шешуі.

• Өсімдіктер: жусан, ақселеу, жебір, көктікен, дәрілік және балды өсімдіктер.
• Өсімдікқоректілер: ақбөкен, түз суыры, үлкен саршұнақ, кәдімгі сұр тышқан.
• Жыртқыштар: түлкі, қарсақ, дала бүркіті, дала және шалғын ителгісі, күйкентай, бөктергі, жертесерлер.
• Барлыққоректілер: бозторғай, дала бозторғайы, бөдене, ақбас тырна.

Қорек тізбектері (мәтіндегі өкілдермен):

1. ақселеу → үлкен саршұнақ → дала бүркіті;
2. жусан → кәдімгі сұр тышқан → күйкентай.

📕 Оқулықта дуадақ пен безгелдек «толығымен жойылып кетті» делінген. Шын мәнінде бұл құстар өте сирек кездеседі және Қызыл кітапқа енген, бірақ толық жойылып кеткен жоқ.

💡 «Қоқыс жинаушыларды» ұмытпа: топырақтағы бактериялар мен саңырауқұлақтар тізбектің барлық буынының қалдықтарын ыдыратады.

Жауабы: топтар жоғарыда; мысалы, ақселеу → саршұнақ → дала бүркіті және жусан → сұр тышқан → күйкентай.

№ 3

Берілген мәтіндегі қатені тап. Қате жіберілген сөйлемдердің нөмірін көрсетіп, қатені түзе. 1) Өсімдіктерде заттардың қозғалуы (тасымалдануы) өткізуші жүйенің көмегімен жүзеге асады. 2) Су мен минералдық заттар елек тәрізді түтікше бойымен жылжиды. 3) Жапырақтардан басқа мүшелерге түтікше бойымен органикалық заттар жеткізіледі. 4) Барлық жануарларда оттегі мен құнарлы заттар, сонымен қатар зат алмасу үдерісі өнімдерінің тасымалдануын жүрек пен тамырлардан тұратын қантамырлар жүйесі атқарады.

Қалай ойлаймыз. Жұп ережені еске түсір: түтікше — су жоғары, елек тәрізді түтікше — органика төмен. Және «барлық» деген сөзден сақ бол.

Шешуі.

1. Дұрыс.
2. Қате. Су мен минералды заттар түтікше (ағаш сүрегі) бойымен жылжиды.
3. Қате. Жапырақтан басқа мүшелерге органикалық заттар елек тәрізді түтікшемен (қабықтың ішкі жағы) келеді.
4. «Барлық» сөзінде қате. Қарапайымдыларда (амеба, кебісше) және гидрада қантамыр жүйесі жоқ: заттар жасушадан жасушаға тікелей өтеді. Дұрысы: «көптеген жануарларда».

Жауабы: қате 2 және 3-сөйлемдерде (түтікше мен елек тәрізді түтікше орындары ауысып кеткен); 4-сөйлемде «көптеген жануарларда» болуы керек.

№ 4

Тыныс алу үдерісінің сызбасын жаса. Сызбаны пайдаланып, тыныс алу үдерісіне анықтама бер. Шығарған демнің құрамында көмірқышқыл газы бар екендігін қандай тәжірибенің көмегімен анықтауға болады?

Қалай ойлаймыз. Жасушаға не түседі? Онда не болады? Нәтижесінде не шығады — қандай үш өнім?

Шешуі. Сызба:

Анықтама. Тыныс алу — жасушалар оттегінің көмегімен органикалық заттарды ыдыратып, энергия алатын және көмірқышқыл газы мен суды бөліп шығаратын үдеріс.

🧪 Әк суымен тәжірибе. Саған қажет: мөлдір стақан, әк суы (сөндірілген әктің ерітіндісі, оны мұғалім дайындайды), коктейльге арналған түтікше.

⚠️ Әк суы күйдіргіш. Тәжірибені тек сыныпта мұғаліммен бірге, көзілдірікпен жасайды, түтікше арқылы дем шығарады, тартпайды.

Жауабы: оттегі және органикалық заттар → жасуша → көмірқышқыл газы, су, энергия; дәлелі — әк суына дем шығарғанда оның лайлануы.

№ 5

Қоршаған ортаның әсеріне қарапайымдылардың жауап реакциясының негізіне тірі организмдердің қандай қасиеті жататынын түсіндір: суға кесек тұз қосқан кезде амеба жалғанаяқтарын жинап алады да, шар тәрізді пішінге енеді. Қоршаған ортаның әсеріне жауынқұрттың жауап реакциясының амебанікімен салыстырғанда қандай айырмашылығы бар? Ол қалай аталады?

Қалай ойлаймыз. Амебаның жүйке жүйесі бар ма? Ал құртта ше?

Шешуі.

1. Амеба тұзға тітіркенгіштіктің арқасында жауап береді — бұл тірінің орта әсеріне жауап қайтару қабілеті.
2. Амеба — бір жасуша, жүйке жүйесі жоқ: бүкіл жасуша бірден жауап береді.
3. Жауынқұртта жүйке жүйесі бар. Тітіркенуден сигнал жүйке арқылы жүреді, ал құрт үйлесімді жауап береді: бұлшық еттерін жиырып, жылжып кетеді.
4. Мұндай жауапты рефлекс деп атайды.

Жауабы: амебада — тітіркенгіштік; құрттың жауабы жүйке жүйесінің қатысуымен жүреді, сондықтан ол күрделірек әрі жылдамырақ; бұл — рефлекс.

Жадынама

• Қорек тізбегі өсімдіктен басталады.
• Өсімдіктер үнемі тыныс алады, фотосинтезді тек жарықта жүргізеді.
• Шығарылған демдегі көмірқышқыл газын әк суымен дәлелдейді.
• Тітіркенгіштік барлық тірілерде бар, рефлекс — тек жүйке жүйесі барларда.

Шағын тест