§ 41. Сыртқы түрткіжайттардың әсеріне организм қалай жауап қайтарады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 56–59-беттер.

Нені үйренесің

• Тітіркенгіштік пен тітіркендіргіштердің не екенін түсіндіруді.
• Өсімдіктердің, қарапайымдылардың және жануарлардың тітіркендіргіштерге қалай жауап беретініне мысал келтіруді.
• Рефлексті түйсіктен (инстинктен) және шартты рефлекстен ажыратуды.
• Жауынқұртпен тәжірибе жасап, оны сипаттауды.

Ой қозғау

• Кездейсоқ қызған үтікке тисең, не істейсің? Ойлануға да үлгермей, қолыңды бірден тартып аласың.
• Мысық жем салынған пакет сыбдырласа, неге асүйге жүгіреді? Ол есінде сақтаған: бұл дыбыс «қазір тамақ береді» дегенді білдіреді.
• Терезедегі гүлдер қайда қарай бұрылады? Терезеге, жарыққа қарай.
• Амеба мен кірпікшелі кебісше кім? Біржасушалы жануарлар, қарапайымдылар. Суда тіршілік етеді.

Тақырыпты талдаймыз

Эвглена мен кебісшенің ортақ жері

Ғалымдар байқады: жасыл эвглена суқойманың күңгірттеу жағынан ашықтау жағына қарай үнемі жүзеді. Ал кірпікшелі кебісше таза су тамшысынан бактериясы бар тамшыға қарай жүзіп барады. Екі кішкентай тіршілік иесі де айналасындағы өзгерісті сезіп, қозғалыспен жауап берді. Эвгленаға фотосинтез үшін жарық қажет, ал кебісшеге түскі асқа бактериялар керек.

Тірі организмдер өзін қоршаған ортамен үздіксіз байланыста болады. Айналада бір нәрсе өзгерсе, организм қандай да бір іс-әрекетпен жауап қайтарады.

📌 Тітіркенгіштік — организмнің сыртқы орта әсерлеріне жауап қайтару қабілеті. Бұл қасиет барлық тірі жандарда бар: өсімдіктерде, саңырауқұлақтарда, жануарларда, тіпті біржасушалыларда да. Ол бейімделуге және аман қалуға көмектеседі.

Организм жауап беретін нәрсені тітіркендіргіш дейді. Оқулықтағы 9-сызбада олардың жетеуі көрсетілген: ылғалдылық, дыбыс, жарық, температура, жанасу немесе соққы, ауаның газды құрамы, химиялық заттар.

Өсімдіктер қалай жауап береді

Мимоза бұтасы. Жапырақтарына қол тигізсең, олар тез бүктеліп, жиырылады, ал сағағы төмен түседі. Бұл — жанасуға қозғалыс реакциясы. Оқулықтағы 29 а-суретте мимозаның жапырағына қол тигізіліп тұр: жапырақтары жиырылып жатыр.

💡 Шатастырма: гүл дүкенінде «мимоза» деп сары түкті шарлары бар акацияны атайды. Ал жапырағын бүктейтін — басқа өсімдік, мимоза бұтасы, әдетте қызғылт гүлді.

Жарыққа бұрылу. 29 ә-суретте шам бүйірден жарқырап тұр, ал құмырадағы гүл сабағын оған қарай бұрады. Бөлмедегі өсімдіктер үнемі терезеге қарай созылады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйдегі қарапайым тәжірибе: бөлме өсімдігі бар құмыраны терезеден жарты айналымға бұрып қойып, 3–5 күннен кейін баламен бірге не өзгергенін қараңыздар. Жапырақтары қайтадан жарыққа қарай бұрылады.

Қарапайымдылар қалай жауап береді

Амебалары бар тамшыға тұз кесегін салсаң, олар жалғанаяқтарын тартып алып, түйіршікке айналады. 30-суретте сол жақта тұз қосылмаған амебалар «өсінділерімен» жайылып жатыр, оң жақта тұз қосылған соң дөңгелек әрі тегіс болып қалған. Ал кебісше тұзы аз жаққа жүзіп кетеді.

Жүйке жүйесі бар жануарлар қалай жауап береді

31-суретте — гидра, тұщы суда тіршілік ететін кішкентай жануар. Оның денесін диффузиялық жүйке жүйесі торлап жатыр. Бір жеріне инемен тигізсе, сигнал бүкіл жүйкемен жүгіріп, гидра түгел жиырылып, түйіршікке айналады. Себебі — шаншу, салдары — бүкіл дененің жиырылуы.

📌 Организмнің жүйке жүйесінің қатысуымен жүзеге асырылатын тітіркенуге жауап реакциясы рефлекс деп аталады.

Амебаның жүйке жүйесі жоқ, сондықтан оның реакциясы — жай ғана тітіркенгіштік, рефлекс емес. Гидрада, құрт пен итте, сенде — рефлекстер бар.

Туа біткен және үйренген

• Түйсік (инстинкт) — туғаннан бар күрделі мінез-құлықтық реакциялар жүйесі, оған ешкім үйретпейді. Құстардың жылы жаққа қайтуы, аралардың балауыз салуы, ұрпағына қамқорлық жасау.
• Шартты рефлекс — жүре пайда болған, өмір бойы үйренген рефлекс. Ол тек осы жеке жануарда болады, ұрпағына берілмейді. Ит «Отыр!» деген команда бойынша отырады, өйткені оған үйреткен.

⚠️ Жиі кететін қате. «Ит команданы орындаса, демек, бұл — түйсік». Жоқ! Түйсікке үйретпейді, ол бір түрдің барлық особьтарында бірдей. Ал командаларды әр итке иесі үйретеді — бұл шартты рефлекс.

Хамелеон мен кірпібалық

Хамелеон — орташа ұзындығы 30 сантиметр болатын кішкентай кесіртке. Оның таңғажайып бір қабілеті — өзінің түсін ашық жасыл түстен сұрғылт қара немесе сары түске дейін өзгерте алады. Негізі оның терісі мөлдір түсті, астында қызыл, қара және сары түсті жасушалар орналасқан. Хамелеон ашуланғанда немесе қорыққанда, оның жүйке жүйесі осы жасушаларға белгі береді де, олар жиырылады, кеңейеді. Осыдан тері өзінің түсін өзгертіп тұрғандай көрінеді.

Тыныштық күйінде кесірткенің түсі қызғылт қоңыр, кейде аздап байқалатын көлденең жолақтары болады. Хамелеон ашуланса, оның терісі қошқыл түске енеді, қызынған немесе қорыққан кезде ашық жасыл түсті реңк пайда болады. Ыстық күнде терінің астындағы жасушалары қара реңкке айналады. Ал қараңғы кезде хамелеонның терісі ақшыл сары түсті болады.

Кірпібалық — орташа ұзындығы 30–90 см, баяу қозғалатын балық. Тыныштық күйінде оның қорғаныш тікенектері денесіне тығыз жабысып тұрады. Ал оған қандай да бір қауіп төнсе, балық лезде футбол добының көлеміндей шар тәрізді үрленіп шыға келеді. Жайраның инесіндей 5 сантиметрлік тікендері кірпібалықты жұтқан жыртқыштың асқазанын жаралайды. Бұл — улы балық.

🌟 Екеуі де тітіркендіргішке жауап қайтару өмірді қалай сақтап қалатынының мысалы: хамелеон түсімен өз көңіл-күйін «хабарлайды», ал кірпібалық тікенекті шарға айналады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тітіркенгіштік дегеніміз не? Тірі организмдердің сыртқы орта әсерлеріне жауап қайтару қабілеті.
• Қандай тітіркендіргіштер бар? Жарық, температура, ылғалдылық, дыбыс, жанасу, ауаның газды құрамы, химиялық заттар.
• Рефлекс дегеніміз не? Жүйке жүйесінің қатысуымен жүретін тітіркенуге жауап реакциясы.
• Түйсік шартты рефлекстен немен ерекшеленеді? Түйсік туа біткен және түрдің барлық особьтарында бар, ал шартты рефлекс өмір бойы үйренген және нақты жануарда ғана болады.
• Тітіркенгіштік не үшін керек? Азық табу, қауіптен құтылу, өзгерістерге бейімделу және аман қалу үшін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Тәжірибе жүргізу барысында: жасыл эвглена суқойманың күңгірттеу жағынан ашықтау жағына қарай жүзетіні, ал кірпікшелі кебісше таза су тамшысынан бактериясы бар тамшыға қарай жүзетіні байқалды. Осы құбылыстардың арасында қандай байланыс бар?

Қалай ойлаймыз. Екеуі де бір нәрсені сезіп, бір жаққа қарай жүзді. Не үшін?

Жауап үлгісі.

• Екі организм де орта өзгерісіне қозғалыспен жауап береді.
• Эвглена жарыққа жауап береді: оған жарық фотосинтез үшін керек.
• Кебісше бактериялардан шыққан химиялық заттарға жауап береді: бактериялар — оның тамағы.

Жауабы: екеуінде де тітіркенгіштік көрінеді — өзіне пайдалы нәрсеге қарай қозғалу арқылы тітіркендіргіштерге жауап беру қабілеті.

№ 2

Сұраққа ойланып жауап бер. Үй өсімдігін жарықтан кері қарай бұрсақ, не болады?

Қалай ойлаймыз. 29 ә-суретті еске түсір: сабақ шамға қарай еңкейген.

Жауап үлгісі.

• Бірнеше күннен кейін жапырақтар мен сабақтың ұшы қайтадан терезеге қарай бұрылады.
• Өсімдік жарыққа қарай созылады, өйткені жарық фотосинтез үшін керек.
• Бұл да тітіркенгіштік: жарыққа баяу қозғалыс реакциясы.

Жауабы: өсімдік жапырақтары мен сабағын біртіндеп жарыққа қарай қайта бұрады.

№ 3

31-суретті қара. Себеп-салдарлық байланыс орнат. Қорытынды жаса.

Жауабы: себебі — иненің жанасуы, салдары — бүкіл дененің жиырылуы; жауап реакциясы жүйке жүйесі арқылы жүреді, демек, бұл — рефлекс.

№ 4

Жауынқұрттың тітіркендіргіштерге реакциясын анықтау. Саған қажет: жауынқұрт; ағаш таяқша; пияз. Тәжірибе барысы: 1. Таяқшаны жауынқұрт денесінің түрлі бөлігіне абайлап тигізіп көр. Бұл тітіркендіруге ол қалай жауап қайтарды? 2. Жауынқұрттың алдына пияздың тілігін қой. Оның не істейтінін бақыла. Не болды? Қорытынды жаса.

🧪 Жауынқұртпен тәжірибе. Саған қажет: жауынқұрт, ағаш таяқша (тіс шұқитын сіріңке немесе күкіртсіз сіріңке), пияздың бір тілімі, дымқыл қағаз майлық.

Не шығуы керек.

1. Тигізгенде құрт жиырылып, жылжып кетеді. Алдыңғы ұшы ең сезімтал: жауап сол жерде ең жылдам.
2. Пияздан құрт бұрылып, шетке қарай жорғалайды: өткір иіс оған жағымсыз химиялық тітіркендіргіш.

Неге. Жауынқұрттың жүйке жүйесі бар: жұтқыншақ жанындағы жүйке сақинасы және бойымен құрсақ жүйке тізбегі. Сондықтан оның жауабы — рефлекс. Құртта мұндай жүйке жүйесі түйінді тип деп аталады.

⚠️ Абайлап жұмыс істе: құртты баспа, оны дымқыл ұста және 10 минуттан артық ұстама. Тәжірибеден кейін қолыңды сабынмен жу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Құртты жаңбырдан кейін жолдан немесе бақтан оңай табуға болады. Тәжірибеден кейін баланың оны борпылдақ топыраққа қайтаруына көмектесіңіз.

Жауабы: құрт жанасуға (жиырылып, жылжып кетеді) және пияз иісіне (одан қашады) жауап береді; бұл — рефлекстер, себебі құртта жүйке жүйесі бар.

№ 5

Сыныптастарыңмен өтілген тақырыпты талқыла. Өз өміріңнен мысал келтір. Тірі организмдердің түрлі тітіркендіргіштердің әсеріне мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Тітіркендіргіштер тізімімен жүріп шық: жарық, дыбыс, температура, жанасу, химиялық заттар, ылғалдылық, газды құрам.

Жауап үлгісі.

Жауабы: мысалдар кестеде; әркімде өз мысалдары болуы мүмкін.

Жадынама

• Тітіркенгіштік барлық тірілерде бар: өсімдіктерде, қарапайымдыларда, жануарларда.
• Өсімдіктерде жауап баяу (жарыққа бұрылу) немесе жылдам (мимоза) болады.
• Амеба жүйке жүйесінсіз, гидра мен құрт жүйке жүйесімен жауап береді.
• Түйсік — туғаннан бар, шартты рефлекс — үйренген.

Шағын тест