§ 65. «Экология және тұрақты даму» бөлімі бойынша қорытынды тапсырмалар

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 169–173-беттер.

Нені үйренесің

• Автотрофтардың, гетеротрофтардың және редуценттердің кім екенін нақты түсіндіруді.
• Экологиялық пирамиданың деңгейлерін атап, 10 % ережесін түсіндіруді.
• Өсімдіктер мен жануарларды анықтауышпен анықтау тәртібін еске түсіруді.
• Экожүйені жоспар бойынша сипаттауды: түрлері, олардың рөлі, азықтық тізбектер.
• Ғалым-футуролог сияқты қиялдауды.

Нені қайталаймыз

• § 53. Экожүйенің компоненттері және олардың арасындағы байланыстар: продуценттер, консументтер, редуценттер, жансыз табиғат.
• § 54. Экожүйелердің ауысуы.
• §§ 55–56. Экологиялық пирамидадағы энергия өтуі, 10 % ережесі (№ 10 практикалық жұмыс).
• §§ 57–59. Өсімдіктің немесе жануардың түрін анықтауыш бойынша қалай анықтау керек (экскурсия, № 11 практикалық жұмыс).
• § 60. Әртүрлі экожүйелердің ағзалары: орман, шалғын, су қоймасы, дала.
• §§ 61–64. Қазақстанның экологиялық мәселелері және біз не істей аламыз.

Тақырыпты талдаймыз

Кез келген экожүйедегі үш «мамандық»

Әр экожүйеде тірі тіршілік иелері «жұмысты» бөліседі.

• Продуценттер (өндірушілер) — өсімдіктер, балдырлар. Бұлар — автотрофтар: жарықта көмірқышқыл газы мен судан органикалық заттарды өздері жасайды.
• Консументтер (тұтынушылар) — жануарлар. Бұлар — гетеротрофтар: дайын органикалық заттарды, яғни өсімдіктерді немесе басқа жануарларды жейді.
• Редуценттер (ыдыратушылар) — бактериялар мен саңырауқұлақтар. Олар өлі қалдықтарды қарапайым заттарға дейін ыдыратады, ал бұл заттар қайтадан өсімдіктерге жетеді.

📌 Авто — «өзі», гетеро — «басқа», трофе — «қоректену». Автотроф өзі қоректенеді, гетеротроф — басқалардың есебінен.

Пирамида және 10 % ережесі

Энергия азықтық тізбекпен төменнен жоғары қарай жүреді: өсімдік → шөпқоректі → жыртқыш → ірі жыртқыш. Әр сатыда ағза энергияның көп бөлігін тіршілікке жұмсайды: қозғалысқа, тыныс алуға, жылуға. Келесі деңгейге шамамен оннан бір бөлігі жетеді.

Сондықтан экожүйеде өсімдіктер массасы жағынан әрқашан ең көп, ал ірі жыртқыштар ең аз болады. Пирамиданың пішіні осыдан шығады.

⚠️ Жиі кететін қате. Кейбіреулер энергия «түгел өтеді» деп ойлайды: қоянды жеп, оның бар энергиясын алдым дейді. Олай емес! Энергияның көбі қоянның жүгіруіне және жылынуына кетіп қалған. Түлкіге небәрі 10 % ғана жетеді.

Біз де экожүйенің бір бөлігіміз

Экожүйелерге адамдар зиян келтіреді: суды ластайды, радиация таратады, қоқыс үйінділерін жинайды. Бірақ адамдар көмектесе де алады: суды және энергияны үнемдейді, қоқысты сұрыптайды, таза энергияға көшеді. Бұл — тұрақты даму: табиғат немерелеріңе де жетерлік болатындай өмір сүру.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түсініктердің анықтамасын жаз: автотрофтар, гетеротрофтар, редуценттер.

Қалай ойлаймыз. Сөздің мағынасына сүйен: авто — «өзі», гетеро — «басқа», редуцент — латын тілінен «қайтарушы».

Шешуі.

• Автотрофтар — күн сәулесінің энергиясын пайдаланып, бейорганикалық заттардан (көмірқышқыл газы мен судан) органикалық заттарды өздері жасайтын ағзалар. Бұлар — өсімдіктер, балдырлар.
• Гетеротрофтар — дайын органикалық заттармен: өсімдіктермен, жануарлармен немесе олардың қалдықтарымен қоректенетін ағзалар. Бұлар — жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялардың көпшілігі.
• Редуценттер — өсімдіктер мен жануарлардың өлі қалдықтарын қарапайым минералды заттарға дейін ыдырататын ағзалар. Бұлар — бактериялар мен саңырауқұлақтар.

Жауабы: анықтамалар жоғарыда.

💡 Редуценттер де гетеротроф: олар дайын органикалық затпен қоректенеді, тек ол өлі зат. Бірақ экожүйеде оларды ерекше рөл күтеді — заттарды топыраққа қайтару.

№ 2

101-суретте А, Ә, Б, В деңгейлері бар экологиялық пирамида берілген. Экологиялық пирамиданың қоректік деңгейіне атау бер. Экологиялық пирамиданың заңдылығын түсіндір.

Суретте не бар. Төменде (А) — шалғындағы шөп пен гүлдер. Одан жоғары (Ә) — көбелектер, көбелек құрты, шегіртке, қоңыз. Тағы жоғары (Б) — көкқұтан, көртышқан, хомяк, тышқан. Төбесінде (В) — үкі.

Қалай ойлаймыз. Төменнен жоғары қарай жүр: кім кімді жейді. Содан кейін 10 % ережесін қолдан.

Шешуі.

1. А — продуценттер: шалғын өсімдіктері. Олар жарықта органикалық заттарды жасайды.
2. Ә — I ретті консументтер: шөпқоректі жәндіктер. Өсімдіктермен қоректенеді.
3. Б — II ретті консументтер: жәндікқоректі құстар мен ұсақ аңдар. Жәндіктерді жейді.
4. В — III ретті консументтер: жыртқыш үкі. Тышқандарды, хомяктарды, құстарды жейді.
5. Заңдылығы: әр келесі деңгейге энергияның шамамен 10 %-ы ғана өтеді. Сондықтан ағзалардың массасы мен саны төменнен жоғары азая береді: шөп өте көп, жәндіктер азырақ, тышқандар мен құстар тіпті аз, ал үкі — біреу. $10,000 \to 1000 \to 100 \to 10$.

Жауабы: А — продуценттер, Ә — I ретті консументтер, Б — II ретті консументтер, В — III ретті консументтер; әр деңгейден жоғары қарай энергияның шамамен 10 %-ы өтеді, сондықтан пирамида тарылады.

№ 3

Өсімдіктерді (жануарларды) анықтау тәртібінің дұрыс ретін көрсет. 1) Сен таңдап алған теза немесе антитеза қай сатыда анықталатын өсімдіктің (жануардың) атауымен емес, цифрмен аяқталады? 2) Анықталатын өсімдіктің (жануардың) белгілері бар теза немесе антитезаны жаңа сатыда дәл осылай салыстыруды жалғастыр. 3) 1-сатының тезасы мен антитезасын оқып, сен анықтап отырған өсімдіктің (жануардың) белгілеріне қайсысы көбірек сәйкес келетінін тап. 4) Таңдап алынған тезаның немесе антитезаның соңында жаңа сатының цифры тұр, соған өту керек. 5) Өсімдіктің (жануардың) атауы екі сөзден тұрады. Бірінші сөз — туыстық атауы, екіншісімен бірге ол осы түрдің атауын құрайды. Жауапта өзің таңдаған ретпен тек нөмірлерін ғана көрсет.

Қалай ойлаймыз. Қолыңда анықтауыш пен гүл бар деп елестет. Неден бастайсың? Содан кейін не істейсің? Жұмыс қашан аяқталады?

Шешуі. 1-сатыдан бастаймыз (3), цифр бойынша өтеміз (4), жаңа сатыларда салыстыруды қайталаймыз (2), атауға жетеміз (1), түрдің атауын талдаймыз (5).

Жауабы: 3, 4, 2, 1, 5.

№ 4

102-суретте берілген экожүйені ата. Оған жоспар бойынша сипаттама бер: 1) Берілген экожүйенің түр құрамын зертте. 2) Экожүйеде берілген түрлерді анықта. 3) Продуцент, консумент және редуцентке жататын түрлерді ата. Олардың экологиялық рөлін көрсет. 4) Зерттеліп отырған экожүйенің азықтық тізбегіне мысалдар келтір. 5) Қорытынды жаса.

Суретте не бар. Балдырлар, шаяндар (лупа астындағы дафния мен циклоп), мөңке, шортан, өзен шаяны, айқұлақ (қос жақтаулы моллюск), түбіндегі масаққұрт, балшықтағы микробтар. Көрсеткілер кім кімді жейтінін көрсетеді.

Қалай ойлаймыз. Барлық ағзалар суда тіршілік етеді, түбінде балшық бар. Демек, бұл — тұщы су қоймасы. Одан әрі барлығын үш рөл бойынша бөлеміз.

Шешуі.

1. Экожүйе: тұщы су қоймасы — тоған (немесе көл).
2. Түр құрамы: балдырлар (оның ішінде микроскопиялық), шаяндар — дафния мен циклоп, мөңке, шортан, өзен шаяны, айқұлақ, масаққұрт (масаның дернәсілі), бактериялар.
3. Рөлдері:

Масаққұрт балшықтағы органикалық қалдықтармен қоректенеді, өзі балықтарға жем болады.

4. Азықтық тізбектер:
   • балдырлар → шаяндар → мөңке → шортан;
   • өлі қалдықтар → масаққұрт → мөңке → шортан;
   • балдырлар → айқұлақ;
   • барлық ағзалардың қалдықтары → микробтар → минералды заттар → балдырлар.
5. Қорытынды. Тоған — экожүйе: онда продуценттер, консументтер және редуценттер бар, олар азықтық тізбектермен байланысқан. Бір буын, мысалы шаяндар, жойылса, мөңке мен шортан зардап шегеді. Тоған ластанса, балдырлар өліп, бүкіл тізбек бұзылады.

Жауабы: тоған экожүйесі; продуценттер — балдырлар, консументтер — шаяндар, айқұлақ, мөңке, өзен шаяны, шортан, масаққұрт, редуценттер — микробтар; тізбек: балдырлар → шаяндар → мөңке → шортан.

№ 5

103-суретті пайдаланып, 20-кестені толтыр. Органикалық заттарды қолдану тәсілдері бойынша 3 бағанға жануарлар мен өсімдіктер әлемінің өкілдерін орналастыр.

Суретте не бар. Аралас орман: шырша бүрі, шетен, жаңғақшы (орман жаңғағы), емен жемісімен, құлпынай, жапырақты ағаш бұтағы, ақ саңырауқұлақ; сусар, тиін, қабық құрты, тоқылдақ, қаршыға, тышқан, әртүрлі орман құстары, ұядағы жұмыртқалар, шыбын, қабан, бұлан, түлкі.

Қалай ойлаймыз. Жасыл өсімдік — автотроф. Жануар — гетеротроф. Қалдықтарды ыдырататын саңырауқұлақтар мен бактериялар — редуценттер.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сұраңыз: «Саңырауқұлақ — өсімдік пе?» Жоқ: саңырауқұлақта жасыл хлорофилл жоқ, ол жарықпен қоректене алмайды. Сондықтан саңырауқұлақ — автотроф емес.

№ 6

«Футурология» сөзі нені білдіретінін есіңе түсір. Өзіңді ғалым-футуролог деп есепте. Сенің алдыңда электромобиль тұр (104-сурет). Ол 50 жылдан кейін қалай өзгеретінін болжа. Бұл электромобильге қарағанда оның қандай артықшылықтары болады? Оларды сипатта. Болашақ электромобилінің суретін сал.

Суретте не бар. Розеткадан зарядталып тұрған шағын электромобиль және балаларға арналған ойыншық электромобиль.

Қалай ойлаймыз. Футурология — болашақ туралы ғылым (латынның futurum — «болашақ» сөзінен). Футуролог қазіргі жағдайды зерттеп, оның қалай өзгеретінін болжайды. Қазір электромобильде нелер ыңғайсыз екенін ойла: ұзақ зарядталуы, жүріс қорының аздығы, аккумуляторлардың қымбаттығы.

Жауап үлгісі.

• Зарядтау. Төбесі мен капотында күн панельдері болады. Көлік тұрғанда да, жүргенде де өздігінен зарядталады. Станцияда толық зарядтау — 5 минутта.
• Жүріс қоры. Жаңа жеңіл аккумуляторлар Алматыдан Астанаға дейін (шамамен 1200 км) тоқтамай жетуге мүмкіндік береді.
• Автопилот. Көлік сені өзі мектепке апарады, ал сен сол уақытта кітап оқисың.
• Экология. Корпусы қайта өңделген пластиктен жасалады, аккумуляторлар түгелдей қайта өңделеді, түтін шықпайды.
• Қауіпсіздік. Датчиктер қараңғыда жаяу жүргіншіні көріп, өздігінен тежейді.

Қалай сызамыз. Ықшам кузов, төбесінде күн панельдері, үлкен терезелер, рульдің орнында — экран. Әр артықшылықты көрсеткімен жаз.

Жауабы: футурология — болашақ туралы ғылым; болашақ электромобилі — жылдам немесе күн энергиясымен зарядтау, үлкен жүріс қоры, автопилот, қайта өңделген материалдар.

Жадынама

• Продуценттер = автотрофтар, консументтер = гетеротрофтар, редуценттер қалдықтарды ыдыратады.
• Пирамида: продуценттер → I, II, III ретті консументтер.
• Энергия бір деңгейден екінші деңгейге: шамамен 10 %.
• Анықтауыш: 1-саты → таңдау → жаңа сатының цифры → … → атау.
• Тоған тізбегі: балдырлар → шаяндар → мөңке → шортан.

Шағын тест