§ 66. Қандай жаңалықтар біздің күнделікті өміріміздің бір бөлігіне айналды

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 7 тарау: Әлемді өзгерткен жаңалықтар. 174–180-беттер.

Нені үйренесің

• Бір заттың (мысалы, телефонның) қадам-қадаммен қалай өзгергенін көруді.
• Өнертабыстың не пайда беретінін түсіндіруді: нені жеңілдетеді, нені үнемдейді немесе нені қауіпсіз етеді.
• Қазақстандық ғалымдар Б. А. Домбровский мен Т. Б. Дарқанбаев туралы айтып беруді.
• Елдерге неге ғалым-серіктестер қажет екенін және «Белдемдер мен жолдар» жобасы дегеніміз не екенін түсінуді.
• Өз өнертабысыңды ойлап тауып, шағын жоба түрінде ресімдеуді.

Ой қозғау

• 5-сыныпта қандай ұлы өнертабыстарды талқыладыңдар? Дөңгелек, бу қозғалтқышы, телефон мен телеграф, батарея.
• Өнертабыс жаңалықтан немен ерекшеленеді? Жаңалық табиғатта бұрыннан бар нәрсені табады (мысалы, электрді). Өнертабыс — адам жасаған жаңа зат (мысалы, шам).
• Күн сайын пайдаланатын бір құралыңды ата. Телефон, тоңазытқыш, шәйнек, лифт, компьютер. Әркімде жауап өзінше.
• Электромобильді неге «таза» деп санайды? Оның түтін шығаратын құбыры жоқ: ол бензинмен емес, электрмен жүреді.

Тақырыпты талдаймыз

Біз ғажайып заманда өмір сүріп жатырмыз

Жердің жартысын ұшақпен шамамен жарты күнде айналып өтуге болады. Қалтадағы телефон алмадан жеңіл, ал алғашқы компьютерлер тұтас бөлмені алатын. Мұның бәрін адамдар ойлап тапты: ғалымдар, инженерлер, шеберлер.

Сенің телефоның алғаш шыққан компьютерлерге қарағанда 60 000 есе оңай. Бұл үлкен жетістіктер үшін біз заманауи өнімдерді ойлап тауып, әзірлеген ғалымдарға, өнертапқыштар мен кәсіп иелеріне қарыздармыз. Олар болмаса, біз күн батысымен ұйқыға жатып, көлік пен телефонсыз өмір сүрер едік.

🌟 Көрнекті өнертапқыш Никола Тесла (1856–1943) электрмен және радиомен жұмыс істеді. Оның есімі физикада қалды: магнит өрісінің күшін «тесламен» өлшейді. Ал оның құрметіне белгілі электромобиль маркасы да аталған.

Техника қалай өзгерді

105-суретте бес зат бар: кішкентай экраны бар ағаш теледидар, тасымалды радиоқабылдағыш, ұзын антеннасы бар алғашқы ұялы телефон, ноутбук және заманауи смартфон. Оларды салыстырсаң, басты нәрсе көрінеді: техника кішірейіп, жеңілдеп, ақылды бола түседі, ал бір құрылғы бұрын бес құрылғы істейтінді істейді.

Болашақ көлігі қазірдің өзінде жанымызда

Жақында ғана XXI ғасырдың басында сутегімен жүретін автокөлік, автокөліктік автопилот жүйесі және вакуумдық құбыр арқылы жүретін пойыз пайда болады деп ешкім сенбеді. Бүгін бұлар сынақтан өтіп жатыр. Ең көзге түсетін мысал — электромобиль (106-сурет). Оны бензинмен жүретін қозғалтқыш емес, аккумулятордан қуат алатын электр қозғалтқыш жүргізеді.

106-суретте электромобильдің бес артықшылығы көрсетілген:

• пайдаланғанда зиянды заттар шығармайды;
• тұрмыстық электр қуаты көзінен зарядтауға болады (мұндай зарядтау арнайы жоғары вольтты зарядтау құрылғысынан зарядталғаннан 5–10 есе ұзаққа созылады);
• электромобиль — АЭС өндірген энергияны жеңіл автокөлікте пайдаланудың жалғыз нұсқасы;
• жаппай пайдаланғанда аккумуляторларды түнгі уақытта зарядтау есебінен «электрлік қарбаласты» шешуге көмектеседі;
• құрастырылымы мен басқарылуы қарапайым, экипаж бөлігі сенімді және төзімді (20–25 жылға дейін).

⚠️ Жиі кететін қате. «Электромобиль табиғатты мүлдем ластамайды». Ол өзі түтіндемейді. Бірақ оған арналған электрді бір жерде өндіреді, мысалы, электр станциясында. Сондықтан бұл электрдің немен өндірілетіні маңызды.

Өмірді өзгертетін ұсақ-түйектер

Барлық өнертабыс үлкен бола бермейді. 107-суретте — робот-көмекші, қарбыздың немесе ананастың жартысын жабатын созылмалы қақпақтар және үстіне сусыны бар кружка қойғанда телефонды зарядтайтын тірек.

108-суретте — фарфор ыдыстар және тағамдық желеден жасалған стақандар. Желе стақандарды агар-агардан (тағамдық қоспа) жасайды. Мұндай стақанды жеуге де болады, не шөптің үстіне тастап кетуге де болады: ол ериді де, өсімдіктерге зиян келтірмейді. Ал 109-суретте — түбінде ойығы бар кофе шыныаяғы: қабырғасымен ағып түскен тамшы үстелге емес, ойыққа түседі.

💡 Жақсы өнертабыс «маған не кедергі?» деген сұраққа жауап береді. Кружканың үстелде қалдыратын дағы — кедергі. Демек, дақ қалдырмайтын шыныаяқ ойлап табуға болады.

Қазақстандық ғылым

Қазақстан ғылымының қайнар көзі — әл-Фараби, Баласағұн, Ясауи, Жалайыри тәрізді ғалымдар өмір сүрген орта ғасырлардан басталады. XX ғасырдың 60–80 жылдарында ғылым әсіресе тез дамыды: биология, география, химия және басқа да ғылым салаларында.

• Бронислав Александрович Домбровский (1885–1973) — зоолог, биология ғылымдарының докторы (1936), ҚазКСР ҒА академигі (1954), ҚазКСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1945). Түрлі жануарлардың ағзалары мен тіндері арасындағы өзара байланысты зерттеді. Ғалым тұрған үйге (Алматы қ.) мемориалдық тақта орнатылған.
• Темірбай Байбосынұлы Дарқанбаев (1910–1987) — биохимик, биология ғылымдарының докторы (1953), ҚазКСР ҒА академигі (1958). Бидайдың биохимиялық құрамын зерттеді: дәнді дақылдардың биохимиясына арналған 230-дан астам ғылыми еңбектің авторы. Оның еңбектері Қазақстанның ауылшаруашылығы үшін өте маңызды болды, өйткені біздің елде бидай көп өсіріледі.

Шекарасыз ғылым

Түрлі елдердің ғалымдары бірге жұмыс істейді — бұл тезірек нәтиже береді. Міне, бірнеше мысал:

• 2017 жылдың 19–20 маусымында Астана қаласында Дүниежүзілік конгресс өтті. Оған әлемнің 51 елінен келген инженерлер мен ғалымдар қатысып, ғаламдық және энергетикалық мәселелерді шешу жолдарын талқылады. Бұл іс-шара біздің елімізде өткізіліп отырған халықаралық EXPO-2017 көрмесінің ашылуы шеңберінде ұйымдастырылды.
• Қазақстанда ғылым саласында басқа елдермен ынтымақтастыққа алғашқы талпыныс 1996 жылы «Төртеудің келісімінде» жасалды: Беларусь, Қазақстан, Қырғызстан және Ресей арасындағы келісімде техника ғылымы саласының дипломы бар мамандар осы мемлекеттердің аумағында мойындалатыны жөнінде келісілген.
• әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің ғалымдары Жапониядағы ірі «Nippon Hoso Kyokai» телерадиокомпаниясында, сонымен қатар бірқатар ғылыми-зерттеу орталықтарында болып, жапондық әріптестерімен студенттер және оқытушылар алмасу жөніндегі келісімге қол қойды. Бұл жоба Қазақстан ғылымын дамытуда өте жақсы көрініс береді деп күтіліп отыр.

«Белдемдер мен жолдар» — Қытай мен Еуропа арасындағы жаңа жолдардың үлкен жобасы, жаңа Жібек жолы сияқты. Картада (110-сурет) қызғылт сызықтар — теміржолдар, көк сызықтар — автокөлік жолдары, сары сызықтар — теңіз жолдары. Олардың көбі Қазақстан арқылы өтеді: Астана, Алматы, Шымкент, Ақтау, Атырау арқылы. «Батыс Еуропа — Батыс Қытай» көлік дәлізінің арқасында жаңа бағыттар пайда болды, екі теміржол және алты автомобиль өткелдері жұмыс істеп тұр. Қазақстан транзиттік елге айналады: ол арқылы жүк тасымалданады. Президент Н. Ә. Назарбаев бұл жоба Қазақстанның тасымалдаушы әлеуеті үшін үлкен жол ашады деп атап айтты.

🌟 Бұл жобаны алғаш рет Астанада жариялады: 2013 жылы Қытай төрағасы Си Цзиньпин Назарбаев Университетінде сөз сөйледі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге картаны ашып, 110-суреттегі жолдар Қазақстанның қай қалалары арқылы өтетінін табыңыз. Сұраңыз: «Ғалымдарға жақсы жолдар неге тиімді?» (аспаптармен, материалдармен тезірек алмасуға, конференцияларға баруға болады).

Түсінгеніңді тексер

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

105-суретке қарап, техниканың қалай дамығанын талқылаңдар.

Қалай ойлаймыз. Заттарды уақыт бойынша ретке қой да, салыстыр: өлшемі, салмағы, не істей алатыны.

Жауап үлгісі.

1. Алдымен теледидар мен радиоқабылдағыш пайда болды: үлкен, әрқайсысы бір-ақ іс істейтін.
2. Содан кейін ұялы телефон: жолда да байланысуға болатын болды, бірақ ол ауыр еді.
3. Ноутбук компьютерді тасымалды етті.
4. Смартфон бәрін бір жерге жинады: қоңырау, интернет, фото, бейне, музыка.
5. Қорытынды: техника кішірейіп, жеңілдеп, ақылдана түседі және көптеген қызметті біріктіреді.

Жауабы: техника «бір іске» арналған үлкен құралдардан кішкентай әмбебап құрылғыларға қарай дамыды.

№ 2

107-суретке мұқият қара. Ғаламтор ресурстарын немесе дербес гаджетіңді пайдаланып, осы өнертабыстар туралы ақпарат тап. Осы өнертабыстардың адам өміріндегі маңызы туралы талқылаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр өнертабыс үшін жауап бер: ол не істейді және қандай мәселені шешеді. Балалар энциклопедияларынан, ғылыми-көпшілік сайттардан, техника туралы бейнелерден іздеңдер.

Жауап үлгісі.

• Робот-көмекші стақан ұсына алады, жинастырады, дәріні еске салады. Ол қарт адамдарға және ауру адамдарға көмектеседі.
• Силикон созылмалы қақпақтар жемістің жартысын немесе тостағанды тығыз жабады. Тамақ ұзағырақ балғын қалады, ал үлдірді тастаудың қажеті жоқ.
• Тірек-зарядтағыш үстінде кружка тұрғанда телефонды зарядтайды. Бұл энергияны дерлік «жоқтан» алуға болатынының мысалы.

Жауабы: үш өнертабыс та өмірді ыңғайлы етеді және ресурстарды үнемдейді.

№ 3

108-суретте берілген заттарды өзара бір-бірімен салыстыр. Олардың айырмашылықтары қандай? Топта талқыла. Бұл өнертабыстардың пайдасы қандай? Өзің бір пайдалы өнертабыс ойлап, жоба түрінде ресімде.

Қалай ойлаймыз. Материалын, қызмет ету мерзімін және ыдысқа кейін не болатынын салыстыр.

Жауап үлгісі.

1. Фарфор берік және әдемі, жылдар бойы қызмет етеді, бірақ сынуы мүмкін.
2. Желе стақан бір реттік, бірақ қоқысқа айналмайды: оны жеуге болады немесе ол ыдырайды.
3. Желе ыдыстың пайдасы — мерекелерде және саябақтарда пластик стақан аз болады.

Өз өнертабысыңның жобасының жоспары:

1. Қандай мәселе бар? (Мысалы: шырынға арналған пластик түтікшелер табиғатты ластайды.)
2. Менің идеям: қамырдан немесе макарондан жасалған түтікше.
3. Неден және қалай жасау керек.
4. Кімге керек және не пайда береді.
5. Сурет немесе макет.

Жауабы: фарфор — ұзақ қызмет етеді, желе — бір реттік және табиғатқа зиянсыз; жоба жоғарыдағы жоспар бойынша.

№ 4

EXPO-2017 көрмесі туралы білетіндеріңді талқылаңдар. Қазақстанда бұл көрмені өткізудің мақсаты не? Болашақтың экономикасын дамыту үшін Қазақстан қандай заманауи технологияларды ұсынып отыр?

Қалай ойлаймыз. Көрменің тақырыбын есіңе түсір және «болашақ» энергиясы қандай болатынын ойла.

Жауап үлгісі.

1. EXPO-2017 — 2017 жылдың жазында Астанада өткен халықаралық көрме. Тақырыбы — «Болашақ энергиясы».
2. Мақсаты — Қазақстанды әлемге таныстыру және көмір мен мұнайдың орнына жаңа таза энергия көздерін табу.
3. Көрменің символы — «Нұр Әлем» деп аталатын үлкен шар. Қазір онда болашақ энергиясының мұражайы орналасқан.
4. Қазақстан күн және жел электр станцияларын салып жатыр, цифрлық технологияларды және көлік дәліздерін дамытады.

Жауабы: EXPO-2017 болашақ энергиясына арналды; Қазақстан жаңартылатын энергетиканы, цифрлық технологияларды және транзитті дамытады.

№ 5

Сен өзіңді үлкен жоба немесе өнертабыс ойлап тапқан ғалыммын деп елестет. Алайда бұл жобаны өмірде іске асыруға басқа елдердің ғалымдарымен ынтымақтастықта жұмыс істеу ғана көмектеседі. Мұндай ынтымақтастықтан пайда бар ма? Сыныптастарыңмен талқыла. Өз жобаңды ойлап, сыныпта ұсын. Оны іске асыру үшін «Белдемдер мен жолдар» жобасы қалай көмектесе алады?

Қалай ойлаймыз. Бір ғалымға нені жетпейтінін ойла: ақша, құралдар, материалдар, білім.

Жауап үлгісі.

• Пайда бар: әр ғалым өз саласын біледі, ал бірге олар бір-бірін толықтырады. Басқа елдердің зертханаларын пайдалануға болады.
• Жоба мысалы: «Дала үшін ақылды жылыжай». Датчиктер өсімдіктерді өздігінен суарады және суды үнемдейді.
• «Белдемдер мен жолдар» қалай көмектеседі: жаңа жолдармен датчиктер мен күн панельдерін тезірек әкеледі, ал дайын жылыжайларды көрші елдерге сатуға болады.

Баяндама жоспары: мәселе → идея → кім көмектеседі → не керек → пайдасы.

Жауабы: ынтымақтастық пайдалы; жобаның жолдары жабдықпен, тауарлармен және тәжірибемен алмасуға көмектеседі.

№ 6

Ғылымның түрлі саласындағы жаңа заманауи өнертабыстар мен жаңалықтардың топтамасын жаса. Өзіңнің көзқарасың бойынша ең қызықты зерттеуге болжам жаса.

Қалай ойлаймыз. 4–5 ғылымды ал да, әрқайсысынан бір жаңа жаңалық тап. Ғылым туралы ғылыми-көпшілік журналдардан және жаңалық сайттарынан іздеңдер. Күндер мен сандарды дереккөзден тексер.

Жауап үлгісі.

Жауабы: топтама әркімде өзінше; мысалы — кестеде.

Жадынама

• Техника кішірейіп, жеңілдеп, ақылдана түседі.
• Пайдалы өнертабыс нақты мәселені шешеді.
• Қазақстан ғылымы әл-Фарабидің заманынан басталады.
• Түрлі елдердің ғалымдары алға тезірек жылжу үшін бірге жұмыс істейді.
• Қазақстан — жаңа Жібек жолындағы транзиттік ел.

Шағын тест