§§ 63–64. Ғаламшар таза болуы үшін біз не істеуіміз қажет

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 162–168-беттер.

Нені үйренесің

• «Жасыл» экономика мен таза энергетика деген не екенін түсіндіруді.
• Таза энергетикасы бар елдер туралы ақпараттық графиканы оқуды.
• Душ, жабық кран және үнемдегіші бар бак қанша су үнемдейтінін санауды.
• Қоқысты контейнерлерге дұрыс бөлуді: пластик, қағаз, шыны, қалғаны.
• Үйде және мектепте су мен электр қуатын үнемдеудің өз тәсілдерін ойлап табуды.

Ой қозғау

• Өткен сабақта Қазақстанның қандай экологиялық мәселелерін талдадық? Судың жетіспеуі мен ластануы, бұрынғы Семей полигонындағы радиация, қоқыс үйінділеріндегі қоқыс таулары. Тағы атмосфераның ластануы.
• Қандай қоқыс ең ұзақ ыдырайды? Шыны — шамамен 1000 жыл, ал көбікпласт мүлде ыдырамайды.
• Розеткадағы электр қуаты қайдан келеді? Оны электр станциялары өндіреді: жылу станциялары (көмір немесе газ жағады), гидроэлектр станциялары (су турбиналарды айналдырады), жел және күн станциялары.
• Жаңартылатын энергия көздері дегеніміз не? Таусылмайтындары: күн, жел, аққан су.

Тақырыпты талдаймыз

Ел «жасыл» жолды таңдайды

XXI ғасырдың басында Қазақстан да, басқа көптеген елдер де қоршаған орта саласында күрделі мәселелермен бетпе-бет келді. Оларды шешу бүкіл мемлекеттің ісіне айналды. «Қазақстан-2050» стратегиясында дамудың «жасыл» жолына өту мақсаты қойылған.

«Жасыл» экономика — халық жақсы өмір сүріп, табиғи байлықты ұқыпты әрі ақылмен жұмсайтын экономика. Өйткені ол бізге де, немерелерімізге де жетуі керек. Сонымен бірге ел басқа мемлекеттер алдында берген экологиялық міндеттемелерін орындауы тиіс. Мұндай жол Қазақстанның әлемнің дамыған 30 елінің қатарына енуіне көмектеседі.

📌 Тұрақты даму — өз қажеттіліктеріңді қанағаттандырып, болашақ ұрпақтың жақсы өмір сүру мүмкіндігін тартып алмай өмір сүру.

Таза энергетика деген не

Таза энергетика — көмірқышқыл газын шығармай энергия алу тәсілі. Оған гидроэлектр станциялары, атомдық, геотермалдық (жер қойнауының жылуы), жел және күн станциялары жатады.

№5 ақпараттық графикада — таза энергияның үлесі ең үлкен он ел:

🌟 Исландияда жер астында ыстық бұлақтар қайнап, жанартаулар тұр. Жер астындағы бу электр станцияларының турбиналарын айналдырады және үйлерді жылытады. Тіпті қыста мұз болмасын деп тротуарларды да жер астынан шыққан ыстық сумен жылытады!

Елде табиғатты кім қадағалайды

Қазақстанда табиғатты қорғау жұмысын арнайы министрлік басқарады. Параграф жазылған кезде ол Қоршаған орта және су ресурстары министрлігі деп аталды. Онымен тығыз байланыста Тұрақты даму ұлттық экологиялық орталығы жұмыс істейді. Оның құрамында бөлек комитеттер бар: Халықаралық экологиялық конвенция комитеті, Жобаларды әзірлеу комитеті, Жобаларды бақылау комитеті, Каспий және мұнай-газ ластауы мәселелері жөніндегі комитет.

ЭКСПО-2017: «Болашақтың энергиясы»

2017 жылы Астанада «Астана ЭКСПО-2017» Халықаралық мамандандырылған көрмесі өтті. Оның негізгі тақырыбы — «Болашақтың энергиясы» (Future Energy). 100-суретте көрменің логотипі және павильонның үлкен шыны шары көрсетілген.

Көрме не үшін өткізілді? Адамдар планета қанша энергия жұмсайтыны туралы ойланып, оны ақылмен тұтынуды үйренсін деп. Көрменің басты мақсаты — жауапкершілікке үндеу, пікірталасқа шақыру және әлемде адамдар табиғатқа келтіретін зиянды барынша азайта отырып, энергия тұтынуды жоспарлауды және қадағалауды үйрену. Энергияның баламалы көздерін (күн, жел, су) дамыту — бірден экологиялық, экономикалық және тіпті саяси мәселе.

🌟 Астанадағы «Нұр Әлем» шар-павильоны — әлемдегі ең үлкен сфералық ғимараттардың бірі. Оның үстінде күн батареялары мен жел генераторлары тұр, ал ішінде қазір болашақ энергиясының мұражайы жұмыс істейді.

Ал мен не істей аламын

Әрқайсымыз өзіміз өмір сүріп жатқан ортаның қолайлы экологиялық жағдайын сақтап қалуға шамамыз келгенше үлес қоса аламыз және соған міндеттіміз. Егер бүгін суды, энергияны және заттарды үнемдеп жұмсай бастамасақ, ертең бізді қиын күндер күтеді: тариф өседі, мұнай, көмір және газ бір кезде таусылады.

Суды үнемдеу (№6 ақпараттық графика):

Электр энергиясын үнемдеуге (№8 ақпараттық графика) өмірдің әр саласында болады:

• Жарықтандыру: энергия үнемдегіш шамдарды пайдалану, жарықты сөндіру, терезе мен шам қалпағын жуу.
• Жылыту: жылу реттегішті батареяға қою, терезелерді бітеу, желдеткіш қосқан кезде терезе мен есіктерді жабу.
• Су: ваннаның орнына себезгі қабылдау, шүмекті жақсылап жабу, тұтынатын суға есептегіш орнату.
• Тамақтану: етті азырақ пайдалану, жергілікті өнімдерді таңдау (оларды алыстан әкелудің қажеті жоқ).
• Электр құралдары: токтан ажырату, энергияны үнемдейтін техниканы сатып алу, тоңазытқыш пен плитаны қатар қоймау.
• Көлік: қоғамдық көлікті немесе үнемді автокөлікті қолдану, жиі жаяу жүру және велосипед тебу.
• Бос уақыт: кеңесті достарыңмен, таныстарыңмен бөлісу, ағаш отырғызу, шынығу.

💡 Тоңазытқышты плитаның қасына неге қоюға болмайды? Плита оны қыздырады, сондықтан тоңазытқыштың моторы ішіндегі салқынды ұстап тұру үшін көбірек жұмыс істейді. Демек, ол көбірек электр қуатын жұмсайды.

Қоқыс — өз үйшіктеріне

Бүгін қалдықты азайту, қоқысты неден жасалғанына қарай бөлек жинау және сұрыптау кең таралған. Сұрыпталған қоқыс — қайталама шикізат: одан жаңа заттар жасайды. Сұрыптау тағы да тиімді: аралас қоқыстың тоннасын сұрыптайтын зауытқа, одан қайта өңдеуге немесе үйіндіге тасудың қажеті жоқ.

№7 ақпараттық графикада — төрт контейнер:

• Пластик: пластик шөлмектер, йогурт пен қаймақ стақаны, пластикалық косметика сықпалары мен банкілері, пластик торт қорабы, полиэтилен пленка мен пакеттер, бір реттік ыдыстар, пластик канистрлер.
• Қағаз, қатырмақағаз: баспа өнімі (газеттер мен журналдар), қатырмақағаз қораптар, қағаз пакеттер, қағаз орауыштар.
• Шыны: шыны шөлмектер, шыны ыдыстар (банкілер).
• Басқа қалдықтар (БҚ): өңдеуге келмейтіндердің бәрі: сәби жалпығы және басқа гигиеналық заттар, «Тетра Пак» орауыштар, тағам қалдығы.

⚠️ Жиі кететін қате. «Тетра Пак» шырын пакеті қатырмақағаздай көрінеді де, оны «қағазға» салады. Бірақ іші қатырмақағаз, пластик және фольгадан желімделген — мұндайды қарапайым зауыт өңдей алмайды. №7 ақпараттық график бойынша ол «басқа қалдықтарға» кетеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Сұрыптау баланың өзі қатысқанда ең жақсы тамыр жаяды. Үйге екі шелек қойыңыз — «пластик/қағаз» және «қалғаны» — және баладан аптасына бір рет қайталама шикізатты контейнерге апарып тастауды сұраңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• «Жасыл» экономика дегеніміз не? Халық жақсы өмір сүріп, табиғи ресурстарды болашақ ұрпақты ойлап, ұқыпты жұмсайтын шаруашылық.
• Қазақстан не үшін «жасыл» жолға өтуі керек? Табиғат пен адам денсаулығын сақтау, таусылатын мұнай, көмір және газға тәуелді болмау және әлемнің дамыған 30 елінің қатарына кіру үшін.
• Қоқысты сұрыптаудың пайдасы неде? Сұрыпталған қалдықтан жаңа заттар жасайды, қоқыс үйінділері баяу өседі, тасымалдау мен өңдеу арзан болады.
• Қарапайым оқушы табиғат үшін не істей алады? Су мен жарықты үнемдейді, қоқысты сұрыптайды, макулатура мен батарейкаларды өткізеді, ағаш отырғызады, достарына айтады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Таза энергиясы бар 10 елдер тобы» №5 ақпараттық графикасын оқы. «Таза энергетика» сөз тіркесін қалай түсінесің? Қалай ойлайсың, таза энергияны қалай алуға болады? Қандай ел осы бағытта 1-орын алады? Бұл ақпараттық графикада біздің ел бар ма? Қалай ойлайсың, неліктен?

Қалай ойлаймыз. Кеңес — графиканың кіші тақырыбында. Ал Қазақстанның неге жоқ екенін түсіну үшін біздегі электр станциялары немен жұмыс істейтінін еске түсір.

Шешуі.

1. Таза энергетика — алынғанда ауаға көмірқышқыл газы шықпайтын электр қуаты мен жылу.
2. Көздері: аққан су (ГЭС), атом станциялары, жер қойнауының жылуы, жел, күн.
3. 1-орын — Исландия: таза энергияның 80,6 %-ы.
4. Тізімде Қазақстан жоқ. Бізде электр қуатының көп бөлігін көмірмен жұмыс істейтін жылу станциялары береді, өйткені елімізде көмір өте көп (Екібастұз, Қарағанды). Көмір жанғанда көмірқышқыл газы көп бөлінеді. Күн және жел станциялары көбейіп келеді, бірақ олардың үлесі әзірге аз.

Жауабы: таза энергетика — CO₂ шығармайтын энергия; көшбасшы — Исландия; Қазақстан жоқ, өйткені бізде электр қуатының негізін көмір станциялары береді.

№ 2

Сен, Қазақстан Республикасының азаматы, өзіңнің және еліміздің болашақ ұрпағының өмірі үшін пайдалы қандай іс жасай аласың? Ойлана қарайық.

Қалай ойлаймыз. Өткен сабақтың мәселелерін қарап шық: ауа, су, радиация, қалдық. Әрқайсысы үшін оқушының қолынан келетінді ойла.

Жауап үлгісі.

• Су: шүмекті жауып қою, душта жуыну, ағып тұрған жерді үлкендерге айту.
• Ауа: жиі жаяу жүру және велосипед тебу, ағаш отырғызу, жапырақ пен қоқысты жақпау.
• Қалдық: қоқысты сұрыптау, макулатура, батарейка, бөтелке өткізу; пакеттің орнына сөмке алу.
• Энергия: жарықты және аспаптарды сөндіру, зарядтағышты розеткада қалдырмау.
• Радиация: қауіпті жерлерді білу және оларға бармау; сынақтардың зардабы туралы шындықты айту.

Жауабы: су мен энергияны үнемдеу, қалдықты сұрыптау, ағаш отырғызу және бұл туралы басқаларға айту.

№ 3

Төменде «Суды үнемдеу» тақырыбы бойынша қарапайым кеңестер берілген №6 ақпараттық графика. Осы кеңестермен таныс. Өз нұсқаларыңды сыныпқа ұсын. Суды үнемдеу бойынша өз ұсыныстарыңды айт. Мүмкін олардың кейбіреуін сен тіпті пайдаланып жүрген боларсың.

Қалай ойлаймыз. Графиканы комикске, «болған — болды» кестесіне, бағаналы диаграммаға немесе «су термометріне» айналдыруға болады. Басты нәрсе — сандарды көрнекі көрсету.

Шешуі.

1. Сурет нұсқасы: «Ванна 150 л — душ 40 л» бағаналы диаграммасы, қасында «Бак 12 л — үнемдеуші 3 л». Биік және аласа бағаналар бірден көрінеді.
2. Комикс нұсқасы: тамшы-кейіпкер пәтерді аралап, шүмектерді жауып жүреді.
3. Баяндамаға есеп: тісті 2 минут тазалаймыз, кран минутына 15 л шығарады: $15 \cdot 2 = 30$ л. Күніне екі рет — 60 л, жылына $60 \cdot 365 = 21,900$ л. Ал стақанмен тек 0,2 л керек!
4. Өз тәсілдерім: жаңбыр суын бау-бақшаны суаруға жинау; өсімдіктерді булану аз кезде, кешке суару; көкөніс жуған суды гүлге беру; етті құбыр астында емес, тоңазытқышта ерітіп алу.

Жауабы: бір рет тазалағанда 30 л; өз тәсілдерім — 4-тармақта.

№ 4

Сенің мектебіңде ескі қағаздарды жинау акциясы өткізіле ме? Бұл не үшін қажет деп ойлайсың (№8 ақпараттық графика)?

Қалай ойлаймыз. Қағаз неден жасалатынын және газеттерді жинамаса, олардың не болатынын ойла.

Жауап үлгісі.

• Иә, біздің мектепте күзде және көктемде «Макулатура тапсыр — ағашты сақта» акциясы өтеді.
• Не үшін: ескі қағаздан жаңа қағаз, қатырмақағаз және дәретхана қағазы жасайды. Демек, ағашты аз кеседі.
• Қағаз қоқыс үйіндісіне түспейді және онда жанбайды.
• Макулатураны өңдеуге ағаштан қағаз жасаудан гөрі су мен энергия аз кетеді.
• Түскен ақшаны сыныптың қажетіне жұмсауға болады.

🌟 Тапсырылған әр тонна макулатура шамамен 15–17 ересек ағашты сақтап қалады.

Жауабы: 3000 кг; макулатура ағашты, суды және энергияны сақтайды және қоқыс үйінділерін азайтады.

№ 5

«Тұйықталған экожүйені өз қолыңмен жаса» жобасымен жұмысты аяқтадың. Келесі сабаққа таныстыруыңды, бейнежазбамен есеп беруді, сыныпқа жұмысыңды ұсыну үшін сөйлейтін сөзіңді (өз қалауыңмен) әзірле. Көрмеге өз жобаңды ала келуді ұмытпа.

Сөз сөйлеу жоспары.

1. Мақсат: шағын экожүйе жабық банкіде адамның көмегінсіз өмір сүре ала ма, соны анықтау.
2. Не алдым: қақпағы бар банка, дренаж (тастар), топырақ, өсімдіктер (мүк, традесканция, фиттония), аздап су.
3. Күндер бойынша бақылау: бұрын және кейін түскен суреттер, өсімдіктердің өсуі, ыдыс қабырғасындағы тамшылар.
4. Түсіндіру: өсімдіктер оттегін бөліп, көмірқышқыл газын сіңіреді, су айналымға түседі — буланады, шыныға тамшы болып қонады да, топыраққа қайта ағады, ал өлген жапырақтарды бактериялар мен саңырауқұлақтар өңдейді.
5. Қорытынды және Жермен байланысы: біздің планета да тұйықталған жүйе; оны ластасақ, бару керек жер қалмайды.

Кіріспе үлгісі. Үш ай бұрын мен шыны банкіге мүк пен екі кішкентай өсімдік отырғыздым, суарып, қақпағын тығыз жаптым. Содан бері оны бір рет те ашқан жоқпын. Өсімдіктер тірі, тіпті өсті. Күн сайын таңертең шыныда тамшылар пайда болады, ал кешке олар қайта жерге ағады — бұл шынайы су айналымы. Өсімдіктер оттегін өздері жасайды, ал түскен жапырақтарды топырақтағы ұсақ ағзалар өңдейді. Менің банкім — Жердің кішкентай моделі. Ол былай көрсетеді: ішіндегінің бәрі тепе-теңдікте болса, өмір өзі жалғаса береді. Ал егер мен оған қоқыс сепсем, менің экожүйем қырылып қалар еді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. 5–7 слайд жасауға көмектесіңіз: титул, материалдар, күндер бойынша 2–3 сурет, су айналымының сызбасы, қорытынды. Бала 2–3 минуттық сөзін жаттықтырып көрсін.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша презентация немесе бейне және көрмедегі банканың өзі.

Жадынама

• «Қазақстан-2050» стратегиясы елді «жасыл» жолға бастайды.
• Таза энергетиканың көшбасшысы — Исландия (80,6 %).
• Ваннаның орнына душ: 140–160 л орнына 30–50 л.
• Ашық кран минутына 12–20 л су ағады; минутына 10 тамшы — жылына 2000 л.
• Пластик, қағаз, шыны — қайта өңдеуге; сәби жалпығы, «Тетра Пак», тағам қалдығы — «басқа қалдықтарға».

Шағын тест