§ 68. Қорытынды сабақ

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 7 тарау: Әлемді өзгерткен жаңалықтар. 185–187-беттер.

Нені үйренесің

• Жылдың басты ұғымдарына нақты анықтама беруді.
• Тәжірибелерге арналған қауіпсіздік жадынамасын жасауды.
• Атом моделін салып, бөлшектердің зарядтарын қоюды.
• Электр энергиясын есептегішті және физикалық картаны оқуды.
• Заттардың тасымалдануы туралы мәтіндегі қателерді табуды және ағзалардың тітіркендіргішке қалай жауап беретінін түсіндіруді.

Нені қайталаймыз

Қысқаша қайталау

Бүкіл жыл бойы біз зерттеуді үйрендік: тәжірибе қойып, бір шаманы өзгертіп, не болатынын бақылау. Заттардың атомдардан, ал атомның ядро мен электрондардан тұратынын білдік. Карталарды оқуды, қысымды өлшеуді және электр энергиясын санауды үйрендік. Тірі ағзалардың қалай қоректеніп, тыныс алып, заттарды тасымалдайтынын және тітіркендіргішке қалай жауап беретінін талдадық. Ал соңында экожүйедегі барлық тіршілік иелерінің өзара қалай байланысқанын көрдік.

⚠️ Жиі кететін қате. «Атомның заряды плюс, өйткені ядрода протондар бар». Олай емес! Атомда электрондар протондар санындай болады, олардың зарядтары бір-бірін теңестіреді. Тұтас атом — бейтарап.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түсініктердің анықтамасын жаз: тәуелсіз айнымалы, күрделі зат, экологиялық пирамида, барометр, гетеротрофты қоректену.

Қалай ойлаймыз. Анықтама «бұл не?» деген сұраққа жауап беріп, басты белгісін атайды.

Шешуі.

1. Тәуелсіз айнымалы — зерттеуші нәтиже одан қалай тәуелді екенін көру үшін, тәжірибеде өзі өзгертетін шама.
2. Күрделі зат — әртүрлі химиялық элемент атомдарынан тұратын зат (мысалы, су: сутек пен оттек).
3. Экологиялық пирамида — азықтық тізбектің бір буынынан екіншісіне қарай энергияның (және әдетте ағзалар массасының) қалай азаятынын көрсететін сызба. Келесі деңгейге энергияның шамамен 10 %-ы ғана өтеді.
4. Барометр — атмосфералық қысымды өлшейтін құрал.
5. Гетеротрофты қоректену — дайын органикалық заттармен қоректену (мұндай қоректенетіндер: жануарлар, саңырауқұлақтар, көптеген бактериялар).

Жауабы: анықтамалар жоғарыда.

№ 2

«Ғылыми тәжірибе жүргізу кезіндегі қауіпсіздік техникасының ережелері» жаднамасын жаса. Жаднамада төмендегі белгілерді пайдалан.

Қалай ойлаймыз. Суретте бес белгі бар: үшеуі — қызыл тыйым салатын, екеуі — көк міндеттейтін. Әр белгі — бір ереже.

Шешуі. Жадынама:

1. 🚫 Реактивтерді раковинаға құйма (белгі: сызылып тасталған раковина). Оларды арнайы ыдысқа құй.
2. 🚫 Заттарды қолыңмен ұстама (белгі: сызылып тасталған алақан). Оларды қасықпен немесе шпательмен ал.
3. 🚫 Заттарды дәмін татып көрме (белгі: тамшысы бар сызылып тасталған құты).
4. 🔵 Қорғаныш көзілдірікпен жұмыс істе (белгі: көзілдірік).
5. 🔵 Заттың иісін алақанмен ауаны өзіңе қарай бағыттап иіскеп көр (белгі: колба үстіндегі қол мен бет). Ыдыстың үстіне тіке еңкеймеші.

Тағы ережелер: тек мұғалімнің рұқсатымен жұмыс істе; үстелді ретте ұста; кез келген жағымсыз жағдай туралы бірден ересек адамға айт.

Жауабы: белгілер бойынша бес ережеден тұратын жадынама.

№ 3

а) Дәптерге литий атомының моделін сыз. Белгіле: көк түспен — электрондар, қызыл түспен — протондар, жасыл түспен — нейтрондар. ә) Бөлшектердің зарядын қой: +, −, 0 (атом, протон, атом ядросы, нейтрон).

Қалай ойлаймыз. Литий — № 3 элемент. Демек, оның 3 протоны және 3 электроны бар. Литийдің ең көп таралған түрінде нейтрон — 4.

Шешуі. а) Моделі — жоғарыдағы қадамдар бойынша. ә) Атом — 0, атом ядросы — +, протон — +, нейтрон — 0.

Жауабы: атом 0; ядро +; протон +; нейтрон 0.

№ 4

113-суретте электр энергиясын есептегіш берілген. А, Ә, Б әріптерімен белгіленген электр энергиясын есептегіш шкаласының компоненттерін жаз.

Қалай ойлаймыз. § 45–46-ны еске түсір: есептегіш киловатт-сағатты (кВт·сағ) санайды.

Шешуі.

• А — санау механизмінің қара терезелері: жұмсалған киловатт-сағаттың бүтін саны.
• Ә — үтірден кейінгі қызыл терезе: киловатт-сағаттың оннан бір бөліктері.
• Б — 600 imp/kW·h жазуы — беріліс саны: индикатордың 600 жыпылықтауы (импульсі) 1 кВт·сағ-қа сәйкес келеді.

Жауабы: А — кВт·сағ-тың бүтін саны; Ә — кВт·сағ-тың оннан бір бөліктері; Б — беріліс саны (1 кВт·сағ-қа 600 импульс).

№ 5

Берілген мәтіндегі қателерді тап. Қате кеткен сөйлемдердің нөмірін көрсет және оларды түзет. 1. Өсімдіктерде заттардың қозғалысы (тасымалдануы) өткізу жүйесінің көмегімен жүзеге асырылады. 2. Су мен минералды заттар елек тәрізді түтік арқылы жылжиды. 3. Жапырақтардан басқа органдарға түтік арқылы органикалық заттар жеткізіледі. 4. Барлық жануарда оттек пен қоректік заттардың, сонымен қатар зат алмасу үдерісі өнімдерінің тасымалдануын жүрек пен қантамырлардан тұратын қантамыр жүйесі атқарады.

Қалай ойлаймыз. § 38-ді еске түсір: тамырдан жоғары қарай су өткізгіш түтіктермен (ағаш бөлігі), ал жапырақтардан төмен қарай органикалық заттар елек тәрізді түтіктермен (жұмсақ бөлігі) жүреді.

Шешуі.

• 1-сөйлем — дұрыс.
• 2-сөйлем — қате. Су мен минералды заттар су өткізгіш түтіктермен (сосудтармен) көтеріледі.
• 3-сөйлем — дұрыс. Органикалық заттар жапырақтардан басқа органдарға елек тәрізді түтіктермен жеткізіледі.
• 4-сөйлем — қате: «барлық жануарда». Қарапайымдыларда, губкаларда, гидрада қантамыр жүйесі жоқ, заттар оларда жасушалар мен қуыстар арқылы тасымалданады. Дұрысы: жүрек пен қантамырлардан тұратын қантамыр жүйесі оттекті, қоректік заттарды және зат алмасу өнімдерін көптеген жануарларда тасымалдайды.

Жауабы: қателер 2 және 4-сөйлемдерде.

№ 6

Жоспар бойынша картаға сипаттама бер (114-сурет): 1. Картаның аты. 2. Аумақтық қамтуы бойынша картаны сипаттау. 3. Құрамы бойынша картаны сипаттау. 4. Масштабы бойынша картаны сипаттау. 5. Қолданылатын шартты белгілер (әрбір топқа кем дегенде екі мысал).

Қалай ойлаймыз. § 10 мен § 14-ті еске түсір: карталарды қамтуы (әлем, материк, ел), құрамы (жалпы географиялық және тақырыптық) және масштабы (ірі, орта, ұсақ масштабты) бойынша бөледі.

Шешуі.

1. Аты: «Австралия. Физикалық карта».
2. Қамтуы: бір материктің картасы (көрші аралдармен — Жаңа Гвинея, Жаңа Зеландиямен).
3. Құрамы: жалпы географиялық, физикалық: рельефті, теңіздерді, өзендерді, көлдерді көрсетеді.
4. Масштабы: ұсақ масштабты — бір парақта тұтас материк.
5. Шартты белгілер:
   • нүктелік — қалалар (Канберра, Сидней, Перт), биіктік белгілері (мысалы, 1524 м);
   • сызықтық — өзендер (Муррей, Дарлинг), жағалау сызығы, Үлкен Тосқауыл рифі;
   • ауданды — құрлықтағы биіктік түстері (жасыл ойпаттар, сары және қоңыр қырлар), теңіз тереңдігінің көк реңктері, шөлдердің атаулары (Үлкен Құмды шөл, Үлкен Виктория шөлі).

Жауабы: Австралия материгінің физикалық, жалпы географиялық, ұсақ масштабты картасы; белгілері — жоғарыда.

№ 7

Тірі организмнің қандай қасиеті қоршаған ортаның әсеріне қарапайымдылардың жауап реакциясының негізі болатынын түсіндір: ас тұзын суға қосқанда амеба жалған аяқтарын жинап, шар тәрізді пішінге енеді. Амебамен салыстырғанда жауынқұрттың жауап реакциясы несімен ерекшеленеді? Ол қалай аталады?

Қалай ойлаймыз. Амебада бір жасуша бар, жүйке жүйесі жоқ. Құртта жүйке жүйесі бар.

Шешуі.

1. Амебада бұл — тітіркенгіштік, яғни тірі ағзаның қоршаған ортаның әсеріне жауап беру қабілеті. Ол жиырылып, тұздан алыстайды.
2. Жауынқұртта жүйке жүйесі бар. Тітіркенуді жүйке жасушалары қабылдайды, сигнал жүйке тізбегі бойымен жүріп, бұлшықеттер жиырылады. Мұндай жауап рефлекс деп аталады.

Жауабы: амебада — тітіркенгіштік; құртта жауап жүйке жүйесі арқылы жүреді және рефлекс деп аталады.

№ 8

Теплоходтың қандай денесіне қатысты жолаушы тыныштық күйде және қандай денесіне қатысты қозғалыста болатынын көрсет. Егер адам теплоходтың жылдамдығына тең жылдамдықпен теплоходтың бағытына қарама-қарсы бағытта қозғалатын болса, онда адам қозғалысының траекториясы қандай пішінмен суреттеледі?

Қалай ойлаймыз. § 47-ні еске түсір: тыныштық пен қозғалыс әрқашан «бір нәрсеге қатысты» айтылады.

Шешуі.

1. Тыныштықта теплоходқа қатысты: палубаға, креслоға, каюта қабырғаларына, басқа отырған жолаушыларға.
2. Қозғалыста жағаға, суға, жағадағы ағаштар мен үйлерге, айлаққа қатысты.
3. Адам теплоходтың жылдамдығымен артқа қарай жүрсе, оның қозғалыстары бір-бірін жояды. Жағаға қатысты ол орнында қалады. Жағаға қатысты траекториясы — нүкте.

Жауабы: теплоходқа және онда тұрған барлық нәрсеге қатысты — тыныштықта; жағаға және суға қатысты — қозғалыста; жағаға қатысты траекториясы — нүкте.

№ 9

Өсімдікті (жануарды) анықтау тәртібінің дұрыс ретін көрсет. 1. Сен таңдап алған теза немесе антитеза қай сатыда цифрмен емес, анықталатын өсімдіктің (жануардың) атауымен аяқталады. 2. Таңдап алған тезаның немесе антитезаның соңында жаңа сатының цифры тұр, соған өту керек. 3. Анықталатын өсімдіктің (жануардың) белгілері бар теза немесе антитезаны жаңа сатыда дәл осылай салыстыруды жалғастыр. 4. Өсімдіктің (жануардың) атауы екі сөзден тұрады. Бірінші сөз — туыстық атауы, екіншісімен бірге ол осы түрдің атауын құрайды. 5. 1-сатының тезасы мен антитезасын оқып, сен анықтап отырған өсімдіктің (жануардың) белгілеріне қайсысы көбірек сәйкес келетінін тап. Жауапта өзің таңдаған ретпен тек нөмірлерін ғана көрсет (мысалы: 1, 2, 3, 4, 5, 6).

Қалай ойлаймыз. § 57 мен § 59-ды еске түсір: анықтауыш — белгілер жұбынан, яғни теза мен антитезадан тұратын «баспалдақ».

Шешуі.

1. 5-қадам: 1-сатының тезасы мен антитезасын оқып, қайсысы сәйкес келетінін таңдаймыз.
2. 2-қадам: таңдалған жолдың соңында жаңа сатының нөмірі тұр, соған өтеміз.
3. 3-қадам: жаңа сатыда теза мен антитезаны қайтадан салыстырамыз.
4. 1-қадам: бір сәтте жол цифрмен емес, атаумен аяқталады.
5. 4-қадам: екі сөзден тұратын атау: туыс + түр.

Жауабы: 52314.

Жадынама

• Протон +, электрон −, нейтрон 0, атом 0.
• Су жоғары қарай — су өткізгіш түтіктермен; органика төмен қарай — елек тәрізді түтіктермен.
• Есептегіш: кВт·сағ-тың бүтін саны, оннан бір бөліктері, беріліс саны.
• Тыныштық пен қозғалыс — әрқашан қандай да бір денеге қатысты.

Шағын тест