§ 67. Біздің болашағымыз қандай болады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 7 тарау: Әлемді өзгерткен жаңалықтар. 181–184-беттер.

Нені үйренесің

• Болжау дегеніміз не екенін және футурологтар кім екенін түсіндіруді.
• Болжамдардың неге сүйенетінін түсінуді: бүгінгі жаңалықтарға, мәселелерге және фантастикаға.
• «Болашақтың қаласы» ақпараттық графикасын «оқуды»: энергия, көлік, медицина, экология, жарықтандыру.
• Микротолқынды пеш пен есту аппараты секілді өнертабыстар не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Қарапайым заттардан өз өнертабысыңды ойлап табуды.

Ой қозғау

• Болжам дегеніміз не? Қазір белгілі нәрсеге қарап, не болатынын алдын ала айту. Мысалы, ауа райы болжамы.
• Пайда болуынан көп бұрын фантаст жазушылар жазған бір өнертабысты ата. Сүңгуір қайық, Айға ұшу, бейнеқоңырау.
• Қандай энергия көздері таусылмайды? Күн, жел, ағын су, Жердің жылуы.
• Жаһандық жылыну неден қауіпті? Мұздықтар еріп, мұхит деңгейі көтеріледі, жағалаудағы қалалар су астында қалуы мүмкін.

Тақырыпты талдаймыз

Футурологтар кім

Ғылым мен жоғары технологиялар қарыштап алға басуда: бір жаңалық туралы айтып үлгермей жатып, жаңасы пайда болады. Ерте ме, кеш пе, әрқайсымызды болашақ қызықтыра бастайды: өзіміздің, отбасымыздың немесе бүкіл планетаның болашағы.

Осымен айналысатын ғылым бар — футурология, болашақты болжау туралы ғылым. Болашақты болжаумен айналысатын адамды футуролог дейді. Бұл сөз латынның futurum — «болашақ» сөзінен шыққан.

📌 Болжау — бүгін білетініміздің: жаңалықтардың, мәселелердің, үрдістердің негізінде болашақты алдын ала айту.

Футурологқа жасампаз ойлау қабілеті, «мүмкіндік шегіндегі» батыл идеялар және көптеген ғылымнан білім керек. Идеяларды олар көбіне фантастикалық әдебиеттерден алады — өткен уақыттікінен де, қазіргісінен де.

🌟 Жюль Верн XIX ғасырда үлкен «Наутилус» сүңгуір қайығын және зеңбіректен Айға ұшуды суреттеді. Жүз жылдан кейін адамдар шынымен үлкен сүңгуір қайықтармен жүзді және Айға қонды.

Болжамдар неге сүйенеді

Оқулықтағы екі мысалға қара.

1. Ғарышқа баспалдақ. Зымыранның орнына — Жерден орбитаға дейін созылған арқан және сол арқанмен көтерілетін кабина. Қазір бұл — арман, бірақ ғалымдар жеткілікті берік материалдар іздеуде. Ғарышқа саяхатты біз әлі тек қиял-ғажайып теледидар бағдарламасынан көріп немесе фантастикалық ертегіден оқып жүрміз.
2. Қалқымалы қалалар. Ғалымдардың болжамы бойынша, алдағы уақытта ғаламдық жылыну орын алса, миллиондаған қалалар су астына кетеді. Осылайша қалқымалы қалалар туралы идея ойлап табылып, адамдар үлкен апаттың алдын алады деп болжам жасалған.

💡 Заңдылықты байқадың ба? Болжам мәселеден (қалалардың су басуы) немесе армандан (ғарыш — бәріне) туады. Ғылым арманды шындыққа айналдырудың және мәселені шешудің жолын іздейді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Футуролог — бал ашушы». Жоқ! Бал ашушы ешнәрсеге сүйенбейді. Футуролог бүгінгі жаңалықтар мен мәселелерге қарап, олар неге апаратынын пайымдайды.

Болашақтың қаласы (№ 9 ақпараттық графика)

Ақпараттық графикада өзен жағасындағы қала бейнеленген. Биік шыны ғимараттар, көп жасыл желек, күмбез-жылыжайлар, аспандағы дирижабльдер. Айналасында тақырыптар бойынша жазулар бар:

• Энергия көздері: жел энергиясы, күн энергиясы, су энергиясы, геотермальды энергия (Жер қойнауының жылуы), биоэнергия (өсімдіктер мен қалдықтардан алынатын отын).
• Көлік: дирижабльдер, көпшілік мәселесін (кептелісті) шешу, жолаушылар көлігі.
• Медицина: жасушалар мен ағзаларды өсіру, генетика, екпе жасау, киборгизация (дене мүшелерін механикалық бөлшектермен алмастыру).
• Экология: ормандар, шатыр мен қабырғаларды көгалдандыру, «ұшатын бақтар».
• Жарықтандыру: қыздыру шамдарының орнына жарық диодты шамдар.

Болашақтың қаласында неге жарық диодты шамдар бар? Олар сол энергияға көбірек жарық береді және әлдеқайда ұзақ қызмет етеді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Пәтерде қанша шамның жарық диодты екенін бірге санаңыз. Бұл «болашақ қаласынан» үйде электрді үнемдеуге апаратын жақсы көпір (§ 45–46).

Түсінгеніңді тексер

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Болашақтың қаласы» № 9 ақпараттық графикасын мұқият қара. Онда қаншалықты алыс болашақ суреттелген? Қалай ойлайсың, бұл ақпараттық графикаға қазіргі бар қандай жетістіктердің негізі енгізілген? Бұл суретте ғалымдар қандай маңызды түрткіжайтты есепке алған? Мұндай қалада өмір сүру саған қызықты болар ма еді? Қалай ойлайсың? Неліктен? Онда табиғатты қорғау нормалары сақтала ма? Ол неден байқалады?

Қалай ойлаймыз. Суреттен бүгін бұрыннан бар нәрсені тап. Мұндай нәрсе көп болса, болашақ жақын.

Жауап үлгісі.

1. Болашақ өте алыс емес: шамамен 30–50 жыл. Суреттегінің көбі қазір бар: күн панельдері, жел қондырғылары, жарық диодтар, дирижабльдер, екпелер.
2. Ғалымдар басты мәселелерді ескерген: энергияның жетіспеуін, кептелісті, ауаның ластануын, аурулар.
3. Мен мұнда өмір сүруге қызығар едім: жасыл желек көп, ауа таза, көлік ыңғайлы.
4. Табиғат қорғалған: энергия таза, айналасында ормандар мен бақтар, ғимараттарда жасыл өсімдіктер бар.

Жауабы: болашақ жақын; негізінде — жаңартылатын энергия, жарық диодтар, жаңа медицина және көлік; табиғатты қорғау нормалары сақталған.

№ 2

Қиялыңа ерік бер. Бірнеше жылдар өткеннен кейінгі осы қаланың дамуын ойлап тап. Уақыт аралығын өзің таңда. Сенің қалаң болашақтың қандай жетістіктеріне негізделетін болады?

Қалай ойлаймыз. Мерзімді таңда, мысалы, 100 жыл. Ақпараттық графиканың әр тақырыбын ал да, оның одан әрі қалай дамитынын ойлап тап.

Жауап үлгісі. Менің қалам 100 жылдан кейін. Үйлер төбесі мен қабырғасында көкөністі өздері өсіреді. Энергияны ғимараттардың күн «терісі» мен мұнара төбелеріндегі жел қондырғылары береді. Қала бойынша жүргізушісіз электр автобустар жүреді, ал көрші қалаларға дирижабльдер ұшады. Қоқысты роботтар сұрыптап, бірден жаңа заттарға қайта өңдейді. Ауруханаларда науқастың жасушаларынан жаңа ағзалар өсіреді. Ал қала шетінде ғарыштық лифт станциясы тұр.

Жауабы: әркімде өзінше; жоғарыда — мысал.

№ 3

111-суреттегі өнертабыстарды қара, олардың әрбір адам өміріндегі рөлін анықта. Өнертабыстардың бірін сипатта және оның өзіңнің күнделікті өміріңдегі рөлін көрсет.

Қалай ойлаймыз. Суретте микротолқынды пеш пен есту аппараты бар. Әрқайсысы үшін жауап бер: не істейді, кімге көмектеседі.

Жауап үлгісі.

• Микротолқынды пеш тағамдағы су молекулаларын тербелтетін толқындармен бірер минутта тамақты жылытады. Маған ол мектептен келгенде түскі асты тез жылытқым келгенде керек.
• Есту аппараты нашар еститін адамдарға дыбысты күшейтеді. Ол оларға сөйлесуге, оқуға және жұмыс істеуге көмектеседі. Мысалы, әжем онымен немерелерін телефоннан қайтадан жақсы естиді.

🌟 Микротолқынды пешті кездейсоқ ойлап тапқан. Инженер Перси Спенсер радарға арналған аспаппен жұмыс істеп жүріп, қалтасындағы шоколадтың еріп кеткенін байқады.

⚠️ Микротолқынды пешке металл ыдыс пен қабығымен жұмыртқа қоюға болмайды: ұшқын шығады немесе жарылады.

Жауабы: микротолқынды пеш уақытты үнемдейді, есту аппараты адамға естуді қайтарады.

№ 4

112-суреттегі заттарға қара. Осы құралдарды пайдаланып, өзіңнің өнертабысыңды жаса (өзің 2 зат қосуыңа болады). Өнертабысқа атау бер және оның ғылымдағы рөлі туралы айтып бер. Суреттегі заттар: тірегіндегі тәрелке, ауа шарлар, серіппе-ойыншық, шаш кептіргіш, шанышқылар, шам, болт пен гайка.

Қалай ойлаймыз. Әр зат не істей алатынын ойла: серіппе қысылады, шарлар жоғары көтереді, шаш кептіргіш үрлейді, шам жарық береді, болт бекітеді.

Жауап үлгісі. «Бақылаушы шар-ұшқыш». Тәрелкеге болт пен гайкамен шамды бекітеміз. Тәрелкені ауа шарлары көтереді, ал шаш кептіргіш ұшуды бағыттайтын «қозғалтқыш» қызметін атқарады. Серіппе қонуды жұмсартады. Өз екі затым: шағын камера мен батарея. Мұндай аппарат түнде орман үстінен үнсіз көтеріліп, аңдарды үркітпей суретке түсіре алады. Ғылым үшін бұл — түнгі аңдар мен құстарды бақылаудың тәсілі.

Жауабы: әркімнің өнертабысы өзінше; мысалы — «Бақылаушы шар-ұшқыш».

Жадынама

• Футурологтар жаңалықтарға, мәселелерге және фантастикаға сүйенеді.
• Болашақ бүгін қаланады.
• Болашақтың қаласы: таза энергия, көп жасыл желек, ақылды көлік, жаңа медицина.
• Жарық диодты шамдар қыздыру шамдарынан әлдеқайда ұзақ қызмет етеді.

Шағын тест