§ 41. Ми. Ми бөлімдерінің құрылысы мен қызметі
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 194–197-беттер.
Нені үйренесің
- Ми бөлімдерін атауды: сопақша ми, көпір, ортаңғы ми, аралық ми, мишық, үлкен ми сыңарлары.
- Ми дінінің құрамына не кіретінін түсіндіруді.
- Әр бөлімнің қандай қызмет атқаратынын айтуды.
- Ми дінінің және жұлынның қызметін салыстыруды.
Ой қозғау
- Ми қалай қоршалған? Бас сүйектің ми бөлімінің сүйектерімен (дулыға тәрізді), үш қабықпен және мидың айналасындағы сұйықтықпен: ол амортизатор қызметін атқарады.
- Жұлын мидың қай бөлімімен жалғасады? Сопақша мимен. Ол бас сүйек пен омыртқа жотасының шекарасында орналасқан.
💡 Жұлын мен бас ми екі бөлек мүше емес, бір ұзын жүйке «бағанасы»: төменгі бөлігі омыртқа жотасымен өтеді, жоғарғы бөлігі бас сүйектің ішінде жасырынған.
Тақырыпты талдаймыз
Ми сандармен
Ми бас сүйек қуысында орналасқан. Ересек адамның миы орта есеппен 1300–1400 г тартады. Бұл дене салмағының шамамен 2%-ы. Бірақ ол организмде түзілген энергияның шамамен 25%-ын жұмсайды.
🌟 Ми ұйқыда да демалмайды. Ол ноутбуктегі қуатты процессор сияқты энергияны сараңдамай «жағады», сондықтан аш оқушы нашар ойлайды.
Мидың үш «қабаты»
Ми негізгі үш бөлімнен тұрады: ми дінінен, мишықтан және үлкен ми сыңарларынан. Оқулық бойынша ми дініне төрт бөлім кіреді: сопақша ми, көпір, ортаңғы ми және аралық ми. Әрқайсысының өз құрылысы мен өз қызметі бар.
Сопақша ми: «өмір пульті»
Бұл — жұлынның жалғасы, сондықтан құрылысы да ұқсас. Ақ зат (өткізгіш жолдар) сыртында орналасқан, ал сұр зат (нейрон денелерінің шоғыры, ядролар) ішінде жасырынған.
Сопақша мидың ядролары арқылы ең маңызды рефлекстердің доғалары өтеді:
- асқорыту: сору, жұту, асқорыту бездерінің қызметі;
- қорғаныс: жөтелу, түшкіру, құсу;
- жүрек-қантамырлар: жүрек қызметін және тамыр қуысын реттеу;
- тыныс алу: тыныс орталығы деммен ішке алу мен сыртқа шығарудың ырғағын белгілейді.
Осы жерден тілге, жұтқыншаққа, көмейге, қалқанша безге, ірі қантамырларға және ішкі мүшелерге жүйкелер барады.
⚠️ Жиі кететін қате. «Біз тыныс аламыз, себебі тыныс алуды шештік». Олай емес. Тыныс алу ырғағын сенің қатысуыңсыз сопақша мидағы тыныс орталығы белгілейді. Сондықтан сен ұйқыда да тыныс аласың.
Көпір: «өткел»
Көпір арқылы сопақша ми қозуды ортаңғы мимен, аралық мимен және үлкен ми сыңарларына жеткізеді. Көпір сопақша миды ортаңғы мимен жалғастырады және бірқатар рефлекстерге өзі де қатысады.
Сопақша ми мен көпір зақымданса, белгілі бір мүшелерге өткізгіштік қызмет тоқтайды, нейрондар өледі, мұның соңы қайғылы жағдаймен аяқталуы мүмкін.
Ортаңғы ми: «дабыл сигналы»
Ол жарық пен дыбысқа лезде жауап береді. Жарықтың күшіне және бастың бұрылуына қарай көз қарашығының көлемін және көз бұршағының қисықтығын өзгертеді, бұлшықет тонусын сақтайды.
Артыңнан біреу қатты дауыстап шақырса, сен бірден бұрылып қарайсың, сонда дәл осы бөлім жұмыс істеген.
Аралық ми: «диспетчер»
Ол арқылы үлкен ми сыңарларының қыртысына барлық рецепторлардан: көру, есту, тері, дәм сезу және т.б. импульстер келіп түседі. Оның ядролары ішкі мүшелердің жұмысын үйлестіреді, зат алмасуды, су мен астың қажеттілігін және дене температурасының тұрақты болуын реттейді. Кейбір нейрондар биологиялық белсенді заттар өндіреді, яғни гуморальдық реттелуге қатысады.
🌟 Шөлдеу мен аштық дәл осы жерде «қосылады». Шөлдегі түйе немесе даладағы құлжа да осындай диспетчердің арқасында шөлдейді.
📕 Оқулықта жүру, жүзу сияқты күрделі қозғалу рефлекстерінің басым бөлігі аралық мимен байланысты деп жазылған. Дәлірек айтсақ, оларды ұйымдастыруға көптеген бөлім қатысады: ми діні, мишық, қыртыс және жұлын; аралық ми рецепторлардан сигнал береді және мүшелердің жұмысын байланыстырады.
Мишық: «үйлестіру жаттықтырушысы»
Ол өзара жалғасқан екі ми сыңарынан тұрады. Беті көлденең ойыстардан, яғни жүлгелер мен иірімдерден тұрады, үстіңгі жұқа қабатын қыртыс деп атайды.
Мишықтың басты ісі — қимылды үйлестіру. Ол қимылды дәл әрі мақсатты етеді. Мишық зақымданса, адамға тепе-теңдік сақтау қиын болады, жүрісі бағдарынан адасқан адамдікіндей болады.
🌟 Велосипедші, Алматыдағы цирк аренасындағы арқанбазшы және допты алдап өтіп бара жатқан футболшы мишықты «тозғанша» жұмыс істетеді. Неғұрлым көп жаттықсаң, қимылың соғұрлым дәл болады.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан көзін жұмып, сұқ саусағымен мұрнының ұшына тигізуін сұраңыз. Бұл — қолды дәл «бағыттай» алатын мишықтың жұмысын тексеру. Содан кейін мишықтың велосипед немесе самокат тебу кезінде не істейтінін әңгімелесіңіз.
Өзіңді тексер
- Ми қайда орналасқан? Бас сүйектің ми бөлімінің қуысында.
- Ми қандай бөлімдерден тұрады? Ми дінінен, мишықтан және үлкен ми сыңарларынан.
- Ми дінінің құрамына қандай бөлімдер кіреді? Сопақша ми, көпір, ортаңғы ми және аралық ми.
- Ми діні мен жұлын қызметінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары неде? Ұқсастығы: екеуі де импульстерді өткізеді (өткізгіштік қызмет) және рефлекстерге қатысады. Айырмашылығы: жұлын негізінен бұлшықеттер мен мүшелердің қарапайым рефлекстерін басқарады, ал ми діні өмірге маңызды қызметтерді (тыныс алу, жүрек, жұту) басқарады және сигналдарды жоғарғы бөлімдерге және қыртысқа жеткізеді.
- Сопақша мидың қызметтері қандай? Өткізгіштік және рефлекстік: тыныс алу, жүрек пен қантамырлар жұмысының, жұтудың, жөтелудің, түшкірудің, құсудың, асқорыту бездері жұмысының рефлекстері.
- Көпір ... атқарады. Қозуды сопақша ми мен ортаңғы ми арасында (әрі қарай аралық ми мен ми сыңарларына) өткізу және бірқатар рефлекстік қызмет.
- Ортаңғы мидың қызметін атаңдар. Жарық пен дыбысқа лезде жауап беру, көз қарашығының көлемі мен көз бұршағының қисықтығын өзгерту, бұлшықет тонусын сақтау.
- Мишықтың атқаратын қызметтері: қимылды үйлестіру, тепе-теңдікті сақтау, қимылдың дәлдігі мен мақсаттылығы.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Сыныпта талдаңдар және кестені дәптерге толтырыңдар. «Ми дінінің атқаратын қызметі»: сопақша ми, көпір, ортаңғы ми, аралық ми.
Қалай ойлаймыз. «Өмір пульті», «өткел», «дабыл сигналы» және «диспетчер» дегендерді есіңе түсір.
Жауап үлгісі.
| Ми дінінің бөлімдері | Атқаратын қызметі |
|---|---|
| Сопақша ми | импульстерді өткізу; рефлекстер: тыныс алу, жүрек-қантамырлар, асқорыту (сору, жұту), қорғаныс (жөтелу, түшкіру, құсу) |
| Көпір | қозуды сопақша мидан ортаңғы миға, аралық миға және ми сыңарларына өткізеді; рефлекстерге қатысады |
| Ортаңғы ми | жарық пен дыбысқа лезде жауап беру, көз қарашығының көлемі мен көз бұршағының қисықтығы, бұлшықет тонусы |
| Аралық ми | рецепторлардан қыртысқа сигнал беру; ішкі мүшелердің жұмысын үйлестіру; зат алмасу, шөлдеу мен аштық, дене температурасы; биологиялық белсенді заттар өндіру |
Жауабы: кесте толтырылды (жоғарыны қара).
📕 Оқулықтағы кестеде «Орталық ми» деп басылған, бірақ ми діні бөлімінің дұрыс атауы — «ортаңғы ми».
№ 2
Сілтемелерге сәйкес ми бөліктерін атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Суретте мидың бойлай кесіндісі көрсетілген. Төменнен жоғары қарай ми діні өтеді, артқы төменгі жағында — жүлгелері көп қою «түйін», ал жоғарыда — үлкен ми сыңарлары.
Шешуі. Сілтемелер бойынша төменнен жоғары қарай жүреміз:
- Сопақша ми — ең төменгісі, жұлынға ауысады (суретте жасыл).
- Көпір — оның үстіндегі томпақ бөлік (сары).
- Ортаңғы ми — көпірден жоғары (ақшыл).
- Аралық ми — ортаңғыдан жоғары, үлкен ми сыңарларының астында (қызыл).
- Үлкен ми сыңарлары — ең жоғарғы үлкен бөлік.
- Мишық — артқы жағында, көлденең жүлгелері бар (көк).
Жауабы: 1 — сопақша ми; 2 — көпір; 3 — ортаңғы ми; 4 — аралық ми; 5 — үлкен ми сыңарлары; 6 — мишық.
Жадынама
- Ересек адамның миы 1300–1400 г тартады (дене салмағының 2%-ы) және энергияның шамамен 25%-ын жұмсайды.
- Үш бөлім: ми діні, мишық, үлкен ми сыңарлары.
- Сопақша ми жұлынның жалғасы, онда өмірге маңызды рефлекстердің орталықтары бар.
- Мишық қимылдың дәлдігі мен тепе-теңдікке жауап береді.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта. Мысалы: «Бүгін мен тыныс орталығы сопақша мида орналасқанын білдім. Мишықтың тепе-теңдікті қалай сақтайтыны қызықты болды. Мидың энергияның 25%-ын жұмсайтыны таңғалдырды».