§ 42. Үлкен ми сыңарлары
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 9 бөлім: Координация және реттелу. 197–200-беттер.
Нені үйренесің
- Үлкен ми сыңарларының құрылысын сипаттауды: қыртыс, жүлгелер, иірімдер, бөліктер.
- Қыртыстың төрт бөлігін және ең терең екі жүлгені атауды.
- Сызбадан көру, есту, иіс сезу, дәм сезу, қозғалыс және тері-бұлшықет сезім аймақтарын табуды.
- Адамның қабілеті не екенін және ми көлемінің ештеңені шешпейтінін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Үлкен ми сыңарларындағы қыртыс адам іс-әрекетінің қандай да бір түрін тиімді игерудің психикалық мүмкіндігі болып табылады. Бұл не? Бұл — адамның қабілеті. Бірақ жаттықтырмаса, ол тек бейімділік күйінде қалады.
- Қосмекенділердің, жорғалаушылардың «үлкен ми сыңарлары» қалай аталады? Оларда ол алдыңғы ми деп аталады, қыртысы жоқтың қасы немесе өте қарапайым: бақа мен кесірткенің (мысалы, дала агамасының) ми сыңарлары адамдікінен әлдеқайда қарапайым.
💡 Жануардың мінез-құлқы қаншалықты күрделі болса, қыртысы соншалықты үлкен әрі «қатпарлы» болады. Адамда ол ең жақсы дамыған.
Тақырыпты талдаймыз
Ең жас және ең үлкен бөлім
Үлкен ми сыңарлары (оң және сол) — мидың ең үлкен және эволюциялық тұрғыдан ең жас бөлімі. Адамда олар өте жақсы дамыған және бас сүйектің ми бөлімін түгелдей дерлік алып жатыр.
Сыңарлардың беті қыртыспен жабылған: бұл — сұр зат, нейрон денелерінің қабаты. Қыртыстың жалпы ауданы — 2200–2500 см², онда 14-тен 18 млрд-қа дейін нейрон денесі бар. Қыртыс астында ақ зат (өткізгіш жолдар) орналасқан, оның қалың қабатында қыртысасты ядролар түзіледі.
🌟 Қыртыстағы нейрондар саны бүкіл Жер шарындағы адамдардың санынан шамамен екі есе көп. Ал қатпарларын жазсаң, қыртыстың ауданы 50 × 50 см шаршы жастықтай болады.
Қатпарлар: көпті азға қалай сыйғызуға болады
Сыңарлардың беті қатпарлы: ол жүлгелер мен иірімдерден тұрады. Осылайша қыртыстың ауданы айтарлықтай ұлғаяды. Қыртыстың үштен екі бөлігінен астамы жүлгелер мен иірімдерде жасырылған.
Төрт бөлік
Әр ми сыңары ірі жүлгелермен маңдай, төбе, шүйде және самай бөліктеріне бөлінеді. Ең терең екі жүлге:
- орталық жүлге маңдай бөлігін төбе бөлігінен ажыратады;
- бүйірлік (самайлық) жүлге самай бөлігін шектеп тұрады.
Қыртыстың ақ заттан түзілген өткізгіш жолдары қыртыстың барлық бөлігін өзара және қыртысты орталық жүйке жүйесінің басқа бөлімдерімен байланыстырады.
Қыртыс аймақтары: әрқайсысының өз «шеберханасы»
Қыртыста сенсорлық (сезімтал) аймақтар бар.
| Аймақ | Қайда орналасқан |
|---|---|
| Көру | шүйде бөлігі |
| Есту | самай бөлігі |
| Иіс сезу және дәм сезу | төбе және самай бөліктерінің шекарасында |
| Қозғалыс | орталық жүлгенің алдында, маңдай бөлігінде |
| Тері-бұлшықет сезім | орталық жүлгенің артында |
Аймақ зақымданса, адам есту, көру, иіс сезу қабілетінен және т.б. айырылуы мүмкін.
⚠️ Жиі кететін қате. «Біз көзбен көреміз». Көз тек жарықты қабылдайды. Ал «суретті» шүйде бөлігіндегі көру аймағы құрастырады. Сондықтан желке жарақаттанса, көзі сау болса да, адам соқыр болып қалуы мүмкін.
Сол және оң: әрқайсысының өз рөлі
Оңқайлардың сол жақ ми сыңарында (ал солақайлардың оң жақ сыңарында) адам туғаннан кейін қалыптасатын есту, сөйлеу және жазудың қимыл-қозғалыс орталықтары орналасқан: мұнда ауызша және жазбаша сөз қалыптасады. Оң жақ ми сыңары музыкаға және көркем-шығармашылық жұмысқа, образды ойлауға қатысады.
📌 Бірақ ми әрқашан біртұтас жұмыс істейді. Онымен адамның санасы, ойлауы, ақыл-ойы, еңбек іс-әрекеті байланысты, бұл — тек адамға ғана тән қасиеттер.
Ми үлкен болса, ақылды болады ма
Бұрын қабілет мидың салмағына байланысты деп ойлаған. Бұл қате. Жазушы И. Тургеневтің миының салмағы 2012 г, ал А. Франстікі 1017 г болған. Екеуі де жазушы, екеуі де тарихта қалды. Иірімдердің саны да ештеңені дәлелдемейді.
Қабілеттілік — іс-әрекеттердің қандай да бір түрін тиімді игерудің психикалық мүмкіндігі. Бірақ қабілетті дамытпаса, жетілдірмесе, жаттықтырмаса, ол бастапқы деңгейінде қалып қоюы мүмкін.
🌟 Домбыра, шахмат, бағдарламалау, футбол: әркімнің өз қабілеті бар. Жаттығу өзіңде бар нәрсені күшейтеді.
👨👩👧 Ата-анаға. Баланы өзге балалармен «ақылдылығы» бойынша салыстырмаңыз. Ми бұлшықет сияқты жаттығады. Бір апта шұғылданғаннан кейін не жақсы шыққанын сұраңыз да, күш салғаны үшін мақтаңыз.
Өзіңді тексер
- Үлкен ми сыңарлары қыртысының құрылысы қандай? Бұл — қалыңдығы бірнеше миллиметрлік сұр зат (нейрон денелері) қабаты, жүлгелер мен иірімдер түзеді. Қыртыс астында ақ зат (өткізгіш жолдар), тереңірек қыртысасты ядролар орналасқан.
- Мидың үлкен ми сыңарлары қыртысы қандай бөліктерден тұрады? Маңдай, төбе, шүйде және самай бөліктерінен.
- Ірі жүлгелерді атаңдар. Орталық (маңдай және төбе бөліктерінің арасында) және бүйірлік, яғни самайлық (самай бөлігін шектейді).
- Мидың үлкен ми сыңарлары қыртысы қандай аймақтарға бөлінген? Көру, есту, иіс сезу, дәм сезу, қозғалыс және тері-бұлшықет сезім аймақтарына, сонымен қатар сөйлеу (және ассоциативті) аймақтарына.
- Үлкен ми сыңарлары қыртысының ауданы қанша? Оны қанша нейрон денелері құрайды? 2200–2500 см²; 14-тен 18 млрд-қа дейін нейрон денесі.
- «Адамның қабілеті» дегенді қалай түсінесіңдер? Іс-әрекеттің қандай да бір түрін тиімді игерудің психикалық мүмкіндігі. Қабілет тек жаттығу арқылы дамиды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Сыныпта талқылаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар. «Үлкен ми сыңарларының сенсорлық аймақтарының іс-әрекеті»: аймақтардың атауларын (1–6) орналасуымен (а–ғ) сәйкестендір.
Қалай ойлаймыз. Сызбаны есіңе түсір: көру артта, есту бүйірде, қозғалыс орталық жүлгенің алдында, сезім оның артында.
Шешуі.
| Аймақтардың атауы | Орналасуы |
|---|---|
| 1. Көру, қабылдау аймағы | б) шүйде бөлігі |
| 2. Есту аймағы | г) самайлық бөлік |
| 3. Иіс сезу және дәм сезу орталығы | ғ) самай және маңдай бөліктерінің ішкі беткейі |
| 4. Тері-бұлшықет сезім аймағы | ә) төбе бөлігінің артқы орталық иірімі |
| 5. Қозғалыс аймағы | а) маңдай бөлігінің алдыңғы орталық иірімі |
| 6. Ассоциативті аймақтар | в) төбе бөлігі |
Жауабы: 1-б, 2-г, 3-ғ, 4-ә, 5-а, 6-в.
Білімпаздар үшін
Ойланыңдар және жауап беріңдер. Егер қыртыстың дәм сезу аймағы зақымдалса, не болуы мүмкін? Неге миға ота жасау кезінде хирург орталық жүлгенің алдында жатқан қыртыс аймақтарына тиіссе, науқас аяғын немесе қолын қозғалтады?
Жауап үлгісі. Дәм сезу аймағы зақымдалса, адам дәмді ажырата алмайды: тілдегі рецепторлар жұмыс істейді, бірақ қыртыста сигнал дәм сезіміне айналмайды. Ал орталық жүлгенің алдындағы аймақтар — қозғалыс аймағы. Оларға жеңіл тигенде бұлшықеттерге импульстер барады, сондықтан қол немесе аяқ қозғалады. Мидың заты өзі ауырсынуды сезбейді, сондықтан мұндай операцияларды науқас есінде болғанда жасайды.
Жадынама
- Үлкен ми сыңарлары — мидың ең үлкен және ең жас бөлімі.
- Қыртыс — сұр зат, оның астында ақ зат және қыртысасты ядролар бар.
- Оңқайлардың сол жақ сыңарында сөйлеу және жазу орталықтары орналасқан.
- Мидың салмағы мен иірімдер саны қабілетті анықтамайды.
💡 Өзіндік талдау. Мысалы: «Көру қабілетінің желкеде «тұратыны» қызықты болды. Қабілеттің жаттығу арқылы дамитыны таңғалдырды. Енді қыртыстың қатпарлы болуы нейрондар көбірек сыйсын деп екенін білемін».