§ 50. Генетикалық материалды сақтаушы және тасымалдаушы ДНҚ жайлы түсінік
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 10 бөлім: Тұқым қуалау мен өзгергіштік. 224–227-беттер.
Нені үйренесің
- Хромосоманың не екенін және неден тұратынын түсіндіруді.
- ДНҚ құрылысын сипаттауды: нуклеотидтерден тұратын, спираль болып оралған екі тізбек.
- ДНҚ сөзін ашып айтуды және онда қандай ақпарат сақталатынын түсіндіруді.
- Ген мен генетикалық ақпараттың не екенін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Хромосома дегеніміз не? Жасуша ядросындағы ДНҚ мен нәруыздан тұратын жіп тәрізді құрылым. Онда тұқым қуалайтын ақпарат «жазылған».
- ДНҚ неден тұрады? Екі ұзын тізбектен, ал тізбектер кішкентай буындардан — нуклеотидтерден жиналған.
- ДНҚ-ны толық таратып айтып бер. Дезоксирибонуклеин қышқылы.
Тақырыпты талдаймыз
Хромосома: нәруыз «қаптамасындағы» ДНҚ
Хромосомалар жасуша ядросында орналасады. Олар нәруыздармен «киінген» ДНҚ молекулаларынан тұрады. Нәруыздар ДНҚ-ға ұқыпты пішінін сақтауға көмектеседі.
🌟 «Хромосома» сөзі «боялған дене» дегенді білдіреді. Бұл жіптер бояуды жақсы сіңіреді, сондықтан микроскоппен оларды оңай көруге болады, атауы соған байланысты.
ДНҚ құрылысы
ДНҚ екі тізбектен тұрады. Әр тізбек жоспары бірдей буындардан — нуклеотидтерден жиналған, ұзын моншақтар тізбегіндей. Екі тізбектің арасында әлсіз сутектік байланыстар пайда болады да, бүкіл молекула қос шиыршыққа оралады (спиральданады).
Гендер: ұзын кітаптың «беттері»
ДНҚ молекуласын бойлай көптеген гендер орналасқан. Ген белгілер туралы мәліметті ата-анадан балаға береді. Бір нәруыз туралы ақпарат жазылған ДНҚ бөлігін ген деп атайды.
Партитура мен оркестр
Музыканттар нотамен әуен ойнағандай, жасуша да ДНҚ жазбасын «орындайды». Музыканы есту үшін екі жағдай қажет: жазба (нота, партитура) және оны орындау (дыбыс). Жасуша үшін жазба — ДНҚ, ал орындау — нәруыз синтезі.
Оқулықта да осындай мысал бар: ондаған музыкант түрлі аспаптарда сазгердің ойын бір шығарма ретінде орындайды. Бір шығарма ретінде орындалмаса, тек мағынасыз шашыранды дыбыстар ғана болар еді. Ал сазгер ойы партитурада жүзеге асырылмаса, адамдарға қуаныш әкелмес еді.
- ДНҚ партитура ретінде: онда қандай нәруыздарды және қандай ретпен жасау керектігі жазылған.
- Ген жеке пьеса ретінде: бір нәруыз жазылған.
- Нәруыздар шалқыған музыка ретінде: олар денені құрады және жасуша жұмысын басқарады.
💡 Нота жазбасының өзі дыбыстамайды, ал нотасыз оркестр кез келген нәрсені ойнар еді. Сол сияқты ДНҚ-сыз жасуша қандай нәруыздарды жасау керегін білмес еді.
ДНҚ-да не сақталады
Әр жасушаның ДНҚ-сы нәруыздар туралы ақпаратты, демек, жасушалардың құрылысы мен жұмысы және бүкіл организмнің белгілері туралы ақпаратты сақтайды. ДНҚ-да жазылған барлық ақпаратты генетикалық ақпарат деп атайды.
Жасушада нәруыздар үздіксіз жасалады және әрдайым дәл осы организмге қажеттісі шығады. ДНҚ жұмысын бірдей моделдегі бөлшектерді бір-бірден шығаратын машинаға теңейді. Нәруыздардың қасиеті тұқым қуалау арқылы беріледі, олармен бірге организмнің белгілері де беріледі. Нәруыздарды құруға 20 аминқышқылы қатысады.
Әр түрдің өз ДНҚ-сы бар
Тірі организмдердің әрбір түрінде тек өзіне тән ерекше ДНҚ болады. ДНҚ-ның жалпы «жоспары» бірдей: екі тізбек, шиыршық. Бірақ құрамы жағынан әртүрлі түрлердің ДНҚ-сы өзгеше. Егеуқұйрық пен сарышұнақтың (Қазақстанда саршұнақтар далада мекендейді) ДНҚ-сы әртүрлі: нәруыздары да әртүрлі, өздері де әртүрлі жануарлар. Олардың жалпы дене пішіні ұқсас және молекулалар үйлесімдігі біркелкі болғанымен, химиялық құрамы бойынша бір-бірінен ерекшеленеді.
🌟 Дәл сондықтан Грейг қызғалдағының тұқымынан бидай емес, қызғалдақ өседі: қызғалдақтың ДНҚ-сы тек өз жоспарын «біледі».
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан партитура ұқсастығын өз сөзімен түсіндіруін және өзінікін ойлап табуын сұраңыз: мысалы, тағамның рецепті мен палауның өзі. ДНҚ — рецепт, нәруыздар — дайын тағам. Өзі түсіндірсе, демек түсінген.
Өзіңді тексер
- Хромосома дегеніміз не? Жасуша ядросындағы ДНҚ мен нәруыздан тұратын жіп тәрізді құрылым.
- ДНҚ-ның құрамы неден тұрады? Нуклеотидтерден жиналған екі полимер тізбектен, олар шиыршыққа оралған.
- Хромосома неден тұрады? Нәруызбен қапталған ДНҚ молекуласынан.
- ДНҚ молекуласындағы геннің рөлі қандай? Ген бір нақты нәруыздың құрылысы туралы ақпаратты сақтайды және сол арқылы белгіні ата-анадан ұрпаққа береді.
- Генетикалық ақпарат деген не? ДНҚ молекуласында жазылып сақталған барлық ақпарат.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Суретте … спираль көрсетілген: а) бір тізбекті; ә) екі тізбекті; б) үш тізбекті.
Қалай ойлаймыз. ДНҚ құрылысын еске түсір: шиыршыққа неше тізбек оралған?
Шешуі. Суретте екі лента (тізбек) бір-бірін орап жатыр, ал олардың арасында баспалдақ тетігі сияқты химиялық топтардан тұратын жұп «сатылар» көрінеді. Демек, тізбек екеу.
Жауабы: ә) екі тізбекті.
💡 Өзіндік талдау. Былай аяқта: «Бүгін мен ДНҚ нуклеотидтерден тұратын екі тізбектен құралатынын білдім. ДНҚ-ны нота жазбасына теңейтіні қызық болды. Әр түрдің өз ДНҚ-сы болатыны мені таң қалдырды».
Жадынама
- Хромосомалар ДНҚ мен нәруыздан тұрады.
- ДНҚ: нуклеотидтерден тұратын екі тізбек, сутектік байланыстар, қос шиыршық.
- ДНҚ партитура сияқты: нәруыздар туралы жазбаларды сақтайды, ал нәруыздар белгілерді анықтайды.
- Әр түрдің өз ДНҚ-сы бар.