§ 49. Адамда белгілердің тұқым қуалауында гендер мен дезоксирибонуклеин қышқылының рөлі
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 10 бөлім: Тұқым қуалау мен өзгергіштік. 222–224-беттер.
Нені үйренесің
- Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштіктің не екенін және олардың айырмашылығын түсіндіруді.
- Тұқым қуалайтын белгілерді тұқым қуаламайтын белгілерден өмірден алынған мысалдар арқылы ажыратуды.
- Белгілерді ата-анадан балаға беруде ДНҚ мен гендердің рөлін атауды.
- Адамның тұқымқуалаушылығын зерттеудің неге қиын екенін түсіндіруді.
Ой қозғау
- Жазда күнге күйіп қарау тұқымқуалаушылықтың белгісі ме? Жоқ. Күйік күн сәулесінің әсерінен пайда болады да, біртіндеп сөнеді. Балаға берілмейді. Тек теріңнің күн астында қараюға қабілеті ғана беріледі.
- Көз қарашығының түсі қандай белгіге жатады: тұқым қуалайтынға ма, әлде тұқым қуаламайтынға ма? Тұқым қуалайтынға. Көз түсі гендерде жазылған, оны жаттығу да, күн де өзгерте алмайды.
📕 Оқулықта «көз қарашығының түсі» деп жазылған. Шын мәнінде қарашық — көздің ортасындағы қара тесік, оның түсі әрқашан қара. Түсі әртүрлі болатыны — қарашықты қоршаған нұрлы қабық (бұл жерде осыны айтып тұр).
💡 «Тұқым қуалау» сөзі «мұра» сөзіне ұқсайды. Тек мұраға үй мен ақша емес, организмді жинау нұсқаулығы беріледі.
Тақырыпты талдаймыз
Тіршіліктің екі басты қасиеті
Тұқымқуалаушылық — барлық организмдердің атаегіне тән белгілері мен ерекшеліктерін ұрпақтан-ұрпаққа беру қасиеті. Құлын жылқыға, ақбөкеннің төлі ақбөкенге ұқсайды, керісінше емес.
Өзгергіштік — барлық тірі организмдерге тән жаңа белгілердің пайда болуы. Бірде-бір сыныпта екі бірдей оқушы жоқ. Тек біржұмыртқалы егіздер бөлек: олардың гендер жиынтығы бірдей.
📌 Тұқымқуалаушылық түрді «шеңберде» ұстайды, өзгергіштік алуан түрлілік береді. Екеуі бірге тіршіліктің сақталуына да, бейімделуіне де мүмкіндік береді.
Белгілер қайдан пайда болады
Бала дайын белгілер жиынтығымен туылмайды. Олар даму барысында: өсу кезінде және орта әсерінен қалыптасады.
Адамда өзгерістердің екі түрі бар.
| Тұқым қуалайтын | Тұқым қуаламайтын (жүре пайда болған) | |
|---|---|---|
| Кім анықтайды | ДНҚ-дағы гендер | сыртқы орта жағдайлары |
| Мысалдар | көздің, терінің, шаштың түсі, бойы, жыныс | дене салмағы, бұлшықет күші, күйік |
| Олармен не болады | балаларға беріледі | қайтымды және балаларға берілмейді |
| Қалай білуге болады | жаттығу мен тамақтанудан өзгермейді | өлшеуге, санауға және өзгертуге болады |
🌟 Спортпен аз айналысатын сыныпты алайық. Бір жылдық жаттығудан кейін бәрін тексерсең, нәтиже әртүрлі болып шығады, жаттыққаны бірдей болса да. Себебі организмдер әртүрлі: жүктемеге реакция да гендерге байланысты.
Күйік: жүре пайда болған белгіге мысал
Күннің ультракүлгін сәулесі теріге қауіпті. Жауап ретінде тері қарайып, өзін қорғайды. Бұл реакция бәрінде жұмыс істейді, бірақ күйіктің дәрежесі әркімде әртүрлі. Жаз бітті, сәулелердің әсері тоқтады, күйік біртіндеп жойылады.
⚠️ Жиі кететін қате. Дамыған бұлшықет немесе күйік балаларға беріледі деп ойлайды. Олай емес: балаларға гендер беріледі, жаттығудың нәтижелері емес.
ДНҚ мен гендердің рөлі
Организмнің құрылымы мен қызметінің барлық белгілері ата-анадан балаға гендер арқылы беріледі, олар ДНҚ-да (дезоксирибонуклеин қышқылында) орналасқан. Сондықтан біржұмыртқалы егіздер соншалықты ұқсас: олардың ДНҚ-сы бірдей. Оқулықтағы суретте сыртқы көрінісінен айқын ұқсастықты көруге болатын «біржұмыртқалы егіздер» көрсетілген: ата-анасының ДНҚ-сы арқылы қыздарына ұқсас белгілер берілген.
Организмнің өзгермелі ортаға бейімделуіне дәл тұқым қуаламайтын өзгерістер көмектеседі. Олар организмді ыстыққа, суыққа, жүктемеге икемдейді.
Адамды зерттеу неге қиын
Адамдарға тәжірибе жасауға болмайды. Адамның тұқымқуалаушылығын зерттеуді қиындататын басқа да себептер бар:
- гендерді жасанды өзгертумен (мутациямен) тәжірибе жасауға болмайды;
- адам кеш ержетеді, баласы аз, сондықтан ұрпақ ауысуын ұзақ күтуге тура келеді;
- хромосомалар көп: 46;
- барлығына бірдей өмір жағдайын жасау мүмкін емес.
Бірақ ғылым адамның тұқымқуалаушылығы туралы бәрібір көп біледі: арнайы зерттеу әдістері көмектеседі.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Менде анамнан не, әкемнен не, ал өзім нені жүре пайда болғанмын?» Екі бағанға бөлсін: «гендерде» және «өзім тапқан». Бұл тұқым қуалайтын және жүре пайда болған белгілердің айырмашылығын бекітеді.
🌟 Біржұмыртқалы егіздер ғылымға табиғи эксперимент ретінде керек: гендері бірдей, ал өмір жағдайлары әртүрлі болуы мүмкін. Сонда ортаның не беретіні көрінеді.
Өзіңді тексер
- Белгілердің тұқым қуалауындағы ДНҚ-ның рөлі қандай? ДНҚ-да гендер орналасқан. Олар арқылы организмнің құрылысы мен қызметінің барлық белгілері ата-анадан балаға беріледі.
- Ген нені анықтайды? Ген бір нақты нәруыздың құрылысы туралы мәлімет сақтайды, ал нәруыздар организмнің белгілерін қалыптастырады (толығырақ § 50 және § 51-де).
- Тұқымқуалаушылық дегеніміз не? Барлық организмдердің құрылыс пен қызмет ерекшеліктерін сақтап, ұрпаққа беру қасиеті.
- «Өзгергіштік» ұғымына түсініктеме беріңдер. Организмдердің жаңа белгілерге ие болып, бір-бірінен ерекшелену қасиеті.
- Адамның тұқым қуаламайтын өзгерістеріне мысал келтіріңдер. Дене салмағы, бұлшықеттің дамуы, күйік.
- Адамның тұқым қуаламайтын өзгерістерінің себебі не? Сыртқы орта жағдайлары: күн сәулесі, дене жүктемесі, тамақтану.
- Адамның тұқымқуалаушылығын қандай әдістермен зерттеп біледі? Адамдарға тәжірибе жасауға болмайтындықтан, арнайы әдістер қолданылады: егіздерді салыстырады, шежіре құрастырады, хромосомаларды микроскоппен қарайды және ДНҚ материалын талдайды.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Модельдеу. Организмдердің тұқым қуалайтын және тұқым қуаламайтын белгілерін зерттеп, сұлбаны толтырыңдар. («Адамның тұқымқуалаушылығын зерттеудегі қиыншылықтардың себептері» блогынан үш көрсеткі үш бос ұяшыққа апарады.)
📕 Тапсырма мәтіні тұқым қуалайтын және қуаламайтын белгілерді зерттеуді айтады, ал сұлбаның өзі адамның тұқымқуалаушылығын зерттеудегі қиыншылықтар туралы. Сұлбаға сәйкес орындаймыз.
Қалай ойлаймыз. Параграф мәтінінде бірнеше себеп аталған. Әр ұяшыққа бір-бірден үш басты себепті таңда.
Жауап үлгісі.
| Адамның тұқымқуалаушылығын зерттеудегі қиыншылықтардың себебі | Түсіндірме |
|---|---|
| 1. Жасанды мутациялармен тәжірибе жасауға болмайды | адамдарға тікелей тәжірибе жасауға болмайды |
| 2. Кеш жетілу және ұрпақтың аздығы | ұрпақ ауысуын ондаған жыл күтуге тура келеді |
| 3. Хромосомалар көп | адамда 46 хромосома, белгілерді талдау қиын |
Төртінші себепті де алуға болады: адамдарға бірдей өмір жағдайын жасау мүмкін емес.
Жауабы: мутациямен тәжірибе жасау мүмкін емес; ұрпағы аз, жетілуі кеш; хромосомалар көп (сондай-ақ бірдей өмір жағдайын жасау мүмкін емес).
№ 2
Сөйлемдерді дәптерге жазып толықтырыңдар. Тұқымқуалаушылық — бұл … . Өзгергіштік — бұл … .
📕 Оқулықта екінші сөйлемде «Өзгерткіштік» деп қате жазылған; дұрысы — «өзгергіштік».
Қалай ойлаймыз. Бір сөз «сақтау және беру» туралы, екіншісі «жаңаны алу» туралы.
Жауап үлгісі. Тұқымқуалаушылық — бұл барлық организмдердің өз белгілерін сақтап, ұрпағына беру қасиеті. Өзгергіштік — бұл организмдердің жаңа белгілерге ие болу қасиеті.
Жауабы: тұқымқуалаушылық — белгілерді сақтау және ұрпаққа беру; өзгергіштік — жаңа белгілерге ие болу.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді былай аяқта: «Бүгін мен күйіктің тұқым қуаламайтынын білдім. Егіздерде гендердің бірдей болуы қызық болды. Бұлшықет пен күйіктің балаларға берілмейтіні мені таң қалдырды».
Жадынама
- ДНҚ гендері арқылы құрылыс пен қызметтің барлық белгілері беріледі.
- Тұқым қуаламайтын өзгерістер ортаға байланысты, қайтымды және балаларға берілмейді.
- Адамның тұқымқуалаушылығын зерттеу қиын: тәжірибе жасауға болмайды, ұрпақтар баяу ауысады, хромосомалар көп.