§ 52. Әртүрлі организмдердегі хромосомалар саны

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 10 бөлім: Тұқым қуалау мен өзгергіштік. 230–232-беттер.

Нені үйренесің

• Хромосоманың не екенін түсіндіруді және оның құрылысын сипаттауды: хроматидалар, центромера, ДНҚ және нәруыз.
• Хромосомалар жиынтығына және гомологті хромосомаларға анықтама беруді.
• Әртүрлі түрлердегі хромосома санын кесте бойынша салыстыруды және оның түр үшін тұрақты екенін түсінуді.
• Хромосома саны организмнің қаншалықты күрделі екенін көрсетпейтінін түсінуді.

Ой қозғау

• Әр түрге жататын өсімдіктер мен жануарлардың хромосома саны бірдей болуы мүмкін бе? Неге? Болуы мүмкін. Мысалы, бұрыш пен шимпанзеде 48-ден хромосома бар, қарабидайда, бұршақта және бедеде 14-тен. Сәйкес келуі кездейсоқ және туыстықты білдірмейді: маңыздысы хромосоманың саны емес, хромосомаларда қандай гендер жазылғаны.
• Әр түрге жататын жануарлардың, адамдардың хромосома саны олардың ұйымдасу деңгейіне әсер ете ме? Жоқ. Үй қоянында 44 хромосома, адамда 46, тауықта 78, сазанда 104. Күрделі құрылыс хромосома санына байланысты емес.

💡 Хромосомаларды энциклопедия томдарына ұқсатуға болады. Том қалың немесе жұқа болуы мүмкін, ал олардың саны кез келген болады. Маңыздысы — ішінде не жазылғаны.

Тақырыпты талдаймыз

Хромосомалар деген не және оларға бұл атау қайдан келген

Өсімдіктер, жануарлар және саңырауқұлақтар жасушасының ядросында бояғыштармен оңай боялатын жіңішке жіпшелер жатады. Ғалымдар жасушаларды микроскоппен қарау үшін бояғанда, осы жіпшелер бірінші болып жарқырап шыға келген. Атауы да содан шыққан: хромосома — «боялған дене» деген сөз.

Қызық бір ерекшелігі бар. Хромосомалар әрдайым көріне бермейді. Бөлінбейтін жасуша ядросында олар жіңішке әрі жайылған, жіп шумағы сияқты. Жасуша бөлінуге дайындалғанда жіптер тығыз оралып, қысқарып, көзге түседі.

Хромосоманың құрылысы

X әрпін елестет: екі «аяғы» мен екі «қолы» бар. Әр жартысын құрамдас хроматида дейді. Олар қысылған жерінде бірге ұсталады, ол — центромера.

Әр хроматиданың ішінде нәруызбен тығыз оралған ұзын ДНҚ молекуласы жатыр. ДНҚ нұсқауларды, яғни гендерді сақтайды. Нәруыздар ұзын молекуланың кішкентай ядроға сыйып кетуі үшін оны ретке келтіреді.

Хромосоманың пішіні центромераның қайда орналасқанына байланысты. Ол ортасында болса, иықтары тең. Шетке қарай ығысқан болса, бір иығы қысқа, екіншісі ұзын болады.

Хромосомалар жиынтығы: жұптар мен гомологтар

Бір жасуша ядросындағы барлық хромосомалар хромосомалар жиынтығын құрайды. Әр түрдің өз жиынтығы бар: бұл — түрдің бойы немесе түсі сияқты маңызды белгілерінің бірі.

Ядродағы хромосомалар жұп-жұбымен болады. Жұпта екі хромосома мөлшері, пішіні және гендер жиынтығы бойынша ұқсас. Мұндай екі хромосоманы гомологті хромосомалар дейді. Біреуін анаңнан, екіншісін әкеңнен алғансың.

Адамда 46 хромосома, яғни 23 жұп. Жұп хромосомалар саны әрдайым жалпы санның жартысына тең: 46 : 2 = 23.

📌 Хромосома саны бір түрдің барлық дараларында тұрақты. Дене жасушаларында ол жұп сан, өйткені хромосомалар жұптасып тұрады.

Рекордтар мен сәйкестіктер кестесі

Әртүрлі организмдердің дене жасушаларындағы хромосома санын қарап шық.

Ал мынау өсімдіктер.

📕 Оқулықта жылқыға 66 хромосома жазылған (қазақша басылымда да), бірақ дұрысы — 64: үй жылқысында 2n = 64.

🌟 Сиверс алмасы, барлық алма ағашының жабайы аталығы, Алматы маңындағы тауларда өседі. Алмада 34 хромосома бар. Ал тышқанда 40, адамда 46. Демек, адамда хромосома «ең көп» емес: рекорд жоқ.

Заңдылық байқадың ба? Жоқ. 104 хромосомасы бар сазан адамнан «күрделі» емес, 48 хромосомалы бұрыш та 48 хромосомалы шимпанзеден «күрделі» емес. Хромосомалар организмнің ақылын немесе күрделілігін өлшемейді.

⚠️ Жиі кететін қате. «Дамыған» жануарларда хромосома көп деп ойлау. Бұл қате: көгершінде 80 хромосома, ал шимпанзеде 48.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Хромосомалар энциклопедия томдары болса, жұптар не үшін керек?» Жауабы: бір томы анадан, екіншісі әкеден, сонда әр нұсқаудың екі данасы болады.

Өзіңді тексер

• Жасуша ядросының басты құрамдас бөлігі не? Хромосомалар: оларда тұқым қуалайтын ақпарат сақталады.
• Хромосоманың құрылысы қандай? 213-сурет бойынша: центромера, ДНҚ молекуласы және нәруыз. Хромосома центромерамен қосылған екі қарындас хроматидадан тұрады, әр хроматидада нәруызбен байланысқан ДНҚ молекуласы болады.
• Неге хромосомалар бұндай атауға ие болды? Олар бояғыштармен жақсы боялады; «хромосома» — «боялған дене» деген сөз.
• Хромосомалар жиынтығы деген не? Бір жасуша ядросындағы барлық хромосомалардың жиынтығы. Ол түр үшін тұрақты; адамда ол 46 хромосома, яғни 23 жұп.
• Қандай хромосомалар гомологті деп аталады? Сыртқы пішіні мен ішкі құрылысы бірдей жұп хромосомалар. Бірі анадан, екіншісі әкеден келген.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сөйлемдерді дәптерге толықтырып жазыңдар. А. Жасушаның маңызды құрамдас бөлігі … . Ә. Ядроның жіп тәрізді құрылымы … . Б. Әрбір организмде … саны тұрақты.

Қалай ойлаймыз. Тұқым қуалайтын ақпарат қайда сақталатынын және ядрода микроскоппен не көрінетінін еске түсір.

Шешуі.

• А. Жасушаның ең маңызды бөлігі — ядро: онда ДНҚ-сы бар хромосомалар орналасқан.
• Ә. Ядроның жіп тәрізді құрылымдары хромосомалар деп аталады.
• Б. Әр түрге хромосома санының тұрақтылығы тән.

Жауабы: А) ядро; Ә) хромосомалар; Б) хромосома.

№ 2

Суретте цифрлармен не көрсетілген?

Қалай ойлаймыз. Суретте X әрпі тәрізді бір хромосома. 1 нөмірі ортасындағы дөңгелек қосылыс жерін көрсетеді. 2 нөмірінің екі көрсеткісі хромосоманы құрайтын спираль тәрізді жіпке жетеді.

Жауабы: 1 — центромера, хроматидалар қосылатын қысылған жер; 2 — ДНҚ молекуласы, нәруызбен оралған спираль тәрізді жіп (213-суретте дәл солай белгіленген).

Жадынама

• Хромосомалар ядрода орналасады және ДНҚ мен нәруыздардан тұрады.
• Әр түрдің хромосома саны қатаң белгілі.
• Жасушадағы хромосомалар жұп (гомологтар) құрайды.
• Хромосома саны ұйымдасу деңгейін көрсетпейді.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді өзіңше аяқта. Бұрышта хромосома адамнан көп екені қызық болды. Сазанда 104 екені таңқалдырды. Мен гомологті хромосомалардың не екенін түсіндіре алдым.

Шағын тест