§ 53. Соматикалық және жыныс жасушалары. Гаплоидті және диплоидті хромосомалар жиынтығы

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 10 бөлім: Тұқым қуалау мен өзгергіштік. 232–235-беттер.

Нені үйренесің

• Соматикалық және жыныс жасушаларын (гаметаларды) ажыратуды.
• Диплоидті және гаплоидті хромосомалар жиынтығының не екенін және қайда кездесетінін түсіндіруді.
• Адамның және басқа түрлердің соматикалық және жыныс жасушаларындағы хромосома санын атауды.
• Аутосомалар мен жыныс хромосомаларын ажыратуды, XX және XY жазбасын оқуды.

Ой қозғау

• Жыныс жасушаларына қандай хромосомалар жиынтығы тән? Гаплоидті, яғни жалғыз: жиынтықтың жартысы, әр жұптан бір-бірден хромосома.
• Қандай жасушаларға диплоидті хромосомалар жиынтығы тән? Соматикалық, яғни дене жасушаларына: тері, бұлшық ет, бауыр, жүйке жасушаларына. Оларда хромосомалар жұп болады.

💡 «Диплоидті» сөзі грекше «ди» («екі») дегеннен шыққан: қос жиынтық. «Гаплоидті» грекше «гаплос» («жалғыз») дегеннен: жалғыз жиынтық.

Тақырыпты талдаймыз

Жасушаның екі категориясы

Кез келген өсімдіктің немесе жануардың денесі жасушаның екі түрінен тұрады.

Соматикалық жасушалар барлық ұлпалар мен мүшелерді түзеді. Тері, бұлшық ет, сүйек, жапырақ, тамыр — бәрі соматикалық жасушалар. Олардың ядроларында екі еселенген, диплоидті хромосомалар жиынтығы болады, оны 2n деп белгілейді.

Жыныс жасушаларын гаметалар деп атайды. Бұл жануарларда жұмыртқа жасуша мен сперматозоидтар, ал өсімдіктерде жұмыртқа жасуша мен спермийлер. Олардың ядросында жиынтықтың тек жартысы бар. Бұл — гаплоидті жиынтық, ол n деп белгіленеді.

📌 Соматикалық жасушалар: диплоидті (2n), хромосомалары жұп-жұбымен. Жыныс жасушалары (гаметалар): гаплоидті (n), әр жұптан бір-бірден хромосома.

Табиғатқа жарты жиынтық не үшін керек

Екі гамета да 46 хромосоманың толық жиынтығын алып жүрсе, қандай болар еді? Қосылғаннан кейін 92 шығады. Келесі ұрпақта 184, және солай әрі қарай. Хромосома саны шексіз өсер еді.

Бұлай болмауы үшін гаметаларда жиынтық екі есе азаяды. Ұрықтану кезінде екі гаплоидті жасуша қосылып, диплоидті жиынтығы бар жасуша пайда болады. Сөйтіп түрдегі хромосома саны тұрақты болып қалады.

Кестедегі мысалдар

Диплоидті жиынтықта әр хромосоманың жұбы болады, яғни ол гомологті. Пішіні мен мөлшері бірдей хромосомалар гомологті хромосомалар деп аталады. Гаплоидті жиынтықта әр гомологті жұптан тек бір хромосома қалады. Сондықтан гаплоидті жиынтық диплоидтіден дәл екі есе аз.

Мәтінде тағы бір мысал бар: орамжапырақтың диплоидті жиынтығы 18 хромосома болса, гаплоидті жиынтығы 9 хромосома болады.

🌟 Гаплоидті жиынтықтың әр хромосомасы ерекше: оның өз мөлшері мен пішіні бар. Түрге тән хромосома жиынтығын (санын, мөлшерін, пішінін) кариотип деп атайды. Бұл — түрдің «төлқұжаты» сияқты.

Аутосомалар мен жыныс хромосомалары

Барлық хромосомалар «жұмысы» бойынша бірдей емес. Хромосомалардың екі түрі бар.

Аутосомалар — жыныстық емес хромосомалар. Олар аталықта да, аналықта да бірдей. Адамда олар 44 (22 жұп).

Жыныс хромосомалары организмнің жынысын анықтайды. Олар екеу, латынның X және Y әріптерімен белгіленеді. Олар құрылысы мен гендер жиынтығы бойынша бір-бірінен күшті ерекшеленеді.

• XX үйлесімі әйел жынысын береді.
• XY үйлесімі ер жынысын береді.

Адамның 23-жұбында әйелде екі бірдей X-хромосома бар. Ерде бір үлкен X және бір кішкентай Y. Суретте ердің кариотипін ажыратып тұрғаны дәл осы кішкентай Y-хромосома.

🌟 Болашақ баланың жынысы сперматозоидқа байланысты. Жұмыртқа жасуша әрдайым X алып жүреді. Ол X бар сперматозоидпен қосылса, қыз бала (XX) болады. Y бар сперматозоидпен қосылса, ұл бала (XY) болады.

⚠️ Жиі кететін қате. «23 хромосоманы» және «23 жұпты» шатастырады. Адамның дене жасушасында 46 хромосома бар, олар 23 жұп құрайды. Ал гаметада 23 хромосома, жұптар енді жоқ.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Талқылаңыз: «Неге бізде анадан да, әкеден де 23-тен хромосома бар?» Бала гаметаларға жарты жиынтықтың не үшін керек екенін өз сөзімен түсіндірсін.

📕 Оқулықта дрозофила шыбынында X-хромосома аналық жынысты, Y-хромосома аталық жынысты анықтайды деп жазылған (қазақша басылымда да). Адам үшін бұл дұрыс, ал жеміс шыбынында жынысты X-хромосома санының аутосомалар жиынтығына қатынасы шешеді; Y-хромосома аталықтарға ұрпақ беру қабілеті үшін қажет.

Өзіңді тексер

• Организмде жасушаның қандай категорияларын ажыратады? Соматикалық (дене жасушалары) және жыныс жасушаларын (гаметалар).
• Жыныс жасушаларына қандай хромосомалар жиынтығы тән? Гаплоидті: әр жұптан бір-бірден хромосома, адамда 23.
• Соматикалық жасушалар жыныс жасушаларынан несімен ерекшеленеді? Соматикалық жасушалар ұлпалар мен мүшелерді түзеді және диплоидті жиынтығы бар (адамда 46). Жыныс жасушалары көбею үшін қызмет етеді және гаплоидті жиынтығы бар (адамда 23).
• Аутосомалар және жыныс хромосомалары деген не? Аутосомалар — жыныстық емес хромосомалар, екі жыныста да бірдей. Жыныс хромосомалары (X және Y) организмнің жынысын анықтайды.
• Жыныс жасушалары қалай аталады? Гаметалар (жұмыртқа жасушалар мен сперматозоидтар).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түсініктерге анықтама беріңдер: хромосомалар жиынтығы, хромосомалардың диплоидті жиынтығы, хромосомалардың гаплоидті жиынтығы, аутосомалар, жыныстық хромосомалар.

Қалай ойлаймыз. Әр түсінік үшін оның қай жасушаларда кездесетінін және қанша хромосома болатынын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Хромосомалар жиынтығы — бір жасуша ядросындағы барлық хромосомалардың жиынтығы; ол түр үшін тұрақты.
• Диплоидті жиынтық — әр хромосоманың жұбы бар қос хромосомалар жиынтығы (2n); соматикалық жасушаларға тән.
• Гаплоидті жиынтық — жалғыз, жарты жиынтық (n), әр жұптан бір-бірден хромосома; гаметаларға тән.
• Аутосомалар — жыныстық емес хромосомалар, аталықта да, аналықта да бірдей.
• Жыныс хромосомалары — организмнің жынысын анықтайтын X және Y хромосомалары.

Жауабы: анықтамалар жоғарыда берілген.

№ 2

Ерлердің, әйелдердің хромосома жиынтығын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Соңғы, 23-жұпқа қара. Жынысты сол анықтайды.

Шешуі. Сол жақта (көк фон) соңғы жұп бір ірі X және бір кішкентай Y хромосомадан тұрады. Оң жақта (қызғылт фон) 23-жұп екі бірдей ірі X-хромосомадан тұрады.

Жауабы: көк жиынтық — ердікі (XY); қызғылт жиынтық — әйелдікі (XX).

№ 3

Қандай белгілеріне қарап анықтадыңдар?

Қалай ойлаймыз. Тек 23-жұпты салыстыр, қалған 22 жұп бірдей.

Шешуі. Алғашқы 22 жұп (аутосомалар) екі жиынтықта да бірдей. Айырмашылық тек соңғы жұпта: әйелде мөлшері бірдей екі X, ерде хромосомалар әртүрлі (X ірі, Y кішкентай).

Жауабы: жыныс хромосомаларының 23-жұбы бойынша: әйелде XX (бірдей), ерде XY (әртүрлі).

№ 4

Әрқайсысында қанша аутосома бар?

Қалай ойлаймыз. Хромосоманың жалпы санынан жыныс хромосомаларын шегер.

Шешуі. 46 - 2 = 44 аутосома, яғни 22 жұп. Ерде де, әйелде де бірдей.

Жауабы: әр жиынтықта 44-тен аутосома (22 жұп).

Жадынама

• Соматикалық жасушалар диплоидті, жыныс жасушалары гаплоидті.
• Гаплоидті жиынтық диплоидтіден екі есе аз.
• Ұрықтану кезінде гаметалар қосылады да, жиынтық қайтадан диплоидті болады.
• Адамда 44 аутосома және екі жыныс хромосомасы (XX немесе XY) бар.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Баланың жынысы сперматозоидқа байланысты екені қызық болды. Гаметаларда хромосома екі есе аз екені таңқалдырды. Мен ер мен әйелдің кариотипін ажырата алдым».

Шағын тест