Білімді жинақтау мен жүйелеуге арналған сұрақтар мен тапсырмалар. Тұқым қуалау мен өзгергіштік
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 10 бөлім: Тұқым қуалау мен өзгергіштік. 235–237-беттер.
Нені қайталаймыз
Бұл тарау белгілердің ата-анадан балаға қалай берілетіні және ұрпақтың неге көшірме болмайтыны туралы. Басты ұғымдар:
| Ұғым | Қысқаша |
|---|---|
| Тұқымқуалаушылық | Организмдердің өз белгілерін ұрпағына беру қабілеті |
| Өзгергіштік | Организмдердің жаңа белгілер алу, ата-анасынан өзгеше болу қабілеті |
| Тұқым қуалайтын өзгергіштік | Гендердің өзгеруі; ұрпаққа беріледі |
| Тұқым қуаламайтын өзгергіштік | Өмір сүру жағдайына жауап; ұрпаққа берілмейді |
| ДНҚ | Қос спираль түріндегі нуклеотидтерден (А, Т, Г, Ц) тұратын молекула |
| Ген | Бір нәруыз (белгі) туралы ақпараты бар ДНҚ бөлігі |
| Хромосома | Ядродағы нәруыздармен орналасқан ДНҚ; екі хроматида мен центромерадан тұрады |
| Хромосомалар жиынтығы | Жасушаның барлық хромосомалары: соматикалық жасушада диплоидті 2n, гаметада гаплоидті n |
| Аутосомалар және жыныс хромосомалары | Жыныстық емес (адамда 44) және X, Y |
🌟 Адамның барлық 46 хромосомасында шамамен 20 мың ген сақталған. Бір жасушаның ДНҚ-сын жайса, ұзындығы шамамен 2 метр жіп шығады, ал ол түйреуіш басынан мыңдаған есе кішкентай ядроға сыйып тұр.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Тұқымқуалаушылық — бұл … .
Жауабы: организмдердің өз белгілері мен даму ерекшеліктерін гендер арқылы ұрпағына беру қабілеті. Соның арқасында алма тұқымынан алма ағашы өседі, қарағай емес.
№ 2
Өзгергіштік дегеніміз не?
Жауабы: организмдердің жаңа белгілер алып, бір-бірінен және ата-анасынан өзгеше болу қабілеті. Сондықтан тіпті туған ағайынды балалардың да айырмашылықтары болады.
№ 3
Тұқым қуалайтын өзгергіштік қандай болады? Мысалдар келтіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Гендерде жазылған және балаларға берілетін белгілерді ізде.
Жауап үлгісі. Тұқым қуалайтын өзгергіштікке генетикалық ақпараттың өзгерістері жатады. Олар сақталады және ұрпаққа беріледі. Мысалдар: көз бен шаштың түсі, мұрынның пішіні, қан тобы, өсімдіктің бір тұқымындағы қос гүлдердің өсуі, альбиностардың пайда болуы, гемофилия.
Жауабы: гендерде бекітілген және ұрпаққа берілетін белгілер: көздің, шаштың түсі, қан тобы және т.б.
№ 4
Тұқым қуалайтын және тұқым қуаламайтын өзгергіштікті салыстырыңдар.
Жауап үлгісі.
| Салыстыру белгісі | Тұқым қуалайтын | Тұқым қуаламайтын |
|---|---|---|
| Не өзгереді | гендер (генотип) | тек сыртқы көрінісі (фенотип), гендер бұрынғыдай |
| Ұрпаққа беріледі | иә | жоқ |
| Себебі | мутациялар, ата-ананың гендерінің үйлесуі | орта жағдайы: жарық, қоректену, температура, жаттығу |
| Мысалы | көздің түсі, қан тобы | терінің қарайуы, спорттан өскен бұлшық ет, жарықта мен көлеңкедегі жапырақ мөлшері |
Жауабы: тұқым қуалайтын өзгергіштік гендердің өзгеруімен байланысты және ұрпаққа беріледі; тұқым қуаламайтыны орта жағдайынан болады және тұқым қуаламайды.
№ 5
Кестедегі оң және сол бағандардың арасындағы сәйкестікті анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар. Өзгергіштік: тұқым қуалайтын; тұқым қуаламайтын. Сәйкес белгілер: а) ұрпақтан-ұрпаққа берілмейді; ә) ұрпақтан-ұрпаққа беріледі; б) көздің түсі; в) оқу; г) ілгекпен тоқу; ғ) шаш түсі; д) терінің қарайуы.
Қалай ойлаймыз. Дағдыларды (оқу, тоқу) сен өзің үйреніп аласың. Қарайу күнге байланысты. Ал көз бен шаштың түсі гендерде жазылған.
Шешуі.
| Өзгергіштік | Белгілер |
|---|---|
| Тұқым қуалайтын | ә, б, ғ |
| Тұқым қуаламайтын | а, в, г, д |
Жауабы: тұқым қуалайтын: ә, б, ғ; тұқым қуаламайтын: а, в, г, д.
№ 6
Хромосома дегеніміз не?
Жауабы: бұл — нәруыздар мен ДНҚ-дан тұратын ядроның жіп тәрізді құрылымы. Жасуша бөлінер алдында центромерамен қосылған екі қарындас хроматида болып көрінеді. Хромосомаларда тұқым қуалайтын ақпарат сақталады.
Суретке түсініктеме (1, 2, 3 деп белгіленген екі хромосома). Суретте пішіні әртүрлі екі хромосома көрсетілген. 1 және 2 белгілері хромосоманың иығын (хроматиданы) және оның ішіндегі ДНҚ жіпшесін көрсетеді, ал 3 — центромера.
№ 7
ДНК неден құралады? Гендер қандай қызмет атқарады?
Қалай ойлаймыз. Қос спираль мен тұқым қуалайтын жазбаның «әріптерін» еске түсір.
Жауабы: ДНҚ төрт түрлі нуклеотидтен (А, Т, Г, Ц) құралады, олар қос спиральға оралған екі тізбекке қосылған. Гендер — ДНҚ-ның бөліктері. Әр ген бір нәруыздың құрылысы туралы ақпарат береді, сөйтіп организмнің белгісін анықтайды.
№ 8
Нәруыз биосинтезіне қанша амин қышқылы қатысады?
Жауабы: амин қышқылының 20 түрі. Олардан мыңдаған түрлі нәруыз жиналады, 20 әріптен сөздер құралатыны сияқты.
№ 9
Ген — бұл … .
Жауабы: бір нәруыздың құрылысы (яғни организмнің белгісі) туралы ақпарат жазылған ДНҚ молекуласының бөлігі.
№ 10
Ген арқылы не беріледі?
Жауабы: ген нәруыздың құрылысы (амин қышқылдарының реті) туралы, яғни белгі туралы ақпаратты береді. Гендер арқылы белгілер ата-анадан ұрпаққа өтеді.
№ 11
Нәруыз құрылымындағы бір амин қышқылының орын ауыстыруы неге алып келуі мүмкін?
Қалай ойлаймыз. Нәруыз дұрыс пішіні болғанда ғана жұмыс істейді, ал пішіні амин қышқылдарының ретіне байланысты.
Жауабы: нәруыздың қасиеттерінің өзгеруіне және жаңа белгінің пайда болуына. Нәруыз нашар жұмыс істеуі немесе мүлде тоқтауы мүмкін, ол тұқым қуалайтын ауруға әкеледі. Мысалы, гемоглобиндегі бір амин қышқылының ауысуынан орақ тәрізді жасушалы анемия пайда болады.
№ 12
Хромосома пішіні неге тәуелді?
Жауабы: центромераның (қысылған жердің) орналасуына: ол хромосоманы иықтарға бөледі, ал оның орнына иықтардың тең немесе тең емес болуы байланысты.
№ 13
Хромосомалар жиынтығы дегеніміз не?
Жауабы: бір жасуша ядросында орналасқан хромосомалардың жиынтығы; ол түрдің барлық дараларында тұрақты.
№ 14
Адамның соматикалық жасушасында қанша хромосома бар?
Жауабы: 46 хромосома, яғни 23 жұп.
№ 15
Адамның жыныс және соматикалық жасушаларындағы хромосомалар жиынтығы бір-бірінен несімен ерекшеленеді?
Жауабы: жыныс жасушаларында жиынтық гаплоидті: 23 хромосома (әр жұптан біреуі). Соматикалық жасушаларда жиынтық диплоидті: 46 хромосома, яғни 2 есе көп.
№ 16
Қандай хромосомалар гомологті деп аталады?
Жауабы: пішіні мен мөлшері бірдей, бір белгілердің гендерін алып жүретін жұп хромосомалар. Бірін адам анасынан, екіншісін әкесінен алады.
№ 17
Оқулықтағы 4-кесте бойынша өсімдіктер мен жануарлардың әртүрлі түрлерінің хромосомалар жиынтығына сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. 4-кесте — 52-параграфтағы әртүрлі организмдердегі хромосомалар жиынтығы кестесі. Соны сипатта.
Жауап үлгісі. Әр түрдің хромосома саны өзінше тұрақты. Жануарларда: үй қояны 44, тышқан 40, көгершін 80, ит 78, шимпанзе 48, қой 54, бақа 26, тауық 78, сазан 104. Өсімдіктерде: алма 34, беде, қарабидай және бұршақ 14-тен, қызылша мен орамжапырақ 18-ден, қарағай мен қызанақ 24-тен, жүгері 20, бұрыш 48. Хромосома саны әрдайым жұп, өйткені хромосомалар жұптасып тұрады. Әртүрлі түрлерде сан сәйкес келуі мүмкін (қарабидай мен бұршақ) және ол организмнің күрделілігіне байланысты емес: сазанда 104, адамда 46.
Жауабы: хромосома саны түр үшін тұрақты, жұп, түрлерде әртүрлі және ұйымдасу деңгейіне байланысты емес.
№ 18
Оқулықтағы 5-кесте бойынша әртүрлі түр өкілдеріндегі диплоидті және гаплоидті жиынтығына сипаттама беріңдер.
Қалай ойлаймыз. 5-кесте — 53-параграфтағы диплоидті және гаплоидті жиынтықтар кестесі.
Жауап үлгісі. Гаплоидті жиынтық диплоидтіден екі есе аз.
| Түр | 2n | n |
|---|---|---|
| Адам | 46 | 23 |
| Картоп | 48 | 24 |
| Сиыр | 60 | 30 |
| Алабұға | 28 | 14 |
| Мысық | 38 | 19 |
Диплоидті жиынтық соматикалық жасушаларда, гаплоидті жиынтық гаметаларда болады. Ұрықтану кезінде n + n = 2n.
Жауабы: n = 2n : 2; мысалдар кестеде.
№ 19
a және ә-суреттері бойынша дрозофила шыбынының гаплоидті және диплоидті хромосомалар жиынтығын анықтаңдар.
Қалай ойлаймыз. Дрозофиланың дене жасушаларында 8 хромосома, яғни 4 жұп (үш жұп аутосома және бір жұп жыныс хромосомасы). Суреттерде хромосомаларды санап көр: бір жасушада екіншісінен екі есе көп.
Шешуі. а суретте әр түрдің екі хромосомасы көрінеді: барлығы 8, бұл — диплоидті жиынтық (2n = 8). ә суретте әр түрдің бір хромосомасы: барлығы 4, бұл — гаплоидті жиынтық (n = 4).
Жауабы: а) диплоидті, 8 хромосома; ә) гаплоидті, 4 хромосома.
№ 20
Әр түр үшін хромосомалар жиынтығы қалай аталады?
Жауабы: кариотип (хромосомалардың саны, мөлшері және пішіні).
№ 21
Дрозофила шыбынының XY жыныс хромосомасының үйлесімі қандай жынысты анықтайды?
Жауабы: ер (аталық) жынысты.
№ 22
XX хромосомалар үйлесімі … жынысты білдіреді.
Жауабы: әйел (аналық) жынысты.
№ 23
Аутосомалар — бұл … .
Жауабы: жыныстық емес хромосомалар, аталықта да, аналықта да бірдей (адамда 46-ның 44-і).
№ 24
Жыныс хромосомалары неге жауапты?
Жауабы: организмнің жынысын анықтауға (XX — әйел, XY — ер), сонымен бірге олар кейбір белгілердің гендерін де алып жүреді.
Жадынама
- Тұқым қуалайтын өзгергіштік балаларға беріледі, тұқым қуаламайтыны берілмейді.
- Ген — нәруыз туралы ақпараты бар ДНҚ бөлігі.
- Нәруыздарда амин қышқылының 20 түрі бар.
- Соматикалық жасушалар диплоидті, гаметалар гаплоидті.
- XX — әйел жынысы, XY — ер жынысы.