№ 2 зертханалық жұмыс. Судың тірі организмдер үшін маңызы мен қасиеттерін зерттеу
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 3 бөлім: Жасушалық биология. Су және органикалық заттар. 72–74-беттер.
Нені үйренесің
- Мұздың судан жеңіл екенін, судың баяу қызып, баяу суитынын, қызған кезде ұлғаятынын тәжірибемен тексеруді.
- Бұл қасиеттердің тірі организмдерге қандай пайдасы бар екенін түсіндіруді: көлдегі балықтардан бастап шөл жануарларына дейін.
- Судың жасушадағы рөлін анықтауды.
- Өсімдіктер мен жануарлардың су тапшылығына бейімделуін атауды.
Ой қозғау
- Қыста су айдыны неге түбіне дейін қатып қалмайды? Мұз судан жеңіл, сондықтан үстінде қалады да, астындағы суды «көрпе» сияқты қорғайды. Балықтар мұз астындағы сұйық суда қыстайды.
- Адам денесі салмағының қандай бөлігін су құрайды? Жартысынан көбін. Адам үшін дене салмағының 10%-ынан асып түсетін суды жоғалту өлімге әкеледі.
🌟 Қазақстан шөлдеріндегі бұлдырықтар суатқа дейін көп шақырым ұшып барады, кеудесіндегі қауырсындарын сумен малып, балапандарына су әкеледі. Балапандары суды қауырсыннан тұмсықтарымен сығып алады.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыс мақсаты
Судың қасиеттерін тәжірибе арқылы зерттеу және осы қасиеттердің тірі организмдер үшін не үшін қажет екенін түсіну.
Құрал-жабдықтар мен материалдар
| Не алу керек | Не үшін |
|---|---|
| су, мұз кесегі | судың мұздан қандай айырмашылығы бар екенін салыстыру |
| түбі жалпақ колба (мөлдір банка да болады) | су құйып, 1-ші және 3-ші тәжірибені бақылау |
| қысқыш | мұзды салу және алу |
| сынауық, спиртшам | суды қайнағанша қыздыру (2-ші тәжірибе) |
| су термометрі | температураны өлшеу |
| парақ қағаз және тиын (монета) | 3-ші тәжірибе |
| түтікше өткізілген тығыны бар колба, маркер | 4-ші тәжірибе |
| шыны таяқша | қажет болғанда суды араластыру |
⚠️ Қауіпсіздік. Спиртшамды мұғаліммен немесе ересек адаммен бірге ғана жақ та, сөндір. Сынауықты жоғарғы жиегінен ұста, аузын өзіңнен және көршілеріңнен әрі қарат. Ыстық су мен шыныны жалаң қолмен ұстама. Тығыны бар колбаны тығыздап жауып қыздыруға болмайды: түтікше ашық тұруы керек, әйтпесе тығын атылып кетеді. Үйде ересек адамсыз отпен жасалатын тәжірибені қайталама: қыздырғыш ретінде шәйнектегі ыстық суды алуға болады, колбаның орнына шағын шыны бөтелке жарайды.
Жұмыс барысы
Не көресің және бұл нені білдіреді
1-тәжірибе. Мұз судың бетінде жүзеді. Демек, мұз судан жеңіл. Судың мұзы ерекше: қатқан кезде молекулалар араларында «бос орындар» қалатындай болып орналасады да, зат тығыздығы кемиді. Сондықтан көлдер мен су қоймалары (мысалы, Қапшағай) үстінен қатады, ал түбінде су сұйық күйінде қалады, балықтар, шаяндар, бақалар қыстан аман өтеді.
2-тәжірибе. Су бірден қайнамайды: бірнеше минут тұрақты қыздыру керек. Салқындауы да баяу. Бұл қасиетті үлкен жылу сыйымдылығы дейді. Жасушалар мен дене ішінде су температураның күрт өзгеруін жұмсартады, ал бетінен буланғанда (адамда тер, өсімдіктерде дымқыл жапырақтар) организмді салқындатады. Осылайша су жылу реттелу процесіне қатысады.
3-тәжірибе. Қағаз парағы суда біраз уақыт жатады, сосын малынып, батады. Жеңіл монета бетінде қалуы мүмкін: су молекулалары бір-біріне қатты тартылады, сондықтан беткі қабатында серпімді «жарғақ» пайда болады. Бұл — беттік керілу. Соның арқасында су бетімен су өлшегіш жәндіктер жүгіреді, ал жіңішке сабақтармен су жапырақтарға көтеріледі.
4-тәжірибе. Қыздырғанда түтікшедегі судың деңгейі көтеріледі. Қыздыруды тоқтатқанда су суиды да, деңгей төмендейді. Қорытынды: су қызғанда ұлғаяды, суығанда кішірейеді. (Басында деңгей бір сәтке сәл төмендеп кетуі мүмкін: алдымен шыны қызып, ұлғаяды.)
Қорытынды
Судың ерекше қасиеттері бар: мұз судан жеңіл, судың жылу сыйымдылығы үлкен, беттік керілуі бар, ал қыздырғанда ол ұлғаяды. Бұл қасиеттер тірі организмдерді температураның күрт өзгеруінен қорғайды, мұз астында өмір сүруге мүмкіндік береді және судың өсімдік сабақтарымен қозғалуын қамтамасыз етеді.
👨👩👧 Ата-анаға. Баласына әр тәжірибенің нәтижесін алдымен болжатып, сосын тексертіңіз. От пен ыстық суды өзіңіз ұстаңыз: бала бақылап, жазып отырсын.
Судың қасиеттерін өмірмен қалай байланыстырамыз
Өзіңді тексер
- Су қандай қасиеттерге ие? Көптеген заттарды ерітеді, баяу қызады және баяу суиды (жылу сыйымдылығы үлкен), мұзы судан жеңіл, беттік керілуі бар, қызғанда ұлғаяды, жақсы буланады.
- Өсімдіктер тіршілігінде су қандай маңызға ие? Қоректік заттарды ерітіп, өсімдік бойымен тасымалдайды, жасушаларды серпімді ұстайды (тургор), фотосинтезге қатысады, буланғанда жапырақты салқындатады.
- Құрлық жануарлары су теңгерімін қалай реттейді? Су ішеді, суды азықпен алады, майлар ыдырағанда метаболитті су түзеді, суды үнемдейді (құрғақ нәжіс, концентрацияланған несеп), ылғалды ауасы бар індерге тығылады және ішінара сусыздануға төзеді. Жәндіктерде су артқы ішектен организмге қайтадан сіңеді.
🌟 Түйе дене салмағының 27%-ына дейін судың жоғалуына төзеді, қой — 23%-ға, ит — 17%-ға дейін. Адам үшін 10%-дан астам жоғалту қауіпті.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Сол және оң бағанын сәйкестендіре отырып, жасушадағы судың рөлін аш. 1. Жасушаның серпімділігін қамтамасыз ету: жасушаның суды жоғалтуының салдары. 2. Химиялық реакцияның жылдамдауы. 3. Жылу реттелу процесіне қатысуы. 4. Зат алмасуды қамтамасыз ету. Оң баған: а) баяу қызу және суу қабілетіне қарай; ә) жапырақтардың солуы, жемістердің кебуі; б) жасушадағы заттардың еруі есебінен; в) заттардың жасушаға түсуі және олардың жасушалардан ерітінділер түрінде шығуы.
Қалай ойлаймыз. Су — еріткіш те, жылу сақтағыш та, жасушалардың «қаңқасы» да. Әр рөлге сәйкес көрінісін тап.
Шешуі.
| Судың рөлі | Көрінісі |
|---|---|
| 1. Жасушаның серпімділігі | ә) судың жетіспеуінен жапырақтар солады, жемістер кебеді |
| 2. Химиялық реакцияның жылдамдауы | б) заттар еріген, сондықтан реакциялар тез жүреді |
| 3. Жылу реттелу | а) су баяу қызады және баяу суиды |
| 4. Зат алмасуды қамтамасыз ету | в) заттар жасушаға түсіп, ерітінді түрінде одан шығады |
Жауабы: 1 — ә; 2 — б; 3 — а; 4 — в.
№ 2
Сұлбаны дәптерге сызып, құраңшылықта тіршілік ететін көптеген өсімдіктер мен жануарлардың су тапшылығына бейімделуін түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Қазақстанның дала, жартылай шөл және шөл өңірлеріндегі өсімдіктер мен жануарларды ойла: олар суды қалай табады, жинайды және қалай үнемдейді?
Жауап үлгісі.
| Өсімдіктер (сексеуіл, жантақ, Грейг қызғалдағы) | Жануарлар (түйе, кіші сарышұнақ, орқоян, кіші құмтышқан, бұлдырық, шөл сасыққоңызы) |
|---|---|
| ұзын тамырлары жер асты суларына дейін терең жетеді | ін қазады: онда ауа ылғалды, су аз жоғалады |
| ұсақ жапырақтар, тікенектер, жапырақтардың жойылуы (сексеуіл) | майлар ыдырағанда метаболитті су түзіледі (түйенің өркеші) |
| тығыз қабықша, булануға қарсы балауыз жабын | құрғақ нәжіс, концентрацияланған несеп: суды үнемдеу |
| етті сабақтары мен жапырақтарында су қоры бар | судың жоғалуына төзеді (түйе дене салмағының 27%-ына дейін) |
| ылғал кезінде көктемде қысқа вегетация (эфемерлер, Грейг қызғалдағы) | түнгі тіршілік, суатқа ұшып бару, қауырсынмен су тасу (бұлдырықтар) |
Жауабы: өсімдіктер: терең тамырлар, ұсақ жапырақтар немесе тікенектер, балауыз жабын, су қоры, көктемдегі жылдам даму циклі. Жануарлар: індер, метаболитті су, бөліп шығарғанда суды үнемдеу, сусызданудан төзімділік.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Мұздың судан жеңіл екені қызықты болды. Енді мен судың баяу суитынын білетін болдым. Түйенің суды қалай үнемдейтінін білгім келеді».
Жадынама
- Зертханалық жұмыс судың төрт қасиетін тәжірибе арқылы көрсетті.
- Су жасуша серпімділігі, реакциялар, жылу реттелу және заттарды тасымалдау үшін қажет.
- Дене салмағының 10%-нан астамын жоғалту адам үшін өлімге әкеледі.
- Шөл өсімдіктері мен жануарлары суды үнемдейді және оны түрлі жолмен табады.