§ 14. Организмдер тіршілігіндегі микроэлементтер мен макроэлементтердің маңызы. Өсімдіктердегі макроэлементтердің тапшылығы. Тыңайтқыштар

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 3 бөлім: Жасушалық биология. Су және органикалық заттар. 74–80-беттер.

Нені үйренесің

• Макроэлементтердің микроэлементтерден айырмашылығын түсіндіруді және мысал келтіруді.
• Негізгі элементтердің организмдер тіршілігіндегі рөлін сипаттауды.
• Жапырақтың түріне қарап, өсімдікке азот, фосфор немесе калий жетіспейтінін анықтауды.
• Органикалық және минералды тыңайтқыштарды ажыратуды және оларды қашан енгізетінін білуді.

Ой қозғау

• Микро- және макроэлементтер дегеніміз не? Бұл — жасушалар тұратын химиялық элементтер. Макроэлементтер жасушада көп, микроэлементтер өте аз, бірақ екеуі де қажет.
• Өсімдіктердің топырақтық қоректенуі дегенді қалай түсінесіңдер? Өсімдік топырақтан тамырымен су мен оған еріген минералды тұздарды алады.
• Тірі организмдер микро- және макроэлементтерсіз тіршілік ете ала ма? Жоқ: дененің барлық заттары солардан құралған, тіпті бір элементтің аздап жетіспеуінің өзі ауруға әкеледі.

💡 Барлық жасушалардың химиялық құрамы ұқсас. Бұл — органикалық дүниенің біртұтас екендігінің дәлелдерінің бірі: сен де, далада өсіп тұрған қызғалдақ та бірдей элементтерден «құралғансыңдар».

Тақырыпты талдаймыз

Тірі организм неден құралған

Тірі организмдердің 98%-ы төрт элементтен тұрады: оттек, көміртек, сутек және азот. Олардан нәруыздар, майлар, көмірсулар және нуклеин қышқылдары, сонымен қатар жасушаның «отыны» — АТФ құралған. Сутек пен оттек жер бетіндегі ең көп таралған зат — судың құрамына да кіреді.

Макроэлементтер: «үлкен үштік» және оның серіктері

Макроэлементтерге оттек (65—75%), көміртек (15—18%), сутек (5—10%), азот (1,5—2%) жатады. Бұған күкірт, фосфор, хлор, калий, магний, натрий, кальций, темір де кіреді (олар жасуша құрылымының 1,9%-ына тиесілі).

🌟 Сенің қаның гемоглобиндегі темірден қызыл, ал жапырақтар хлорофилдегі магнийден жасыл.

Микроэлементтер: аз, бірақ өте маңызды

Микроэлементтер жасушаларда өте аз мөлшерде (0,01%-дан аз) кездеседі: мырыш, молибден, мыс, фтор, бор, марганец, алюминий және т.с.с. Пайыздық мөлшері маңыздылықтың көрсеткіші емес: олардың біреуінің жетіспеуі не артық болуы ауруға әкеледі.

• Бор. Өсімдіктің қажет етуі небәрі 0,04—0,1 мг. Бор аз болса, жемістер мен тұқымдар нашар түзіледі, түйіндері түсіп қалады.
• Йод. Онсыз адамда зоб ауруы дамиды. Сондықтан Қазақстан дүкендерінде йодталған тұз сатылады. Теңіз орамжапырағы судан йодты өзіне сіңіреді.
• Мыс. Жетіспесе, өсімдіктер нашар дамиды, жасыл бөліктері өңсізденіп, солып қалады, бос дәнділік пайда болады. Жануарларға мыс қан түзетін жасушалардың қалыпты жұмыс істеуі үшін қажет. Мыс устрицалар мен сегізаяқтардың барлық мүшесінде болады.
• Марганец. Өсімдіктердің тыныс алуы мен фотосинтезін күшейтеді, жануарларда жас организмдердің өсуін күшейтеді, қантүзіліміне әсер етеді. Құстарда жетіспесе, сүйек қаңқасының бұзылуына байланысты ауру — перозис дамиды.

⚠️ Жиі кететін қате. «Микро» дегеніміз «маңызсыз». Жоқ! Дененде йод грамның ұсақ бөліктері ғана болады, бірақ онсыз қалқанша без жұмыс істемейді. Артық болғаны да зиянды: молибден көп болса, асқорыту бұзылады, фтор сүйектер мен тістерге зиян келтіреді, селеннің артық мөлшері жануарлардың жүнінің түсіне, тұяқтарының өсуіне, бұзылуына әкеледі.

Өсімдікке не жетіспейтінін жапырақтардан оқимыз

Өсімдіктердің топырақтық қоректенуіндегі ең басты элементтер — азот, фосфор және калий. Тәжірибелі бағбан жапырақтардың түсі мен пішініне қарап, не жетіспейтінін бірден көреді.

• Азот жер үсті өркендердің (сабақтар мен жапырақтардың) өсуін күшейтеді.
• Калий тамырлардың, түйнектердің, пиязшықтардың өсуіне жағдай жасайды.
• Фосфор жемістердің салмағына, мөлшеріне әсер етеді, олардың пісіп-жетілуін жылдамдатады.
• Калий мен фосфор өсімдіктердің суыққа төзімділігін арттырады.

🌟 Орамжапыраққа азот жетпеген жағдайда төменгі жапырақтары қызыл және ашық сары ерекше түске ие болады, ал жүгерінің жапырағының ортаңғы жүйкесінің ұлпалары өлі ұлпаларға айналады, жапырақтың шеттері ширатылады.

Тыңайтқыштар: топырақтың азығы

Өсімдіктердің өнімділігін арттыру үшін топыраққа қоректік заттарды тыңайтқыштар түрінде енгізу қажет. Тыңайтқыштар органикалық және минералды болып екіге бөлінеді.

• Органикалық тыңайтқыштар: көң, құс саңғырығы, шымтезек, қарашірік. Олар организмдердің тіршілік әрекеттерінің қалдықтары немесе өлі дене бөліктері. Өсімдіктер оларды микроорганизмдер әсерінен толық шіріп, минералды заттарға айналғаннан кейін ғана сіңіреді. Сондықтан органикалық тыңайтқыштарды топыраққа көктемге дейін ыдырап үлгеруі үшін күзде енгізеді.
• Минералды (химиялық) тыңайтқыштар: суперфосфат, калий хлориді, несепнәр, аммоний сульфаты, селитра. Олардың құрамында топырақта жетіспейтін азот, фосфор, калий элементтері болады.

📌 Тыңайтқыштарды қатаң нормаға сай енгізеді. Артығы өсімдіктер мен табиғатқа зиян келтіреді, ал жемістерде адамға зиянды нитраттар жинақталады. Өсімдікті үстеме қоректендіруді жаңбырдан кейін немесе мол етіп суарғаннан кейін жасаған жөн.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Тыңайтқыш қаптамасына неге норма жазылған?» Тұздың артығы өсімдікке зиян келтіріп, нитрат жинақтайтынын өзі түсіндірсін. Бұл экологиялық сауаттылық туралы сөйлесуге жақсы себеп.

📕 Оқулықта минералды тыңайтқыштарды «құрамындағы тұздардың мөлшері топырақта болуы керек мөлшерден көп болатындай етіп» енгізеді делінген. Бұл дәл емес және сол бетте жоғарыда айтылғанға қайшы: тыңайтқышты артық мөлшерде енгізуге болмайды. Қатаң есептелген норма керек, әйтпесе тамырлар сусызданып, өсімдік қурап қалуы мүмкін.

Өзіңді тексер

• Макроэлементтерге қандай элементтер жатады? Оттек, көміртек, сутек, азот (негізгілері), сонымен қатар күкірт, фосфор, хлор, калий, магний, натрий, кальций, темір.
• Микроэлементтерге мысал келтіріңдер, оларды неге солай атайды? Мырыш, молибден, йод, мыс, фтор, бор, марганец. Олар жасушада өте аз (0,01%-дан аз).
• Топырақтық қоректену дегеніміз не? Судың және еріген минералды тұздардың топырақтан өсімдіктің тамырына түсуі.
• Өсімдіктер қалыпты өсу үшін қандай элементтер қажет? Азот, фосфор, калий.
• Азоттың өсімдіктер тіршілігіндегі рөлі қандай және азоттық ашығу неге әкеліп соқтырады? Азот нәруыздардың түзілуі мен өркендердің өсуі үшін қажет. Жетіспесе, жапырақтар өңсізденіп, сарғаяды, өсу баяулайды, бүйір өркендер аз болады.
• Өсімдіктердің қоректенуінде фосфор жетіспеушілігін қандай белгілер бойынша анықтайды? Қола тәрізді көкшіл жасыл жапырақтар, өсуі тоқтайды, гүлдеуі мен пісуі кешігеді.
• Калий жетіспеушілігін ше? Тамырлар, түйнектер, пиязшықтар нашар дамиды, жапырақтары солғын, жиектерінде қоңыр дақтар болады.
• Өсімдіктер тіршілігінде минералдың жетіспеушілігін қалай толықтырады? Тыңайтқыштарды (органикалық және минералды) қатаң нормаға сай енгізеді.
• Органикалық тыңайтқыштар минералды тыңайтқыштардан немен ерекшеленеді? Органикалық тыңайтқыштар (көң, саңғырық, шымтезек, қарашірік) организмдердің қалдықтары мен өлі бөліктерінен тұрады және ыдырағаннан кейін сіңеді, ал минералдыларда (селитра, суперфосфат) азот, фосфор, калийдің дайын тұздары болады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Мәтінді дәптерге толықтырып жазыңдар. Кез келген жасушаның құрамына ... химиялық элементтер кіреді. Бұл — ... және ... табиғатының тұтастығының дәлелінің бірі. Сандық мөлшері бойынша тірі организм құрамына кіретін химиялық элементтер ... және ... бөлінеді. Жасуша массасының 98%-ын құрайтын элементтер — ... . Оларды ... атайды, ... жасуша көлемінің 0,01%-ын құрайды.

Қалай ойлаймыз. «Тірі организм неден құралған» және «Микроэлементтер» бөлімдерін еске түсір.

Жауап үлгісі. Кез келген жасушаның құрамына көптеген химиялық элементтер кіреді. Бұл — тірі және жансыз табиғаттың тұтастығының дәлелінің бірі. Сандық мөлшері бойынша олар макро- және микроэлементтерге бөлінеді. Жасуша массасының 98%-ын құрайтын элементтер — оттек, көміртек, сутек және азот, оларды макроэлементтер атайды. Микроэлементтер жасуша көлемінің 0,01%-ын құрайды.

Жауабы: көптеген; тірі және жансыз; макро- және микроэлементтер; O, C, H, N; макроэлементтер; микроэлементтер.

№ 2

Мәтінді дәптерге толықтырып жазыңдар. Жасушадағы элементтер және олардың маңызы арасындағы сәйкестікті анықтаңдар. — ДНК, РНК, АТФ құрамындағы элемент; — нәруыздардың ауыстыруға болмайтын құрамбөлігі; — эндемиялық зоб ауруы дамуының алдын алады; — жануарлардың қантүзіліміне әсер етеді; — жетіспеген жағдайда өсімдіктерде бос дәнділікке әкеледі. Нұсқалар: а) йод; ә) мыс; б) фосфор; в) марганец; г) күкірт.

Қалай ойлаймыз. Кестені және микроэлементтер туралы абзацтарды еске түсір.

Шешуі.

Жауабы: фосфор — б; күкірт — г; йод — а; марганец — в; мыс — ә.

№ 3

Кестені дәптерге сызып, дұрыс жауаптардың номірлерін үш бағанға бөліп жазыңдар. Бағандар: азот тыңайтқышы, калий тыңайтқышы, фосфор тыңайтқышы. Дұрыс жауаптар: 1. Тамырының, пиязшығының, түйнегінің өсуін арттырады. 2. Жемістері қышқыл болады. 3. Сабақтары мен жапырақтарының өсуін тездетеді. 4. Жемістерінің массасын арттырады. 5. Өсімдіктің суыққа төзімділігін арттырады. 6. Дәндерінде майдың жинақталуына әсер етеді. 7. Бүйір өркендері тарамдалмайды. 8. Жемістердің пісуін тездетеді.

Қалай ойлаймыз. Азот: сабақтар, жапырақтар, тарамдалу. Калий: тамырлар, түйнектер, жетіспегенде жемістер қышқыл. Фосфор: жемістер, дәндегі май, пісу.

Шешуі.

Жауабы: азот: 3, 7; калий: 1, 2, 5; фосфор: 4, 6, 8.

№ 4

Келтірілген тыңайтқыштар тізімінен қайсысы органикалық, қайсысы минералды тыңайтқыштарға жататындығын анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар: күл, құс саңғырығы, суперфосфат, көң, селитра, шымтезек, несепнәр.

Қалай ойлаймыз. Органикалық тыңайтқыштар организмдердің қалдықтары мен өлі бөліктерінен жасалады. Минералдылар — азот, фосфор, калий тұздары.

Шешуі.

Жауабы: органикалық: құс саңғырығы, көң, шымтезек; минералды: суперфосфат, селитра, несепнәр, күл.

№ 5

Кестені дәптерге сызып толтырыңдар. Бағандар: минералды тыңайтқыштардың түрлері; өсімдік мүшелеріне әсері; топыраққа енгізу мерзімі. Жолдар: азотты, фосфорлы, калийлі.

Қалай ойлаймыз. Параграфқа сүйен: азот жер үсті өркендерін күшейтеді, фосфор жемістерге әсер етеді, калий тамырлар мен түйнектерге. Мерзімдері оқулықта тікелей аталмаған, орынды жауап бер.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кестені қара.

💡 Өзіндік талдау. Толықтыр: «Бүгін мен азоттың жетіспеуін өңсіз жапырақтардан көруге болатынын білдім. Мен органикалық және минералды тыңайтқыштарды ажырата үйрендім. Микроэлементтер жасушада жүзден бір пайыздан да аз екені, бірақ онсыз болмайтыны мені таңғалдырды».

Жадынама

• Тірі организмдер 98% O, C, H, N-нан тұрады.
• Жасушада микроэлементтер аз, бірақ олардың жетіспеуі не артық болуы ауруға әкеледі.
• Өсімдіктердің негізгі қоректік элементтері: азот, фосфор, калий.
• Тыңайтқыштар органикалық және минералды болады; артығы зиянды және нитраттар жинақтайды.

Шағын тест