Тараудың ең маңыздысы. Физика — табиғат туралы ғылым

Физика, 7 сынып. Оқулық: Кронгарт Б.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 тарау: Физика — табиғат туралы ғылым. 16–17-беттер.

Нені қайталаймыз

І тарау «Физика — табиғат туралы ғылым»: 1-параграф (физика нені зерттейді) және 2-параграф (табиғатты зерттеу әдістері).

Тарау схемасы өз сөзіңмен

Тараудың негізгі ойы: физика физикалық құбылыстар мен заттардың қасиеттерін зерттейді. Ал оларды қалай зерттейді? Үш жолмен.

Негізгі ұғымдар

📌 Құбылысты зерттеу жолы: бақылау → болжам → эксперимент → теориялық қорытынды. Физикада тәжірибе — басты төреші: оған қайшы келген болжам қабылданбайды.

⚠️ Жиі кететін қате. Бақылау мен экспериментті шатастыру. Бақылауда сен қарайсың, ал экспериментте араласып, жағдайды өзгертесің.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан тарау схемасын кітапқа қарамай, жатқа сызуын сұраңыз. Егер ол көрсеткілерді «құбылыстардан» «әдістерге», содан «заңдар мен теорияларға» апарса, басты нәрсе меңгерілген.

Тарауды қайталауға арналған шағын тест

Жаттығуларды шығарамыз

Бұл — тарауды қайталауға арналған сайттың өз жаттықтырғышы: тапсырмалар сайт үшін құрастырылған, оқулықта жоқ.

№ 1

Әдісті анықта: бақылау ма, эксперимент пе. а) Сен күн сайын кешке күннің қай уақытта батқанын жазып отырасың. ә) Сен суық су мен ыстық су құйылған стақандарға бір-бір кесектен қант салып, қайсысында тез еритінін қарайсың. б) Сен Алматының үстіндегі бұлттардың қозғалысына қарайсың.

Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: мен араласып, жағдайды өзгертіп жатырмын ба (эксперимент), әлде тек қарап тұрмын ба (бақылау)?

Шешуі.

• а) Өз бетімен болып жатқанды жазып отырсың. Бақылау.
• ә) Жағдайды өзің жасайсың: суық және ыстық су. Эксперимент.
• б) Тек қарайсың. Бақылау.

Жауабы: а) бақылау; ә) эксперимент; б) бақылау.

№ 2

Зерттеу қадамдарын ретімен қой: 1) тәжірибе қоямыз; 2) таудағы қардың оңтүстік беткейлерде тезірек еритінін байқаймыз; 3) қорытынды жасаймыз; 4) оңтүстік беткейлер Күннен күштірек қызады деп болжаймыз.

Қалай ойлаймыз. Тізбекті еске түсір: бақылау → болжам → эксперимент → қорытынды.

Шешуі.

• 2. бақылау: оңтүстік беткейлерде қар тезірек ериді.
• 4. болжам: оңтүстік беткейлер күштірек қызады.
• 1. эксперимент: мысалы, оңтүстік және солтүстік беткейдегі температураны өлшеу.
• 3. қорытынды.

Жауабы: 2, 4, 1, 3.

№ 3

Жаңбырдан кейін дымқыл асфальттың күнде көлеңкеге қарағанда тезірек кебетінін байқадың. Болжам жаса және оны тексеретін тәжірибені сипаттап бер.

Қалай ойлаймыз. Болжам тексеруге болатындай болуы керек. Тәжірибеде бір жағдайды өзгерту, қалғандарын сол күйінде қалдыру керек.

Жауап үлгісі.

• Болжам: асфальт неғұрлым қатты қызса, судың одан булануы соғұрлым тез болады.
• Тәжірибе: күнді және көлеңкелі жерге (бірдей плиткаларға) бірдей шалшықтар (бір ас қасық судан) құю. Әрқайсысы кебетін уақытты өлшеу.
• Не шығуы керек: күнде су тезірек жоғалады, демек, болжам расталады.

Жауабы: болжам — қызу булануды үдетеді; тексеру — күндегі және көлеңкедегі бірдей шалшықтардың кебуін салыстыру.

№ 4

Бамбук 5 тәулікте 20 см-ден 50 см-ге дейін өсті. Өскін неше есе өсті? Бір тәулікте орта есеппен неше сантиметрге өседі?

Қалай ойлаймыз. Алдымен биіктіктің өсімін тап, содан кейін тәулік санына бөл.

Шешуі.

1. Өсім: $50,\text{см}-20,\text{см}=30,\text{см}$.
2. Неше есе өскені: $50:20=2{,}5$ есе.
3. Бір тәулікте орта есеппен: $30,\text{см}:5=6,\text{см}$.

Жауабы: 2,5 есе; орта есеппен тәулігіне 6 см.

№ 5

Физикалық заңның физикалық теориядан айырмашылығын түсіндір. Теорияға мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Заң не болатынын айтады (шамалар арасында қандай байланыс бар). Теория неге солай болатынын түсіндіреді.

Жауап үлгісі.

• Заң — көптеген тәжірибеде расталған шамалар арасындағы тұрақты байланыс. Оны формуламен жазуға болады.
• Теория — заңды түсіндіру; оған құбылыстардың сипаттамасы, шамалар және тәжірибе нәтижелері кіреді.
• Теорияның мысалы: механика. Ол автомобильдердің, пойыздардың, аспан денелерінің қозғалысын түсіндіреді.

Жауабы: заң шамалар арасындағы тұрақты байланысты сипаттайды, теория заңды түсіндіреді; теорияның мысалы — механика.

№ 6

Физикадағы жаңалықтардың жаңа техниканың пайда болуына қалай әкелгеніне екі мысал және техниканың физикаға қалай көмектескеніне бір мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Параграфты еске түсір: радиотолқындар, электр құбылыстары, ғарыш.

Жауап үлгісі.

• Радиотолқындарды ашып, олардың қасиеттерін зерттеді, сонда радиобайланыс, радиолокация, теледидар пайда болды.
• Электр құбылыстарын зерттеді, сонда калькуляторлар, компьютерлер, ұялы байланыс пайда болды.
• Техника физикаға көмектеседі: радиотехниканың дамуы электр құбылыстарын одан әрі тереңірек зерттеуге көмектесті. Ал Байқоңырдан ұшырылған ғарыш аппараттары мен олардың зондтары басқа планеталарды зерттейді.

Жауабы: радиотолқындар → радио және теледидар; электр құбылыстары → компьютерлер және ұялы байланыс; техниканың дамуы жаңа зерттеулерге жетелейді.