§ 18. Литосфераны зерттеуге арналған картография және географиялық деректер қоры

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 3 бөлім: Физикалық география. 69–72-беттер.

Нені үйренесің

• Картографиялық әдіс литосфераны зерттеуге қалай көмектесетінін түсіндіруді.
• Карталардың түрлерін мақсатына қарай ажыратуды және тапсырмаға керегін таңдауды.
• Географиялық номенклатура мен топонимдердің не екенін және олар не үшін керек екенін атауды.
• Қаланың координаталарын картадан анықтауды және нысандар туралы деректерді кестеге жинауды.

Ой қозғау

• Картада нысандарды қандай тәсілдермен көрсетеді? Белгішелермен (қалалар, кен орындары), сызықтармен (өзендер, шекаралар, изосызықтар), түспен және штрихпен (биіктіктер, климат, топырақ түрлері).
• Картаның масштабы дегеніміз не? Картадағы қашықтық жердегіден неше есе кіші екенін көрсететін сан. Ол неғұрлым ірі болса, карта соғұрлым толық.
• Атласта шартты белгілер түсіндірмесі не үшін керек? Бұл — шартты белгілердің жазбасы. Онсыз бір түстің немесе белгінің не білдіретінін түсінбейсің.

💡 Карта — әлемнің кішірейтілген үлгісі, онда адамның өзі нені көрсету, нені алып тастау керегін шешеді.

Тақырыпты талдаймыз

Картографиялық әдіс не үшін керек

Литосфералық тақталар қосылып, қайта ажырап отырады, сондықтан материктердің контуры өзгереді. Мұны «тура» көру мүмкін емес: өте баяу. Картографиялық әдіс көмектеседі: ғалым бастапқы мәліметтерді алады, оларды әртүрлі тәсілдермен өңдейді және заңдылықтар бірден көрінетін жаңа карта жасайды.

Литосфераны зерттеуде карталармен не істеуге болады:

• жеке картаны егжей-тегжейлі талдау;
• әртүрлі тақырыптағы карталарды салыстыру (бедер мен жер сілкіністері);
• әртүрлі жылдардағы карталарды қатар қойып, не өзгергенін қарау;
• аналогтық карталарды салыстыру, мысалы, жанартаулардың екі картасын;
• кескінді (проекцияны) түрлендіру және оны құрамдас бөліктерге жіктеу.

🌟 Адамдар жер картасын жазуды үйренгеннен бұрын сызған. Бұл — адамзаттың ең ежелгі өнертабыстарының бірі.

💡 Ғылымда басқа да әдістер бар: математикалық және статистикалық. Картографиялық әдіс нысанның қай жерде орналасқаны және көршілерімен қалай байланысты екені маңызды болғанда таптырмас.

Карталардың қандай түрлері бар

Карталар мақсатына қарай бөлінеді. Әрқайсысы өз міндетін шешеді.

Топографиялық карта ірі масштабты және өте толық. Одан өзендерді, бедерді, ауылдық елді мекендердің түрін және табиғатпен байланысын көруге болады. Басқа карталар жалпылама.

Географиялық номенклатура және топонимдер

Географиялық номенклатура — карталардағы нысандардың атауларының жиынтығы: теңіздердің, таулардың, өзендердің, қалалардың. Атаулардың өзін топонимдер дейді. Олар нысанның қайда орналасқанын, табиғаттың қандай ерекшеліктері барын, адамдар немен айналысқанын және кімдер өмір сүргенін көрсетеді.

Топонимдер көп нәрсені айтады:

• «Сарыарқа» — «сары жота» немесе «сары дала» деген мағына: бұл атау кепкен шөптің түсін сипаттайды;
• «Каспий» теңізі жағалауында тұрған ежелгі каспи тайпаларының атымен аталған.

Топонимдерді зерттеу тарихшылар мен археологтарға жердің қандай болғанын және мұнда қандай халықтар өмір сүргенін түсінуге көмектеседі. Теңізшілер, геологтар, ұшқыштар, метеорологтар және туристер карталарды күн сайын пайдаланады.

Нысанды картада көрсету тәсілдері

Номенклатура үшін төрт тәсіл қолданылады.

Физикалық карта бойынша таулар мен өзендердің орналасуын, көлдердің биіктігі мен көлемін анықтайды. Экономикалық картадан елдерді, шекараларды, көршілерді және адамдардың шаруашылық қызметін табады. Материктер атластарында жағалау сызығын, теңіздерді, шығанақтарды, бұғаздарды, аралдарды, түбектерді және мүйістерді, сондай-ақ қорғалатын аумақтарды (ұлттық саябақтар, қорықтар) да көрсетеді.

⚠️ Жиі кететін қате. Картаны шартты белгілерсіз оқу. Әртүрлі карталарда бір түс әртүрлі нәрсені білдіреді: физикалық картада сары түс — қыраттар, ал топырақ картасында — құмдар.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Атласты физикалық картасы бар бетінен ашып, баладан Каспийді, Балқашты және Сырдарияны табуын, бейнелеу тәсілін атауын және нысанның не екенін (теңіз, көл, өзен) айтуын сұраңыз. Осылай дағды да, номенклатура да тексеріледі.

Деректерді кестеге жинау

Литосфера бойынша деректер қоры — реттелген кесте: нысанның атауы, қай жерде орналасқаны, немен қызықты екені, сандар. Мұндай кестемен салыстыру жеңіл.

Өзіңді тексер

• Нысанды карталар бойынша зерттейтін әдіс қалай аталады? Картографиялық.
• Карталардың мақсатына қарай қандай түрлері бар? Ғылыми-анықтамалық, оқу, топографиялық, мәдени-ағартушылық, туристік, туристік-өлкетанулық және спорттық бағдарлауға арналған.
• Физикалық карта нені көрсетеді, ал экономикалық карта нені? Физикалық: таулар, өзендер, биіктіктер, көлдер. Экономикалық: елдер, шекаралар, қалалар, адамдардың шаруашылық қызметі.
• Нысандарды картада бейнелеудің төрт тәсілін ата. Белгішелер, ареалдар, изосызықтар, сапалы фон.
• Топонимдер не үшін керек? Олар нысанды атап, табуға мүмкіндік береді, сондай-ақ тарихты сақтайды: қандай халықтар өмір сүргенін, табиғат қандай болғанын.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Географиялық номенклатура не үшін қажет? Өз ой-пікіріңді айтып, мысал келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Номенклатура — нысандардың «есімдері». Өзендер мен таулардың аты болмаса, не болатынын ойлан.

Жауабы: номенклатура нысанның планета бетіндегі орнын көрсетуге, аймақ табиғатының ерекшеліктерін көрсетуге, ландшафттарды, шаруашылық сипатын және халықтың этникалық тиістілігін зерттеуге мүмкіндік береді. Атаусыз орынды хабарлауға да, нысанды картадан табуға да болмайды. Мысалы, «Сарыарқа» атауы жердің түсін, «Қызылқұм» атауы құмның түсін айтып тұр.

№ 2

Географиялық карталардың негізгі функцияларын атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Картаның адамға не беретінін, онсыз не істеуге болмайтынын еске түсір.

Жауабы:

• кез келген көлемдегі аумақты тұтас, «биіктен» көрсетеді;
• нысандардың орнын анықтауға көмектеседі;
• олардың қасиеттері туралы мәлімет береді: биіктігі, көлемі, шекаралары;
• шаруашылық пен ғылымның салаларына көмектеседі;
• жер бетін зерттеу құралы және жаңа зерттеулердің негізі болады.

№ 3

Неліктен картографиялық әдіс географиялық карталарды құруда маңызды деп саналады?

Қалай ойлаймыз. Оның басқа әдістерден айырмашылығы неде және онсыз не істеуге болмайтынын ойлан.

Жауабы: әдіс бастапқы ақпаратты зерттейді және оны өңдеудің әртүрлі тәсілдері бар, сондықтан көптеген мәліметтерден көрнекі карта шығады. Ол геология, геофизика және Жер туралы басқа ғылымдарға арналған ерекше бейнелі-символдық үлгілер үшін қажет. Ол есептеу техникасымен бірге үнемі дамып отырады.

№ 4

Топографиялық карталардың басқа карталардан ерекшелігі неде екенін түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Атластағы картамен салыстыр. Онда не көрінеді, не көрінбейді?

Жауабы: топографиялық карта ірі масштабты, толық және дәл. Онда ұсақ нысандар мен бедер көрінеді. Ол өзен торының құрылымын, бедер түрлерін, ауылдық қоныстану сипатын және табиғатпен байланысын көрсетеді. Одан қашықтық пен биіктікті өлшеуге болады. Басқа карталар жалпылама және үлкен аумақтарды көрсетеді.

№ 5

Спорттық ойындарда бағытты бағдарлай білу үшін карталар қандай рөл атқарады деп ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Орманда бірнеше бақылау пунктін кезекпен табу керек деп елестет. Картада не міндетті түрде болуы керек?

Жауап үлгісі. Бағдарлау картасы өте толық. Онда соқпақтар, бұлақтар, сайлар, тастар, шұңқырлар, қалың орман және алаңқайлар белгіленген. Спортшы бойынша маршрут құрады, жол таңдайды және бақылау пункттерін табады. Мұндай картасыз орманда адасып кету оңай.

Жауабы: карта спортшының басты «құралы»: ол бойынша маршрут таңдайды, бақылау нүктелерін табады және өз орнын анықтайды.

№ 6

Табиғат нысандарын, әлем елдерін және т.б. зерттеуде географиялық карталарды қолдану қажеттілігін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Өмірден карта керек болатын үш-төрт жағдайды ойлап, қорытынды жаса.

Пайымдау үлгісі. Карталар қажет. Онсыз геолог кен орнын таппайды, ұшқыш пен теңізші жол салмайды, метеоролог циклонды көрсете алмайды. Оқушыға карта елдердің, таулар мен өзендердің қалай орналасқанын көруге және атауларын есте сақтауға көмектеседі. Ал Қазақстанда топырақ пен климат картасы бойынша бидайды қайда себу керегін, малды қайда жаю керегін шешеді. Қорытынды: карта — географтың басты құралы, оның қажеттілігі өте жоғары.

Жауабы: қажеттілігі өте жоғары, өйткені карта орын мен нысанның қасиеттері туралы мәліметті тез әрі дәл алуға мүмкіндік береді.

№ 7

1-тапсырма. Қазақстанның физикалық картасынан Астана қаласының ендігін анықтаңдар. Ой жүгірту: қала 50° және 55° параллельдер арасында орналасқан, меридиан бойынша градус саны 5-ке тең. Меридианға жіңішке қағаз жолағын қойыңдар. Оны 1°-тан 5-ке тең бөлікке бөліңдер. Астана 50° с. е.-тен 1° қашықтықта орналасқан. Яғни, Астана қаласының ендігі 51° с. е. тең. Енді бойлықты анықтау үшін картаны талдаймыз: қала 70° және 75° ш. б. арасында орналасқандықтан, біз алдыңғы тапсырмадағыдай әрекет етеміз, яғни параллель доғасын тең 5 бөлікке бөліп, жолақты Астана қаласының пунктіне дейін қойып, Астана қаласының бойлығы 71° ш. б. болатынын анықтаймыз. Өзара бағалау.

Қалай ойлаймыз. Жолақты меридианға қой, параллельдер арасын тең бөліктерге бөліп, сана. Содан кейін бойлық үшін параллель бойымен дәл солай істе.

Жауабы: ені шамамен 51° с. е., бойлығы шамамен 71° ш. б.

№ 8

2-тапсырма. Қазақстанның физикалық картасынан географиялық нысандарды — ірі өзендерді табыңдар. Төмендегі үлгі бойынша кестені толтырыңдар. Орындалған жұмысты талқылаңдар. Өзін-өзі және өзара бағалау.

Қалай ойлаймыз. Әр өзен үшін қайдан басталатынын, қайда құятынын және оған қандай өзендер құятынын тап. Төмендегі деректерді атлас картасы бойынша тексеруге болады.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған. Бағалау үшін бес өзеннің барлығы картадан табылғанын және сағалары дұрыс көрсетілгенін тексер.

№ 9

3-тапсырма. «Литосфера» бөлімі бойынша зерттелген тақырыптар, физикалық карталар және «Литосфералық тақталардың карта-сызбасы» (25-сурет) негізінде Еуразиялық тақта құрылымының карта-сызбасын жасаңдар. Орындалған карта-сызбаларды талқылаңдар және бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Карта-сызба — оңайлатылған карта. Тақтаның контурын сызып, шекараларын жаз және әр шекарада не болатынын көрсет.

Сызба сипаттамасының үлгісі.

Қазақстан тақтаның тұрақты ішкі бөлігінде орналасқан (Сарыарқа, жазықтар), ал оңтүстік пен оңтүстік-шығыста Тянь-Шань мен Алтай Үндістанның соқтығысуынан болған қысыммен байланысты.

Жауабы: Еуразиялық тақтаның контуры, шекаралары, қозғалыс көрсеткілері, тау белдеулері және Қазақстанның орны көрсетілген карта-сызба.

Жадынама

• Карта ғалымға да, ұшқышқа да, туристке де, оқушыға да керек.
• Картадағы атаулар (топонимдер) жердің тарихы мен табиғатын сақтайды.
• Деректерді кестеге жинаған ыңғайлы: салыстыру жеңілдейді.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен білдім… Маған қиын болды… Тағы білгім келеді…»

Шағын тест