§ 2. География ғылымының дамуы

География, 7 сынып. Оқулық: Егорина А.В. және т.б. (Атамұра, 2025). 1 бөлім: Географиялық зерттеу әдістері. 8–14-беттер.

Нені үйренесің

• География қалай өзгергенін айтып беруді: ежелгі дүниеден антика арқылы орта ғасырларға, Ұлы географиялық ашулар дәуіріне дейін.
• Саяхатшылар мен ғалымдарды атап, әрқайсысы не ашқанын түсіндіруді.
• Жарты шарлар картасынан Колумб пен Магеллан маршруттарын табуды.
• Семенов-Тян-Шанский, Уәлиханов және Пржевальскийдің Қазақстан мен Орталық Азияны зерттеуге қосқан үлесін бағалауды.

Ой қозғау

• «Жаратылыстану» және «Тарих» пәндерінен қандай саяхатшыларды еске түсіресің? Мысалы, Колумб, Магеллан, Марко Поло. Төменде әрқайсысының өз «карточкасы» болады.
• Адамдарға алғашқы карталар не үшін керек болды? Адаспау, су мен аңды және үйге қайтар жолды табу үшін. Карта — жер туралы естелік, оны басқа адамға көрсетуге болады.

💡 «География» сөзін Эратосфен енгізген. Грекше ол «Жерді сипаттап жазу» дегенді білдіреді. Ғылымның бүкіл тарихын «Көкжиектің ар жағында не бар?» деген сұраққа жауап ретінде оқуға болады.

Тақырыпты талдаймыз

Алғашқы карталар: жартастан Мысырға дейін

Ежелгі адам өз жерін есте сақтауы керек еді. Жидек пен тамыр қайда, аң қайда, құрал жасайтын тас қайда? «Басындағы географиясыз» аман қалу мүмкін емес болды.

Сондықтан адамдар үңгірдің қабырғасына, ағаш қабығына және терілерге қарапайым сызбалар салды: өзендер, соқпақтар, аң аулайтын жерлер. Бұл — біздің карталардың арғы аталары.

Ежелгі заманда (б.з.б. IV–I мыңжылдықтарда) Жер туралы білім Месопотамия, Парсы, Мысыр, Финикия, Ежелгі Қытай және Үндістан халықтарында жинақталды. Мысырлықтар жылдың ұзақтығын дәл анықтап, күн күнтізбесін ойлап тапты. Қытай астрономдары тұтылулардың қайталанатынын байқап, оларды болжауды үйренді. Үнді халқы сандық нөмірлеуді ойлап тапты.

Гректер мен римдіктер: Жер — шар

Антика ғалымдары әлемді алғаш рет мифтермен емес, бақылаулармен түсіндіре бастады.

🌟 Эратосфен Жерді жерсеріксіз және ұшақсыз өлшеген. Ол Мысырдың екі қаласындағы таяқтың көлеңкесінің ұзындығын салыстырып, Жер шеңберін шамамен 40 000 км деп есептеген. Қазіргі өлшеулер де сол шамаға жуық нәтиже береді.

📕 Оқулықта Птолемей «б.з.б. II ғасырда» (б.з.б. 90–160 жылдар) өмір сүрген және оның материалдары негізінде 4-ғасырда әлем картасы жасалған деп жазылған. Дұрысы былай: Птолемей біздің заманымыздың II ғасырында (шамамен 90–160 жылдары) өмір сүрген, ал оның «Географиясы» бойынша карталарды кейінірек, орта ғасырларда сызған.

Орта ғасырлар: арабтар, түріктер, көпестер

Орта ғасырларда географияның дамуына араб ғалымдары мен саяхатшылары көп еңбек сіңірді: Ибн Сина, Бируни, Ибн Баттута, Идриси. Хорезмдік ғалым Әл-Бируни геодезияның дамуына елеулі үлес қосты. Идриси арабтардың карта құрастырушысы болса, Ибн Баттутаның саяхатының баяндаулары өз құнын бүгінге дейін жойған жоқ.

Алғашқы географиялық карта жасаған ғалымдардың бірі — Махмұд Қашғари. Ол «Дүниежүзінің дөңгелек картасы» атты еңбегінде түркі халықтарының қалаларына, ондағы елді-мекендердің орналасуына және жер бедеріне сипаттама берген. Сонымен қатар түркі тілінің алғашқы энциклопедиялық сөздігін — «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегін жазған.

Көпестер де географ болды. Италиялық көпес Марко Поло XIII ғасырдың соңында Қытайға саяхатын Италияның Венеция қаласынан бастады. Қытайға жасаған сапарында ірі-ірі шөлдерді, биік тауларды басып өтіп, Азияның оңтүстігін жағалап, теңіз арқылы еліне қайта оралды. Оның Қытай туралы деректері «Дүниежүзінің алуантүрлілігі» деген еңбегінде жарыққа шықты. Марко Полодан 200 жылдан кейін Тверьдің көпесі Афанасий Никитин (XV ғасыр) Шығыс елдерінде болды. Ол Ресейден шығып, Персиядан Үндістанға дейін барды. 1472 жылы еліне қайта оралып, көрген-білгендерін «Үш теңіздің арғы жағына саяхат» еңбегінде жазып қалдырды. Ол — орта ғасырлық Үндістан туралы біршама толық мәліметтер жазған алғашқы еуропалық саяхатшы. Бұл еңбек португалдардың Үндістанға келуінен 30 жыл бұрын жазылған.

Ұлы географиялық ашулар дәуірі (XV–XVII ғасырлар)

Осыншама қысқа уақытта бұрын-соңды мұндай көп жаңалық ашылмаған. Кемелер алыс теңіздерге дәмдеуіштер мен алтын үшін жүзді.

Магеллан: дүниежүзілік саяхаттың құны

1519 жылы 20 қыркүйекте Фернан Магеллан басқарған бес испан кемесі шықты. Саяхатқа 265 адам қатысты. Магеллан алдына «Атлант мұхитынан Ұлы мұхитқа жол ашамын» деген мақсат қойды. Оңтүстік Американы айналып өтіп, кемелер бұғаз арқылы Магеллан «Тынық» деп атаған мұхитқа (кейіннен Тынық мұхит) өтті. Кейіннен бұл бұғаз «Магеллан бұғазы» деп аталды. 1520 жылдың 28 қарашасында Магеллан экспедициясы жаңадан ашылған бұғазбен өтіп, ешбір еуропалықтың кемесі жүзіп өтпеген Ұлы мұхиттың шексіз су айдынына бет алды. Теңізде жүзу өте қиын жағдайда өтті.

1522 жылы 5 кемеден тек біреуі ғана Отанына оралды. Бүкіл экипажда бар болғаны 18 адам қалды. Магеллан өзі жергілікті тұрғындармен болған қақтығыстардың бірінде қаза тапты.

Бұл дүниежүзін айналып шыққан алғашқы экспедиция XVI ғасырдағы ең елеулі оқиғалардың бірі еді. Батысқа аттанған экспедицияның шығыстан оралуы — Жердің шар тәрізді екендігін тағы бір рет дәлелдеді. Дүниежүзілік мұхиттардың жалғасып жатқандығы, Америка мен Азияны бөліп жатқан Тынық мұхитының бар екендігі дәлелденді.

Қазақстанды қалай зерттеді

Біздің жеріміз туралы Геродот, Страбон және Птолемей де жазған. Х ғасырда араб жазушысы және саяхатшысы Ахмад ибн Фадлан қазіргі Қазақстанның батыс аймағында болып, географиялық, этнографиялық және жер бедері мен климаты туралы ақпарат жинады. Тарихшы Қадырғали Жалайыр әйгілі «Жылнамалар жинағы» атты тарихи кітап жазып, еңбегінде XIII–XV ғасырларда Қазақстан мен Орта Азияда болып жатқан оқиғаларды баяндады. Жинақта Қазақстанның қалалары, өзендері, таулары мен шегаралары туралы ақпарат берілген.

Қазақстан аумағына толыққанды зерттеу жүргізу XV–XIX ғасырлардан бастау алды. Қазақстан табиғатын П. С. Паллас, Ф. А. Геблер, К. Ф. Ледебур, Г. Н. Потанин, П. А. Чихачев, В. В. Сапожников, В. А. Обручев, Н. М. Пржевальский және т.б. белгілі саяхатшылар зерттеді.

Қазақ жері табиғат зерттеуші саяхатшыларын өзінің қатаң климатымен қарсы алды. Саяхатшылардың ұзақ жолсапары жолсыз қашықтықтан, жолда кездесетін қауіп-қатерлерден және материалдық ресурстардың жетіспеушілігіне жергілікті халық көмектесіп, соның арқасында жүзеге асты. Олар экспедицияны азық-түлікпен, «түздің кемесі» аталған түйемен, жүрдек атпен және жылы киім-кешекпен қамтамасыз етіп отырды. Саяхатшыларды қиын да қиыр жолдармен адастырмай жол бастайтын жиһанкездер алып жүрді. Оларды моңғол, қытай, дүнген, тибет тілін білгендіктен, тілмаш ретінде қолданды.

Географиялық қоғам өз айналасына үздік ғылыми күштер мен жаңашыл адамдарды біріктірді. Дүниежүзі танымал саяхатшылардың есімдерін танып білді: П. П. Семенов-Тян-Шанский, И. В. Мушкетов, Л. С. Берг, Ш. Ш. Уәлиханов, Н. М. Пржевальский, В. А. Обручев және т.б. Көптеген ашулар Орыс географиялық қоғамының тапсырмасымен жасалған экспедициялардың нәтижесінде жасалды.

Орталық Азияның үш ерлері

П. П. Семенов-Тян-Шанский (1827–1914). Географ және ботаник. 1856–1857 жылдары Іле өлкесін зерттеді және Орталық Тянь-Шаньды зерттеген алғашқы еуропалық ғалым болды. Ол Тянь-Шаньға екі рет саяхат жасап, география қоғамына қомақты үлес қосты. Ол Хан Тәңірі шыңын сипаттап, картаға түсірді, Тянь-Шаньда қазір атқылап тұрған жанартау жоқ екенін дәлелдеді және өсімдіктердің тік белдеулігін алғаш көрсетті: биіктеген сайын өсімдіктер басқаша болады. Ерлігі үшін оған Тян-Шанский деген құрметті атақ берілді. Оның құрметіне жоталар, шыңдар мен мұздық аталған.

Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов (1835–1865) — алғашқы отандық географ, тарихшы, этнограф, фольклоршы, саяхатшы және ағартушы ғалым. Сібір кадет корпусының түлегі, офицер болған. Ол еліміздің аумағын зерттеуге зор еңбек сіңірді. Шоқан Уәлиханов 1856 жылдан бастап 1858 жылға дейін Жетісу және Іле Алатауын жан-жақты зерттеді. Оның Қашқарияны зерттеген еңбектерінің маңызды болғаны сонша, Шоқанның замандастары — ғалымдар, әскери сарапшылар, жазушылар бұл сапардың қорытындысын шынайы географиялық жаңалықтың ашылуы, «үкімет және ғылым үшін аса тиімді» деп бағалады.

Н. М. Пржевальский (1839–1888) — әйгілі табиғат зерттеушісі, орыс география ғылымының классигі. Моңғолия, Қытай және Тибетке барған төрт экспедициясының арқасында Ішкі Азияның бұрын ғылымға белгісіздеу тұстарын зерттеді. Ол өте батыл географиялық ашулар жасап, Орталық Азияның негізгі тұрғындары туралы — шөлдер мен тауладағы көшпенділерді және оазистердегі диқандарды сипаттады. Экспедициядан кеппешөптер жасап, құстар мен сүтқоректілерді анықтады. Ғылымға жабайы екі өркешті түйе мен жабайы жылқы белгілі болды, соңғысы Пржевальский жылқысы деген атқа ие болды. Қазір оны негізінен қорықтарда қорғайды.

🌟 Хан Тәңірі «Рухтар патшасы» дегенді білдіреді. Биіктігі 7000 м-ден асатын бұл шың Қазақстан мен Қырғызстан шекарасында тұр, ал оны картаға алғаш кім түсіргенін сен енді білесің.

⚠️ Жиі кететін қате. Орыс географиялық қоғамы мен Қазақстан географиялық қоғамын шатастырады. Біріншісі XIX ғасырдағы экспедицияларды ұйымдастырды (Семенов, Уәлиханов, Пржевальский), ал екіншісі кейін құрылды және ол туралы 3-параграфта айтылады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Азияның физикалық картасын ашып, Іле Алатауын, Хан Тәңіріні және Қашқарды табыңыз. Баладан: «Оларды кім және не үшін сипаттады?» деп сұраңыз. Бала үш батырдың атын және олардың еңбегін айтса, тақырып меңгерілген.

Өзіңді тексер

• Алғашқы адамдарға карталар не үшін керек болды? Су, аңдар, жеуге жарамды өсімдіктер мен құрал жасауға арналған материалдар қайда екенін есте сақтау және үйге жол табу үшін.
• Жердің шар тәрізді екенін кім дәлелдеді? Аристотель шар тәріздестігінің дәлелдерін келтірді, Эратосфен соның негізінде Жерді өлшеді, ал Магеллан мұны дүниежүзілік саяхатпен растады.
• Колумб пен Магелланның ортақ тұсы неде? Екеуі де Испаниядан батысқа қарай жүзді және еуропалықтардың әлем туралы білімін кеңейтті.
• Уәлиханов Қашқарияда нені ашты? Ол әлемге аз зерттелген Қашқария туралы әңгімелеп берді, ал мұны замандастары шынайы географиялық жаңалық деп бағалады.
• «Тік белдеулік» дегеніміз не? Өсімдіктер биіктікке қарай қабат-қабат болып өзгереді. Тянь-Шаньда мұны алғаш Семенов сипаттады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

География ғылымы қандай даму кезеңдерінен өтті?

Қалай ойлаймыз. Параграфтың тақырыпшаларын еске түсір: олар кезеңдердің өзі.

Жауабы: ежелгі дүние, антика, орта ғасырлар, Ұлы географиялық ашулар дәуірі, қазіргі кезең (аумақтарды экспедициялар мен ғылыми қоғамдар зерттеуі).

№ 2

Қандай ұйым аз анықталған аумақтарды, олардың табиғатын, халқын, шаруашылық әрекеттерін зерттеу мақсатында өз еңбектеріне ғылыми ойлар мен идеяларды шоғырландырды?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен «үздік ғылыми күштер» және экспедициялар туралы сөздерді іздеп көр.

Жауабы: Географиялық қоғам (Орыс географиялық қоғамы). Оның тапсырмасымен Семенов-Тян-Шанский, Пржевальский, Мушкетов, Берг, Уәлиханов, Обручев және басқалар жұмыс істеді.

№ 3

Ғалымдар Ш. Ш. Уәлихановтың Қашқарияға саяхатын ерлік және географиялық ашу деп санайтынына дәлелдемелер келтіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Ерлік — қатер, ал ашу — жаңа білім. Екеуін де тап.

Шешуі.

1. Қатер: Қашқария сол кезде аз зерттелген, алыс өлке болған, сапар қиын жағдайда өтті.
2. Жұмыс көлемі: Шоқан 1856–1858 жылдары Жетісу мен Іле Алатауын жан-жақты зерттеп, одан кейін Қашқарияға барды; ол жергілікті халықтың өмірі мен табиғатын жазды.
3. Бағасы: замандастары — ғалымдар, әскери сарапшылар, жазушылар — сапардың қорытындысын шынайы географиялық жаңалықтың ашылуы деп бағалады.
4. Пайдасы: еңбек «үкімет және ғылым үшін аса тиімді» деп танылды.

Жауабы: белгісіз өлкеге қауіпті сапар, жаңа деректердің көптігі және замандастардың жоғары бағасы.

№ 4

Н. М. Пржевальскийдің ғылыми зерттеулерінің маңызы туралы әңгімелеп беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Ол нені ашты (жерлер) және кімді сипаттады (тірі табиғат пен адамдар)?

Жауап үлгісі. Пржевальский Моңғолия, Қытай және Тибетке төрт экспедиция жасады. Оның маршруттары Ішкі Азия картасындағы «ақтаңдақтарды» жоя бастады. Ол шөлдер мен тауладағы көшпенділерді және оазистердегі диқандарды сипаттады, кеппешөптер мен құстар және сүтқоректілер жинақтарын жинады. Ғылымға жабайы екі өркешті түйе мен Пржевальский жылқысы белгілі болды. Қазір бұл жылқыны қорықтарда қорғайды.

Жауабы: ол Орталық Азияның аз зерттелген аудандарын, олардың халықтарын, өсімдіктері мен жануарларын ашып, сипаттады.

№ 5

П. П. Семеновтың ғылыми зерттеулерінің маңыздылығын қорытындылаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бір тізбекке жина: қайда барды, не тапты, нені дәлелдеді.

Жауабы: 1856–1857 жылдары ол еуропалық ғалымдардың ішінде бірінші болып Орталық Тянь-Шаньды зерттеді, Хан Тәңіріні картаға түсірді, онда қазір атқылап тұрған жанартау жоқ екенін дәлелдеді, өсімдіктердің тік белдеулігін сипаттады. Оның құрметіне жоталар, шыңдар мен мұздық аталған.

№ 6

Ұлы географиялық ашулар кезеңіндегі әрбір саяхаттың географиялық ғылымға қосқан үлесін бағалаңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр саяхат үшін жауап бер: не тапты және бұл нені өзгертті.

Шешуі.

Жауабы: төртеуі де маңызды белестер, бірақ дәлелдері жағынан ең ауқымдысы — Магеллан жолы.

№ 7

Тапсырма (топта орындалады). Жергілікті жердегі мұражайдан саяхатшылар мен зерттеушілер туралы мәліметтер жинақтаңдар. Жинақтаған ақпараттарыңды топта бөлісіп, талқылап және жауаптарыңды бағалаңдар. Сондай-ақ QR-код бар: оны сканерлеп, бейнематериалды көріңдер және тапсырманы орындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Бейнематериал тапсырмаларды орындау үшін қажет, ал мәліметтерді оныңсыз да табуға болады.

Жауап үлгісі. Алматы облысы үшін: Семенов-Тян-Шанский 1856–1857 жылдары Іле өлкесін зерттеді; Уәлиханов 1856–1858 жылдары Жетісу мен Іле Алатауын жан-жақты зерттеп, табиғат пен өмір туралы мәліметтер жазды.

Жауабы: есімдері, жылдары және ашқандары бар жоспар бойынша жасалған анықтама.

Жадынама

• Кезеңдер: ежелгі дүние, антика, орта ғасырлар, ашулар дәуірі (XV–XVII ғасырлар), Қазақстанды зерттеу.
• Географиялық қоғам XIX ғасырдағы экспедициялардың көбін ұйымдастырды.
• Карта мен саяхат бір-бірін толықтырады: саяхатшы ашады, ғалым сипаттап, картаға түсіреді.

Шағын тест